Costanza Casati, Κλυταιμνήστρα, μετάφραση: Ντόρα Δαρβίρη, Μίνωας, Αθήνα 2024.
Η αποστολή των λεγόμενων «ιστορικών μυθιστορημάτων» είναι να βρούνε το νόημα των γεγονότων, να τα ερμηνεύσουν, αν είναι δυνατόν με καινούργιο τρόπο και να ρίξουν φως πάνω στις σκοτεινές πλευρές των συμβάντων. Και βέβαια να συνδέσουν το παρελθόν με το παρόν, επειδή «Historia magistra populi est» («Η Ιστορία είναι δασκάλα των λαών»)! Σε καμία περίπτωση δεν πρέπει να γίνονται δραματοποιήσεις σαν τις σχολικές παραστάσεις για το 1821, στις οποίες οι περήφανοι ήρωες ανταλλάσσουν βαρυσήμαντες φράσεις, απαγγέλλουν πατριωτικά συνθήματα έχοντας τις αξιώσεις πως οι διάλογοι είναι αυθεντικοί και οι χαρακτήρες ακέραιοι. Δυστυχώς, τα περισσότερα βιβλία με ιστορική θεματολογία, γράφονται ακριβώς με αυτόν τον τρόπο. Συνήθως η κριτική δίνει βαρύτητα στις λεπτομέρειες, στη γλώσσα, στη χρήση ή όχι λέξεων ή εκφράσεων, ή αντικειμένων μη χαρακτηριστικών για τη συγκεκριμένη εποχή, τρελαίνεται με το αν οι ήρωες γράφουν τα μηνύματά τους πάνω σε πάπυρους, ή σε περγαμηνές ή σε πήλινες πινακίδες, χωρίς να εμβαθύνει στο περιεχόμενο του γραπτού. Όχι πως οι λεπτομέρειες είναι άνευ σημασίας, μα τα ιστορικά γεγονότα θα έπρεπε να είναι περισσότερο μια παραβολή, μια αλληγορία που να μας οδηγήσει στη κατανόηση του παρόντος. Ας μην έχουμε αυταπάτες –οι συγγραφείς αναπαράγουν μονάχα την ιδέα που έχουν δημιουργήσει στο μυαλό τους για τις συγκεκριμένες στιγμές. Μπορούν μόνο να εικάζουν για το πώς ακριβώς εξελίχτηκαν τα γεγονότα και για τον τρόπο που σκέφτονταν οι πρόγονοί μας. Η απομυθοποίηση των ηρώων επιβάλλεται. Η ανάλυση χαρακτήρων και συμπεριφορών είναι βασικό στοιχείο στην ανεύρεση του ανθρώπινου, κι από εκεί της αλήθειας – της δικής μας αλήθειας και πιθανόν και της ιστορικής, μια που πρόκειται για λογοτεχνία, για μυθοπλασία κι όχι για έρευνα.
Στην αγγλική λογοτεχνία υπάρχει μια σπουδαία παράδοση, που αρχινά ακόμη από τον Robert Graves. Στο μυθιστόρημα του Το χρυσόμαλλο δέρας αναφέρεται στο πιο σημαντικό κοινωνικό γεγονός της παγκόσμιας ιστορίας – το πέρασμα από την μητριαρχική κοινωνία, στην πατριαρχική, που η σημασία του δεν εξαντλείται μόνο στην εναλλαγή των ρόλων των δύο φύλων, μα στο γεγονός πως έτσι πραγματοποιείται το πέρασμα από τη μη ταξική στην ταξική κοινωνία και συγκεκριμένα στη δουλοκτητική. Εμφανίζονται άλλου είδους διανθρώπινες, μα και οικονομικές σχέσεις, εφαρμόζονται άλλες μορφές εξουσίας, για να φτάσουμε στο χαρακτηριστικό μέχρι και σήμερα μοντέλο της οικογένειας ως βασικού πυρήνα της κοινωνίας.
Το μυθιστόρημα Κλυταιμνήστρα είναι συνέχεια αυτής της παράδοσης. Η συγγραφέας είναι γεννημένη στο Τέξας των ΗΠΑ. Σπουδάζει αρχαία ελληνική φιλολογία και θέατρο στη Βόρειο Ιταλία, με μεταπτυχιακές σπουδές στο πανεπιστήμιο Warwick της Αγγλίας. Είναι το πρώτο της μυθιστόρημα, που ήδη έχει μεταφραστεί σε 18 γλώσσες. Στο τέλος του βιβλίου υπάρχουν ευχαριστίες μα, ευτυχώς, λείπει η βιβλιογραφία. Η λογοτεχνία είναι μυθοπλασία! Δεν έχει ανάγκη από βιβλιογραφία! Έστω κι ο συγγραφέας να έχει ξεφύγει κάπως από τα πραγματικά γεγονότα, αυτό είναι άνευ σημασίας. Το βασικό είναι η προσέγγιση του θέματος, το πώς θα ερμηνεύσει τα ιστορικά δεδομένα και το τι μήνυμα θα θελήσει να στείλει στο παρόν. Στο μυθιστόρημά του 1793, στην σελ 152, ο μεγάλος Βικτόρ Ουγκό λέει: «Η Ιστορία έχει την αλήθειά της κι ο θρύλος τη δική του. Η θρυλική αλήθεια είναι διαφορετική από την ιστορική αλήθεια. Η θρυλική αλήθεια είναι μια εφεύρεση που σαν αποτέλεσμα έχει την πραγματικότητα. Άλλωστε η Ιστορία κι ο θρύλος έχουν τον ίδιο σκοπό: Να ζωγραφίζουν πίσω από τον παραδοσιακό άνθρωπο, τον αιώνιο άνθρωπο… Η Ιστορία χρειάζεται για το σύνολο κι ο θρύλος για τις λεπτομέρειες.»
