Θα αρχίσω δηλώνοντας τα προφανή. Ο τίτλος αποτελεί ευθεία αναφορά στο θεατρικό του Έντουαρντ Άλμπι Ποιος φοβάται τη Βιρτζίνια Γουλφ; και αυτό το κείμενο δεν έχει καμία δοκιμιακή αξίωση, δεν προορίζεται για παρουσίαση, πρόκειται μόνο για μερικές πατημασιές τον μήνα Δεκέμβρη σε θάλασσα με χιόνι.
Η Θάλασσα με Χιόνι (Ποταμός, 2025) είναι ένα βιβλίο σε 24 μονοστιγμές. Όλες μαζί συνθέτουν μια μέρα, μια μέρα μέσα στην οποία συμπυκνώνεται μια ερωτική ιστορία. Ή, αν κοιτάξουμε πιο προσεκτικά, μία ζωή. Ή, ανά στιγμές, η ίδια η Ιστορία. Η ιστορία μιας ζωής σε 24 μόνο ώρες είναι ένα εγχείρημα κατεξοχήν μυθιστορηματικό, που απηχεί κάτι από Τζόις και Γουλφ, αλλά εδώ πραγματώνεται πρωτίστως ποιητικά. [1] Δεν πιστεύω ότι αυτό που συμβαίνει μέσα στο τρίτο βιβλίο της Κλιγκάτση έρχεται εν κενώ. Έχει προοικονομηθεί η πορεία της γραφής της στο προηγούμενό βιβλίο της, καθώς στις σελίδες του Νυμφώνα (Γαβριηλίδης, 2018) συναντάμε και εκτεταμένα πεζοποιήματα αλλά και την πρόθεση διαπραγμάτευσης της ίδιας της της ποιητικής επάνω στη λευκή σελίδα με τρόπο ομφαλοσκοπικό. Εδώ αφήνω μια σημείωση για όσες και όσους δεν θα φτάσετε ποτέ στο τέλος του κειμένου μου: Αν ήμουν εσείς και ξεκινούσα να διαβάζω τη Θάλασσα με Χιόνι, θα πήγαινα πρώτα στη [Μονοστιγμή 16: Το δίκαιο της θάλασσας] (σ.87-89) και μετά θα επέστρεφα στην αφετηρία για να εισέλθω λίγο πιο υποψιασμένη στον αρχειακό λαβύρινθο της Μαίρης. [2] Γιατί περί αυτού πρόκειται: ένα αρχείο ποιητικό.
Επανέρχομαι στην αφετηρία μου κι εγώ. Για την ποίηση της Μαίρης έχουν γραφτεί πολύ πιο εύστοχα και αναλυτικά, τόσο για τη ΘμΧ [3] όσο και για τον Νυμφώνα και τα Πλευρικά. [4, 5] Αυτό το κείμενο περισσότερο είναι μια παραπομπή, γιατί εκκινεί από μια οφειλή ποιητικής. Θα εξηγηθώ γύρω από το γιατί πρώτα με λόγια δικά της: «Μπορώ να αναγνωρίσω ως πρόγονο έναν απολύτως συγκαιρινό μου, ακριβώς γιατί η γραμμικότητα του χρόνου δεν μου μοιάζει πως επιβεβαιώνεται στην περίπτωση της γραμματείας». [6] Διαβάζοντας ξανά τα βιβλία της Μαίρης προκειμένου να αρχίσω να γράφω ένα άλλο κείμενο από αυτό που καταλήγω να φέρνω τώρα εδώ, υπήρξαν στιγμές που αναρωτήθηκα αν αυτή πριν από εμένα εντόπισε τις λέξεις της μέσα στις δικές μου, λέξεις που σε δεύτερο χρόνο έρχομαι να αναγνωρίσω εγώ. Ακολουθούν λοιπόν τα κλεψιμαίικα τα αδήλωτά μου: α) η Φυλή του Νυμφώνα (σ. 13-14, 49), β) η τρύπα στο αυτί, το στήθος που τρίζει, όλο το ποίημα «το κελί» (σ.19), γ) αυτό το σημείο που υπάρχει δεξιά στο στήθος απ’ όπου μπαινοβγαίνουν ο φόβος και ο θάνατος στα «δηλόπορτα» (σ.48). Και αν κλωστές και νήματα βρεθούν παντού, και υφαντό και κέντημα και πλέγμα οι λέξεις, αφετηρία αυτού του κειμένου αληθινή θα είναι μια τυχαία μας παραλλαγή πάνω στον ίδιο στίχο: «Α: (το αγόρι σωπαίνει) / Κ: Τελικά υπάρχει θάλασσα με χιόνι;» και «τότε το αγόρι είπε η ζωή είναι θάλασσα / κι εγώ απάντησα / τι σκοπεύεις να κάνεις γι’ αυτό».
