Βικτωρία Καπλάνη, Ανάκτηση Κωδικών (Ποιήματα 2007-2021), Γκοβόστης, Αθήνα 2026.
Πέντε ποιητικές συλλογές, της Βικτωρίας Καπλάνη που δημοσιεύτηκαν από το 2007 μέχρι και το 2021 εκδόθηκαν πρόσφατα (Μάρτιος, 2026) σε έναν τόμο υπό τον τίτλο Ανάκτηση κωδικών, με επίμετρο του Βαγγέλη Χατζηβασιλείου από τις εκδόσεις Γκοβόστη.
Στην πρώτη συλλογή με τίτλο Ήχοι -Απόηχοι, (Γαβριηλίδης, 2007) τα θεματικά της επίκεντρα, όπως είναι ο έρωτας, η αγάπη και το αντιθετικό της ισοδύναμο εκπεφρασμένο με τη μορφή της απώλειας, ο φόβος για την απώλεια, η μνήμη που πρέπει να μάθει να αντιστέκεται στον φόβο, διαπλέκονται πολύτροπα με ποιητική ενάργεια από την Καπλάνη. Η συλλογή έχει έναν έντονο μυθολογικό χαρακτήρα και η Αριάδνη, γνωστή για τον μίτο της που προσέφερε στον Θησέα, συμβολοποιείται προκειμένου να υπηρετήσει τη διφωνία που συνέχει τη συλλογή. Η φωνή και η αντιφώνηση διακρίνονται από το ποιητικό υποκείμενο στον βαθμό που η πλαγιογράμματη γραφή της δεύτερης φωνής διαλέγεται με την ορθογράμματη της πρώτης σε διαφορετικά ποιητικά σώματα. Στο δεύτερο μέρος της ίδιας συλλογής οι λυρικές αποστροφές στήνουν συνομιλία με εικόνες-κάδρα που αχνά αποδίδονται με λέξεις αλλά με τεχνοτροπία ιμπρεσιονιστική. Η διφωνία συνεχίζει να συνέχει τη συλλογή τώρα με άλλον τρόπο: ο «άλλος» και ο εαυτός ή το Εκείνο και το Εγώ μέσα στο ίδιο ποίημα μονολογούν, το μεν πρώτο σε τόνο στακάτο, το δε δεύτερο με ρέον αφηγηματικό ύφος και συναντιούνται ανάμεσα στις παρενθέσεις: «[…] (τώρα – ό,τι κι αν λες –/ ποτέ δεν ένιωσες / πώς βγαίνει η φωνή απ’ το γυαλί / πριν τη χαράξει /» για να αντιφωνήσει το Εγώ μέσα στην ίδια παρένθεση πριν αυτή κλείσει: «ούτε κι εσύ της άηχης φωνής / την καταιγίδα»).
Στη δεύτερη συλλογή που τιτλοφορείται Λευκές Συνομιλίες (2010, Γαβριηλίδης) ο πρωταγωνιστής είναι ο «επιλήσμων άγγελος» που προικοδοτεί τις διφωνίες της προηγούμενης συλλογής με μια τρίτη καθοριστική παρουσία. Η τριφωνία πια που σχηματικά μπορεί να αποδοθεί ως Εκείνο-Εγώ-Υπερεγώ στοιχειοθετεί ένα νόημα που συνέχεται από νοηματικές ασυνέχειες. Οι αντιθέσεις δημιουργούν συνθέσεις και οι συναιρέσεις που προκύπτουν δίνουν ανάσα σε ό,τι δεν ειπώθηκε για έναν έρωτα με χίλια πρόσωπα. Ο άγγελος μοιάζει να έχει επωμιστεί τον ρόλο του παντογνώστη αφηγητή και παρεμβάλλεται στις συνομιλίες άλλοτε «τιμωρητικά» ως τιμητής, άλλοτε πάλι ιαματικά, επουλώνοντας τραύματα.
Στην τρίτη συλλογή με τίτλο Σημείο φυγής (2013, Γαβριηλίδης) τα αρχικά ποιήματα που εντάσσονται στην ενότητα «Φώτο – παίγνια» αποτελούν σχόλια σε φωτογραφίες, όπως η ίδια η Καπλάνη δηλώνει στην προμετωπίδα. Στα ποιήματα κυριαρχεί το φως σε ποικίλες εκφάνσεις του: χλωμό, υπεριώδες, εκτυφλωτικό, κάποιες φορές σκιάζει, άλλες πάλι αναδεικνύει τις ουλές του έρωτα. Και σε αυτά τα ποιήματα οι εικόνες αποδίδονται με θολές γραμμές και πολύχρωμη αλλά ξεθωριασμένη παλέτα με αυτό το ρέον σκηνικό να υποστηρίζεται και από την απουσία στίξης σχεδόν σε όλα τα ποιήματα. Στο δεύτερο μέρος που ονομάζεται «Σημείο Φυγής», το οποίο ολοκληρώνει τη συλλογή και δίνει και το όνομά της σε αυτή, τα ποιήματα περιστρέφονται γύρω από την παντοτινή φυγή της μητρικής φιγούρας, την παρεπόμενη «ενηλικίωση», και τη διαχείριση της απώλειας εν γένει. Η Μνήμη εδώ κατέχει τον πρωταγωνιστικό ρόλο: πληγώνει, συνέχει, διασώζει, λυτρώνει. Και μολονότι ο τόνος μινόρε είναι κυριαρχικός η φωνή του ποιητικού υποκειμένου δεν είναι αδιέξοδη.