Ποια είναι η αλήθεια στον θρύλο που μας αφηγείται η Κ. Κ. και ποια τα καινούργια στοιχεία στο μυθιστόρημά της, το βασισμένο στη γνωστή μυθολογική και δραματουργική πλοκή;
Πάνω απ’ όλα η οπτική γωνιά. Γραμμένο σε τρίτο πρόσωπο, με βασικό χαρακτήρα την Κλυταιμνήστρα που μέσα από τα μάτια της βλέπουμε να εξελίσσεται η ιστορία. Η εύκολη προσέγγιση θα ήταν να βάλουμε στο βιβλίο την ετικέτα «φεμινιστικό μυθιστόρημα». Οι ταπεινωμένοι και καταφρονημένοι στο μυθιστόρημα, εκτός από τους δούλους είναι οι γυναίκες. Αν κι ελεύθερες, αυτές είναι τα μεγάλα θύματα στα ήθη που μόλις έχουν καθιερωθεί. Η πατριαρχική κοινωνία βρίσκεται στο αποκορύφωμά της, μόλις έχει εδραιωθεί σαν σύστημα και είναι αδυσώπητη. Οι άντρες αφέντες συνεχώς υπερασπίζονται κι επιβάλλουν με τη βία τα κεκτημένα τους. Οι «ελεύθερες», δηλαδή μη δούλες γυναίκες, ακόμη και στην Σπάρτη, έχουν μόνο το δικαίωμα της εξαντλητικής στρατιωτικής εκπαίδευσης, όπως και το «προνόμιο» στις τιμωρίες να έχουν την ίση μεταχείριση με τους άντρες – δηλαδή να μαστιγώνονται κανονικά. Ακόμη τους επιτρέπεται (ή το έχουν κατακτήσει στα σιωπηλά) να έχουν ερωτική και σεξουαλική ζωή και σχέσεις με άλλους άντρες πριν από τον γάμο. Πολύ σύντομα θα πρέπει να ξεχάσουν αυτές τις ελευθερίες. Η συγγραφέας με τόλμη θέτει τα ερωτήματα που έχουν σχέση με τη σεξουαλικότητα των δυο φύλων. Για τους άντρες δεν υπάρχει πρόβλημα αν έχουν σχέση με άλλους άντρες, για τις γυναίκες αυτό θεωρείται ντροπή.
Το βιβλίο θα ήταν μονόπλευρο, αν έθετε μονάχα τις φεμινιστικές απόψεις. Δεν είναι αυτός ο σκοπός του. Μεγαλύτερη αξία για την Κ.Κ. είναι να στοχεύσει όχι τόσο πάνω στις ιδιαιτερότητες του φύλου, μα της εξουσίας. Η εξουσία και οι παραμορφώσεις που προκαλεί είναι το βασικό θέμα του μυθιστορήματος. Για τον σκοπό αυτό χρειάζεται να απομυθοποιήσει τα γεγονότα. Να αφαιρέσει το ηρωικό φωτοστέφανο των μυθολογικών προσώπων. Και το κάνει. Βλέπουμε τους ξακουστούς ήρωες να συμπεριφέρονται σαν νταήδες. Κυριολεκτικά απαυτώνουν και δέρνουν ό,τι βρουν μπροστά τους. Σ’ αυτούς όλα επιτρέπονται. Δεν ζητούν, μα κατευθείαν απλώνουν το χέρι κι αρπάζουν αυτό που θέλουν. Με ωμή βία! Με το δίκιο του ισχυρού! Αυτοαποκαλούνται βασιλιάδες ή άνακτες, αν και δεν είναι τίποτα παραπάνω από αγροίκοι φύλαρχοι, που έχουν αρπάξει την εξουσία εξοντώνοντας τους άλλους υποψηφίους. Όχι πως οι «άλλοι» θα ήταν καλύτεροι. Αυτοί απλώς δεν είχαν την τύχη ή τη δύναμη να επιβληθούν. Σαν άντρες και βασιλιάδες μπορούν να έχουν εκτός από τις νόμιμες συζύγους κι όλα τα θηλυκά στο ανάκτορο – ελεύθερες ή δούλες, ανεξαρτήτως από τη θέλησή τους. Αυτές ή θα το αποδεχτούν αδιαμαρτύρητα ή θα τις βιάσουν. Μέχρι και την Ωραία Ελένη, κόρη του Δία, θα τη βιάσει ο δεύτερος σημαντικότερος ήρωας της Ελλάδας και ξάδερφος της, ο Θησέας. Την παρηγορούν, πως κάθε γυναίκα θα δεχόταν ευχαρίστως να τη βιάσει ένας τέτοιος ήρωας! Η