Σταύρος Ζουμπουλάκης, 800 μετ’ εμποδίων. Μικρά δοκίμια, εκδ. Πόλις, Αθήνα 2024.
Δοκίμια του Σταύρου Ζουμπουλάκη που φιλοξενούνταν στη μηνιαία στήλη της εφημερίδας Καθημερινή, κατά την τριετία 2021- 2023, είναι συγκεντρωμένα στο βιβλίο με τίτλο «800 μετ’ εμποδίων» που κυκλοφορεί από τις Εκδόσεις Πόλις. Στο προλόγισμα γράφει πως ο παραπάνω αριθμός δηλώνει το όριο των λέξεων που έπρεπε να τηρήσει για κάθε ένα από αυτά. Δύσκολη αποστολή η συμπύκνωση μα αναγκαία όταν πρόκειται για χώρο δανεισμένο από εφημερίδα. Ακόμη κι έτσι, όμως, ο συγγραφέας έχει τον τρόπο να προκαλέσει αναγνωστική ασφάλεια και ευφορία, καθώς η γραφή του είναι διαυγής, άμεση και χωρίς περιττές επιτηδεύσεις.
Σ’ αυτόν τον τόμο συγκεντρώθηκαν κείμενα με κριτήριο τη χρονική τους δημοσίευση και όχι το ενιαίο της θεματικής ενότητας, πράγμα βέβαια που δεν σημαίνει ότι λείπουν οι σταθερές του στοχασμού του. Προορισμένα τα κείμενα αυτά να δημοσιεύονται την πρώτη Κυριακή κάθε μήνα στην εφημερίδα Καθημερινή (από το έτος 2022 και κάθε δεύτερη Κυριακή του μήνα), έχουν κάτι από την ιδιαιτερότητα της μέρας αυτής. Στο κείμενό του με τίτλο «Και σήμερα είναι Κυριακή» γράφει πως «για τους ανθρώπους της ηλικίας μου η ανάγνωση των εφημερίδων την Κυριακή αποτελούσε προέκταση της λατρείας της ημέρας, “λειτουργία μετά τη λειτουργία”». Κάπως έτσι εννοώ την ανάγνωση αυτών των δοκιμίων. Με αφορμή την επικαιρότητα, δίνουν το έναυσμα για μία άλλου τύπου προσέγγιση της πραγματικότητας, για μία πιο σφαιρική συνειδητοποίηση των ανθρώπινων πραγμάτων, για κάποια σκέψη που ίσως λειτουργήσει ιαματικά σ’ αυτούς που έχουν ορίσει την Κυριακή τους ως ένα καταφύγιο από την εξαντλητική ρουτίνα της καθημερινότητας.
Αν και ποικίλουν τα θέματα για τα οποία γράφει ο Σταύρος Ζουμπουλάκης, θα μπορούσαμε ωστόσο να εντάξουμε τα κείμενα σε κάποιες κατηγορίες. Στα κείμενα που αφορούν τις εικαστικές τέχνες, αναζητά στους πίνακες του Γιοχάνες Βερμεέρ, σημεία και σύμβολα της πίστης του γνωστού ζωγράφου. Σε άλλο δοκίμιό του, με αφορμή την έκθεση της Λήδας Κοντογιαννοπούλου με πίνακες του εσωτερικού των σπιτιών τεσσάρων μεγάλων δημιουργών, δηλαδή της Νίκης Ελευθεριάδη, της Ναταλίας Μελά, του Παναγιώτη Τέτση και του Γιώργου Σεφέρη, γράφει ότι το σπίτι του καλλιτέχνη που θα ήθελε να επισκέπτεται είναι το έργο του.
Διακρίνουμε κείμενα κοινωνικού περιεχομένου όπως στην «Ήρεμη αυτοπεποίθηση», ή στη «Συνόδευση μέχρι τέλους» και στην «Υποβοηθούμενη Αυτοκτονία» που πραγματεύονται το δύσκολο θέμα της ευθανασίας ή της με ανθρώπινη στήριξη αυτοκτονίας. Η ισχύουσα στον ελληνικό Ποινικό Κώδικα διάταξη της ανθρωποκτονίας κατ’ απαίτηση δεν επαρκεί για την κάλυψη του ευρύτερου θέματος της ευθανασίας. Ο συγγραφέας παίρνει θέση για το δικαίωμα στον αξιοπρεπή θάνατο, από «σεβασμό στην οδύνη του ανθρώπου που υποφέρει», ερχόμενος σε αντίθεση με την αντίληψη της χριστιανικής θρησκείας για την αναφαίρετη ζωή.