Η τέταρτη ποιητική συλλογή του τόμου ονομάζεται Η Άγνωστη φίλη (Γαβριηλίδης, 2015) και σε αυτήν η Αριάδνη, ως πρόσωπο με μυθολογικό φορτίο που συναντήσαμε στην πρώτη ποιητική συλλογή επιστρέφει στον θεματικό κύκλο «Η Αριάδνη μένει εδώ» για να ολοκληρώσει το έργο της: Διαβάζουμε: « […] εγώ η ιέρεια του ιερού γάμου / απλώνω ένα διάφανο πέπλο/ χρυσού φωτός στις γυναίκες με το λησμονημένο φύλο / κεντώ μ’ αόρατη μεταξωτή κλωστή/ του ιερού έρωτα την τέχνη στο κορμί τους/ ανοίγω τον δρόμο του γυρισμού». Η σκηνογραφία που στήνει η Καπλάνη συντίθεται από εικόνες που παραπέμπουν σε αιγαιοπελαγίτικο νησί: «[…] δυο ανεμόμυλοι στην κορυφή της / ολόγυρα το κόκκινο και το πράσινο των σκίνων / οι τρίλιες των πουλιών / το αγριεμένο κύμα […]». Στην ίδια συλλογή εντάσσεται και ο θεματικός κύκλος «Η Μικρή Σειρήνα στην πόλη», που πρόκειται, κατά τη γνώμη μου, ίσως για έναν από τους πιο ενδιαφέροντες κύκλους ποιημάτων ολόκληρης της ποιητικής παραγωγής της Καπλάνη. Με μότο «κάποτε έρχεται η στιγμή να ξαναγράψουμε/ το παιδικό μας παραμύθι/», η Καπλάνη πιάνει το κόκκινο νήμα της Μικρής Γοργόνας του Άντερσεν και ποιητικότροπα μας μιλά για την ετερότητα σε σύγχρονα συμφραζόμενα. Διαβάζουμε: […] «η μνήμη, οι απαγορεύσεις του βυθού / ό,τι εδώ είναι ομορφιά/ στην επιφάνεια της γης θηρίο / ό,τι θαυμάζουν σε εμάς / αυτό φοβούνται οι άνθρωποι […]». Και αλλού: (…) « ‘μείνε εδώ στα αχανή όρια του ωκεανού / μόνο η τελετή της αγάπης / ανατρέπει τη μοίρα’ […]». Στη «Μικρή Σειρήνα» της Καπλάνη ο μύθος αντιστρέφεται. Ενώ δηλαδή στο παραμύθι του Άντερσεν η αγάπη δεν είναι αρκετή για να σώσει τη Μικρή Γοργόνα, εδώ ο έρωτας, χωρίς να έχει ρομαντικό φορτίο, κατορθώνει να ενώσει τα αντίθετα, κατοικώντας στη χώρα του φαντασιακού και στη σφαίρα της ουτοπίας.
Ο τόμος κλείνει με την ποιητική συλλογή Μεταίχμιο (Γράφημα, 2021) με ποιήματα γραμμένα κατά την εποχή του εγκλεισμού και της καραντίνας. Η συλλογή συνέχεται από την έντονη παραίσθηση που δημιουργεί ο ψηφιακός κόσμος και από την καταστατική απουσία της ανθρώπινης δια ζώσης επαφής, που λειτουργεί διαλυτικά για την Ύπαρξη: «[…] Μια οθόνη ο κόσμος όλος /εκθαμβωτική, χαοτική, σαγηνευτική/. […] Μπορείς να κοιμηθείς και απόψε με την απορία. / Ο κυβερνοχώρος έχει αμέτρητες πύλες./». Και αλλού: «[…] Καθημερινέ θεατή της ζωής σου/ η ύπαρξη εκτιμάται/ με βάση της εκάστοτε καταγραφής το αποτέλεσμα./». Το ύφος όλων των ποιημάτων είναι σκοτεινό, χωρίς πλεονάζουσες εσχατολογικές αναφορές αλλά με κυρίαρχη την αντίθεση ανάμεσα στο ανθρώπινο και το υπερβατικό.
Σε εποχές που η ταχύτητα εναλλάσσεται με την ευκολία και η αδιαφορία έχει πάρει τη θέση της δράσης, η τέχνη και εν προκειμένω η ποίηση παραμένει ένα καταφύγιο για συνομιλία με την ανθρώπινη ψυχή. Όταν δε μάλιστα, η ποίηση προικοδοτεί με τον ρυθμό της το άρρυθμο χάος, το μετατρέπει σε τραγούδι ικανό να αλλάξει κάποιες φορές την κίνηση της ανθρωπότητας. Σε αυτό το πλαίσιο ένας τόμος, όπως αυτός της Καπλάνη, γεμάτος από «τραγούδια» για όλες τις ανθρώπινες δυνάμεις και αδυναμίες αφήνει περιθώρια να αλλάξουμε τον ρυθμό μέσα μας.
⸙⸙⸙
[Η Σωτηρία Καλασαρίδου είναι Μεταδιδακτορική Ερευνήτρια Φιλοσοφικής Α.Π.Θ. – Διδάσκουσα Ε.Α.Π. και Α.Π.ΚΥ. Πρώτη δημοσίευση στο ηλεκτρονικό Φρέαρ. Φωτογραφία: ©Oliver Klink. Δείτε τα περιεχόμενα του δέκατου όγδοου ηλεκτρονικού μας τεύχους εδώ.]