μητέρα του Αίγισθου –ξάδερφου του Αγαμέμνονα, που κατόπιν θα γίνει εραστής της Κλυταιμνήστρας–, θα βιασθεί στο σκοτάδι του ναού από τον ίδιο τον πατέρα της, τον Θυέστη. Ούτε που θα καταλάβει ποιος την βίασε. Ο Αγαμέμνων θα σκοτώσει τον πρώτο σύζυγο της Κλυταιμνήστρας, τον Τάνταλο, και το μωρό που έχει αποκτήσει μαζί του. Μετά θα βιάσει την Κλυταιμνήστρα για να την αναγκάσει να τον παντρευτεί. Αργότερα δεν θα διστάσει να θυσιάσει για τους σκοπούς του και την κόρη του, την Ιφιγένεια. Τόσο αίμα, τόση αγριότητα και δυστυχία! Η Κλυταιμνήστρα είναι θύμα αυτής της τάξης πραγμάτων. Στην προσπάθειά της να επιβιώσει και να εκδικηθεί, βαθμιαία θα εξελιχτεί. Θα χρειαστεί να σκοτώσει με τα χέρια της δύο δημογέροντες. Έτσι η ίδια θα μεταμορφωθεί σε νταή! Με αυτήν της την αλλαγή όλα πια τελειώνουν. Το σύστημα και πάλι έχει επιβληθεί. Έχει χάσει τα βασικότερα προτερήματα που έχει μια γυναίκα –τη συμπόνια και την ευσπλαχνία, την ανεκτικότητα προς τους αδύναμους και τους ηττημένους. Η εξουσία πάντα παίρνει το δικό της. Παραμορφώνει τους χαρακτήρες, ανεξαρτήτως από τις καλές τους προθέσεις και το φύλο τους. Μόνη της θα σκοτώσει και τον Αγαμέμνονα που τόσα δεινά τής έχει προκαλέσει. Στη μυθολογική πλοκή είναι διαφορετικά. Εκεί διαπράττει τον φόνο μαζί με τον εραστή της, τον Αίγισθο, μα αυτό θα ερχόταν σε αντίθεση με την όλη άποψη της συγγραφέως. Θέλει την ηρωίδα της δυνατή κι αμείλικτη. Αδυσώπητη σαν άντρα! Την περιμένει η τιμωρία. Θα τη σκοτώσει ο γιος της, ο Ορέστης. Αυτός εκδικείται δολοφονώντας τη μητέρα του και τον εραστή της. Η πατριαρχική κοινωνία επιστρέφει νικήτρια ξανά! Μπορούμε να τρέφουμε αυταπάτες, πως η τιμωρία έρχεται επειδή η Κλυταιμνήστρα στο όνομα της εκδίκησης και της εξουσίας, απαρνήθηκε τις αρχές της, μα στην πραγματική ζωή δεν είναι έτσι.
Παρουσιάζει ενδιαφέρον η δόμηση των χαρακτήρων. Οι μυθολογικοί ήρωες ζωντανεύουν μπροστά μας. Για μερικούς είναι εύκολο, υπάρχει αρκετό υλικό τόσο από τον Όμηρο, όσο κι από τα αρχαία, θεατρικά έργα. Πιο δύσκολο είναι με τους όχι και τόσο γνωστούς και μη προβεβλημένους. Η συγγραφέας τους πλάθει ακόμη από τα παιδικά τους χρόνια Μπροστά στα μάτια μας ωριμάζουν και εκδηλώνονται με τον λόγο και τα έργα τους μέσα στην ανάπτυξη της πλοκής. Η Κασάτι καταφέρνει να μας παρουσιάσει ακόμη και τους δυσδιάστατους χαρακτήρες όπως η Ωραία Ελένη, ή η Ιφιγένεια, ή ο Αίγισθος, σαν γεμάτους ζωή ξεχωριστούς ανθρώπους ο καθένας με τον δικό του ψυχισμό κι ιδιαιτερότητες.
Το μυθιστόρημα της Κ.Κ. είναι ένα επιβλητικό έργο, μα συνάμα και συναρπαστικό ταξίδι. Διαβάζεται με ευχαρίστηση, μα και με αγωνία. Ο αναγνώστης πάσχει μαζί με τους ήρωες και αγχώνεται για την εξέλιξη της πλοκής. Έχουμε ένα σπουδαίο βιβλίο, με διαφορετική άποψη κι οπτική γωνία.
⸙⸙⸙
[Πρώτη δημοσίευση στο ηλεκτρονικό Φρέαρ. Δείτε τα περιεχόμενα του δέκατου έκτου ηλεκτρονικού μας τεύχους εδώ.]