Εδώ όμως τελειώνουμε με τις δικές μου οφειλές και επιστρέφουμε πίσω στο εργόχειρο της Κλιγκάτση. Βρισκόμαστε βορειοδυτικά. Μπορεί στη Φλώρινα, μπορεί και όχι. Σε αυτόν τον τόπο όπου το αλάτι θυμίζει χιόνι, στη [Μονοστιγμή 19: Μαύρη Αλυκή] (σ. 95-96). Εκεί έρχονται να κατοικήσουν όλες οι γυναίκες που κατοίκησαν τις σελίδες των συλλογών της, με τσέπες γεμάτες λέξεις και στα χείλη τραγούδια. Αφηγήτριες, ηρωίδες, από τη ζωή και τον μύθο βγαλμένες κόκαλο κόκαλο, προγλωσσικές και μεταγλωσσικές, οι ποιητικές αυτές αποτυπώσεις μπαίνουν μέσα στο χαρτί πάντα με χέρια τραχιά και στα πόδια ρυθμό.
Μια γυναίκα πάντα / Όνομα διαφορετικό / Τόπος και χρόνος αμφίβολοι / Ενδογλωσσικοί / Πάντα μια γυναίκα χωρίς πατέρα / Δίχως απόγονο / Η ίδια ο τόκος της / Άλλοτε Εύα / Ζωή άλλοτε / Αυτή ή εγώ / Πρόσωπα ιστορικά ή/και μυθικά / Γεννιούνται και αφηγούνται / Αναζητούν / Γλώσσα πρωτόπλαστη / Λέξη ταυτότητα / Γίνονται και γεννιούνται ([επίλογος], Πλευρικά)
Είναι / η / Irene Moiner / η / Αντιγόνη / η / Εριθέλγη / η / Μήδεια / η / Έρση / Κάποιες φορές η Μαρίνα / Είναι η Undine κι είναι καιρός να φεύγει. (Θάλασσα με Χιόνι, σ. 117)
Εδώ θα δώσουμε λίγο ακόμη χώρο στην τέχνη της παραπομπής. Δίχτυα και δίκτυα. Την πρώτη φορά που διαβάζω τον Νυμφώνα στέκομαι στα τόσα μότο και στην παράγραφο των ονομαστικών παραπομπών «[Τα οφειλόμενα]» (σ. 52). Στη Θάλασσα με Χιόνι στέκομαι πάλι, αμήχανη ίσως λόγω της μεγάλης έκτασης των παραπομπών της, στο δισέλιδο 120-121: «[Nomen est Omen]» και «[Play it again]». Θαυμάζω και τρομάζω ταυτόχρονα από την επιμονή της να ονοματίζει. Η ίδια ανάγκη για τη λέξη και την καταγωγική αρχή που διατρέχει την ποίησή της από τα Πλευρικά. Οι σελίδες των παραπομπών, με δικούς τους τίτλους, είναι με τη σειρά τους αυτόνομα ποιήματα, όπως ποίηση η επική, αυτή που καταλόγους συντάσσει καραβιών.
Πριν λίγα λεπτά, κατά τη διάρκεια της συγγραφής αυτού του σημειώματος, αναζητώντας ένα από τα κείμενα που έχουν γραφτεί για τα Πλευρικά, μου δίνεται κατά λάθος η προνομιακή πρόσβαση σε ένα αδημοσίευτο κείμενο του Κυριάκου Μαργαρίτη από το 2015 με τίτλο «Η ιδιοφυΐα του γυναικείου σώματος: Σημειώσεις για το μυθιστόρημα Πλευρικά της Μαίρης Κλιγκάτση (Γαβριηλίδης, 2015)».[7] Θα παραθέσω δύο σημεία που μοιάζουν να γράφτηκαν για το τωρινό της Μαίρης συγγραφικό παρόν: «Φρονώ ότι η Κλιγκάτση γράφει με μιαν πειρατική διάθεση, γεγονός που μετρά την ευλάβεια, και την προσήλωσή της στο εγχείρημα. Η πειρατεία είναι ήδη μια παράβαση / παραβίαση των ταμπού & φετίχ, των κανόνων, και της απουσίας τους. // Η πειρατεία, με άλλα λόγια, είναι μια (άνευ όρων άνευ ορίων) ελευθερία, και γι’ αυτό ακριβώς αυθαιρετώ (φαινομενικά) ονομάζοντας τα Πλευρικά μυθιστόρημα». Τι γράφει η Μαίρη όταν υφαίνει / ή μήπως / τι υφαίνει η Μαίρη όταν γράφει; Είναι η Θάλασσα με χιόνι όντως ποίηση, ή μήπως καταλήγει μυθιστόρημα;