Στην «Ιατρική της Συνάντησης» γράφει με αφορμή την έκδοση του βιβλίου ενός ονομαστού Γάλλου γιατρού, του Ζεράρ Ρεάς, ότι «η σχέση γιατρού και ασθενούς είναι ασύμμετρη (…) Ασύμμετρη σχέση ωστόσο δεν σημαίνει σε καμία απολύτως περίπτωση άνιση σχέση, σχέση ανώτερου προς κατώτερο».
Με αφορμή την απόσυρση βιβλίων από τις βιβλιοθήκες στο σχολικό σύστημα της Αμερικής που προέρχονται από χριστιανικές ομάδες, ακραία συντηρητικές, οπαδών του τραμπισμού, που φέρουν ως επιχείρημα «να προστατέψουν τα παιδιά από την ηθική και πνευματική διαφθορά», σχολιάζει το κίνημα της cancel culture, που ξεκινά από άλλη ιδεολογική αφετηρία αλλά καταλήγει στο ίδιο αποτέλεσμα, τη λογοκρισία και τον περιορισμό της ελευθερίας της έκφρασης («Ίχνη εκβαρβαρισμού»).
Υπάρχουν ακόμη κείμενα που γράφονται με αφορμή παγκόσμια γεγονότα όπως στην «Αχανή χώρα της καλοσύνης» και την ευθύνη της Γαλλίας για τη γενοκτονία 800.000 Τούτσι στη Ρουάντα. Γράφει για τους πολύ λίγους Χούτου που όχι μόνο αρνήθηκαν να συμμετέχουν στις σφαγές των Τούτσι αλλά βοήθησαν κάποιους απ’ αυτούς να σωθούν: «Το κακό κραυγάζει και θορυβεί αλλά η καλοσύνη σωπαίνει, είναι κρυμμένη απλώνει το χέρι χωρίς λόγια. Αυτοί οι λίγοι – η μικρά ζύμη φυλάνε μια αχανή και ανεξερεύνητη χώρα, τη χώρα της καλοσύνης».
Στο «Εβραϊκό Κράτος ή κράτος του Ισραήλ», γράφει για τη σύγκρουση των δύο θέσεων εντός του εβραϊκού κόσμου. Από τη μία η θέση του Νετανιάχου για ένα κράτος θρησκευτικό και φονταμενταλιστικό και από την άλλη η θέση για ένα κράτος ουδετερόθρησκο, που θα μπορούν «να ζουν και να αναπνέουν όλοι οι πολίτες του». Στο κείμενό του «Φονικό, τύφλωση και αδιέξοδο», που γράφηκε μετά την επίθεση της Χαμάς στο Ισραήλ τον Οκτώβριο του 2023, ορίζει το μεγάλο πρόβλημα της περιοχής που είναι η μη εύρεση δίκαιης λύσης για το παλαιστινιακό και εκφράζει την προσωπική του απελπισία για το χρόνιο και εξακολουθητικό πολιτικό αδιέξοδο που πληρώνεται με αίμα αθώων.
Μεγάλο μέρος καταλαμβάνουν τα δοκίμια που αφορούν συγγραφείς και το έργο τους από διάφορες εποχές και εθνικότητες, όπως ο Παπαδιαμάντης, ο Νίκος Φωκάς, ο Μιχαήλ Μπακούνιν, ο Μιχαήλ Μπουλγκάκωφ, η Claire Keegan για το βιβλίο της Μικρά πράγματα σαν κι αυτά, ο Εμμανουέλ Καρρέρ για το βιβλίο του Ο Εχθρός. Για την Εκμηδένιση του αμφιλεγόμενου Μισέλ Ουελμπέκ, γράφει πως «όλο το έργο του Ουελμπέκ μιλάει για την αγάπη» και ότι «Τίποτε δεν μπορεί ν’ αλλάξει σε τούτο τον κόσμο, όλοι τραβάμε τον δρόμο μας προς την εκμηδένιση. Οι περισσότεροι μοναχικά, λίγοι τυχεροί μέσα στην αγάπη.».