κάθε ιστορία πρέπει στο τέλος να κρατά έναν όμηρο, αυτόν τον όμηρο που έπειτα από χρόνια θα βρει την ρίζα την πανάρχαια μες στο δικό του ιερό και θα την ξαναπεί την ιστορία όπως την άκουσε, όπως την έζησε ή όπως την φαντάστηκε… (Πλευρικά)
Όμηρος ή απλά αιχμάλωτος στις ιστορίες της Μαίρης είναι πάντα Αυτός. Ο Ποιος. Ο Εκείνος. Ο Κύριος. Ή όπως παρατηρεί το μακρινό 2015 ο Κυριάκος Μαργαρίτης: «Η Μαίρη Κλιγκάτση κερδίζει την κληρονομιά της (εκλέγει αυτό που την εξέλεξε) και την απευθύνει προς τον αιώνιο άλλο, που είναι πάντα ένα Εσύ». Δέκα χρόνια μετά η ποιήτρια ανοίγει τη Θάλασσα με Χιόνι με την παρακάτω δήλωση: «Η μέθοδος των τριών / επιβεβαιώνει τον κοινό διαιρέτη: / Εκείνου, λοιπόν. Για να τελειώνουμε κάποτε» (σ.11). Είναι ο κοινός διαιρέτης των τριών βιβλίων της Εκείνος; Αποτελεί το τρίστιχο αυτό όντως μία δήλωση για ό,τι πρόκειται να ακολουθήσει μετά το βιβλίο αυτό; Ήρθε η ώρα τον όμηρο να τον ελευθερώσει; Θα παραθέσω ως δυνητική απάντηση μια ακόμα τελευταία παραπομπή, αυτή τη φορά στην κριτική του Μάριου-Κυπαρίσση Μώρου:
«Η αφήγηση των ανδρών πρέπει να λάβει τέλος, να ειπωθεί από την αρχή, η ιστορία πρέπει να γραφεί ξανά. Αυτόν τον ρόλο αναλαμβάνει το ποιητικό υποκείμενο της Κλιγκάτση στο όνομα μιας Φυλής. Διαβάζουμε στο «[οὐκ ἔνι ἄρσεν καὶ θήλυ]» του Νυμφώνα:
XIV. Ξαναγράφω, αγαπώντας σας, το Τέλος της Ιστορίας. (Νυμφώνας, σ. 50).» [8]
____________
Σημειώσεις
1. Σε πρόσφατη κριτική της στην εφημερίδα Εποχή με τίτλο «Ποιητικό 2025, μεταξύ διάθεσης και αισθήματος», η Κωνσταντίνα Κορρυβάντη αναφέρει για τη ΘμΧ: «η διάθεση εδώ είναι υπαρξιακή: αφορά τη λεπτή μετατόπιση της εμπειρίας, τη διείσδυση του χρόνου στην καθημερινότητα, την αίσθηση ότι οι ζωές μας κινούνται μέσα σε ένα αχνό ιστορίκο φως που παγώνει».
2. Την έννοια του Αρχείου στη Θάλασσα με Χιόνι υπογραμμίζει και η Κατερίνα Χονδρινού στο «Αετώματα και σφαιριστήρια» στο Βήμα (26.10.2025)
3. Γιώργος Χωματηνός, «Στο βένθος του υπαρξιακού πένθους», περιοδικό Φρέαρ τχ. 16 (Δεκέμβριος, 2025).
4. Ευτυχία Παναγιώτου, «Η γραφή ως μεταπτωτική συνθήκη», καθώς και Γιώτα Τεμπρίδου, «Πλευρικά όπως ανθρώπινα», Φρέαρ, τχ. 20 (2018) αλλά και Γιώργος Λίλλης, «Πλευρικά της Μαίρης Κλιγκάτση».
5. Για τα πρώτα δύο βιβλία της Κλιγκάτση (Πλευρικά, Νυμφώνα) σημείο αναφοράς είναι το άρθρο του Μάριου-Κυπαρίσση Μώρου «Εἶτα Εὔα. Η μεταβιβλική ποίηση της Μαίρης Κλιγκάτση», περιοδικό Χάρτης τ. 52.
6. Μαίρη Κλιγκάτση, «Τα “Πλευρικά”, η Φλώρινα και ο Πεντζίκης» συνέντευξη στην Κική Μουστακίδου (7/9/2017).
7. Στο παρόν της ανάγνωσής σας η παραπομπή είναι πλέον διαθέσιμη και σε εσάς, τα κείμενα δημοσιεύονται ταυτόχρονα (του Μαργαρίτη εδώ). Θερμές ευχαριστίες στον Δημήτρη Αγγελή για αυτό.
8. ό.π.
⸙⸙⸙
[Πρώτη δημοσίευση στο ηλεκτρονικό Φρέαρ. Ζωγραφική: ©Denis Sarazhin («Άνεμος», 2013). Δείτε τα περιεχόμενα του δέκατου έβδομου ηλεκτρονικού μας τεύχους εδώ.]