Με αφορμή τον θάνατο του Μίλαν Κούντερα το καλοκαίρι του 2023, αναφέρει ότι η αναγνωστική σχέση μαζί του είναι συνεχής και σταθερή, ενώ σχολιάζει εκτενώς την άποψη του τελευταίου ότι η Κεντρική Ευρώπη δεν είναι ένας γεωγραφικός χώρος ή κράτος αλλά «κουλτούρα και πεπρωμένο», θέλοντας να καταδείξει τις καταβολές του μυθιστορήματος.
Στα δοκίμια για την πίστη και τη θρησκεία όπως το «Ορθοστάνδην μέλποντες» αναλύοντας σημεία του Ακάθιστου Ύμνου, θεωρεί ότι η σύγκριση με τα μεγάλα έργα της αρχαίας ελληνικής γραμματείας δεν γίνεται για την υπεροπτική μείωση των έργων της βυζαντινής ποίησης αλλά για τη δημιουργία ποιητικών αισθητηρίων και στοχασμού. «Πρέπει να διαβάζουμε τον Ακάθιστο και όλα τα κοντάκια γι’ αυτό που είναι, προσπαθώντας να ακούσουμε τη δική τους ξεχωριστή φωνή».
Στον «Εσταυρωμένο και Ζωαρχικό» κάνει μία συγκριτική αναδρομή στη βυζαντινή και αναγεννησιακή ζωγραφική με αφορμή τον πίνακα του Γκρύνεβαλντ, για να θέσει το θέμα της σχέσης που συνάπτει ο πιστός με την εικόνα, που δεν πρέπει να είναι μόνο αισθητική.
Στο «Μυστήριο της Δημιουργίας και της Ανάστασης» εξηγεί ότι ο πρώτος στίχος της Γενέσεως, «Ἐν ἀρχῇ ἐποίησεν ὁ Θεὸς τὸν οὐρανὸν καὶ τὴν γῆν», διαβάζεται το Μεγάλο Σάββατο το πρωί, για να συνδεθεί η Δημιουργία με τη νέα δημιουργία που εγκαινιάζει η Ανάσταση. «Με την Ανάσταση, ο προαιώνιος λόγος αναδημιουργεί το κτίσμα του, που μένει πάντα κτίσμα και εγκαινιάζει την καινή βιοτή».
Τέλος ιδιαίτερη κατηγορία αποτελούν τα δοκίμια που αναφέρονται σε κινηματογραφιστές και ταινίες. Σχολιάζει τον Καπνό των Γουέιν Γουάνγκ και Πωλ Όστερ, το Ένας γιος του Τυνήσιου σκηνοθέτη Μεχντί Μπαρσαουί, την Άνοιξη, Καλοκαίρι, Φθινόπωρο, Χειμώνας …και Άνοιξη του νοτιοκορεάτη σκηνοθέτη Κιμ Κι-Ντουκ.
Στέκεται πιο πολύ όμως στο έργο των Βέλγων σκηνοθετών αδελφών Ζαν Πιέρ και Λυκ Νταρντέν, καθώς θεωρεί ότι χρωστάνε πολλά στον στοχασμό του Λεβινάς. Στο δοκίμιο «Μεταμορφωτική δύναμη», που σχολιάζει την ταινία Το άγνωστο κορίτσι, γράφει πως «είναι μία σπουδή πάνω στην ιδέα της ευθύνης όπως και όλες εξάλλου οι ταινίες των Νταρντέν (…) Η ατομική ανάληψη της ευθύνης δεν αλλάζει συνολικά την κοινωνία, δεν σταματάει τη βία ούτε καταργεί τη φτώχεια και την προσφυγιά, μεταμορφώνει όμως κάποιους ανθρώπους. Έτσι πορεύεται ο κόσμος». Είναι γνωστή η ενδελεχής μελέτη του Σταύρου Ζουμπουλάκη στην ηθική φιλοσοφία του Λεβινάς και στην ιδέα του για την απόλυτη ευθύνη απέναντι στο «πρόσωπο του άλλου ανθρώπου, το οποίο στην ανυπεράσπιστη γυμνότητά του είναι μία κλήση στην ευθύνη μου, κλήση η οποία με συστήνει ως υποκείμενο» (Μνήμη Εμμανουήλ Λεβινάς, Περιοδικό Αντί, τχ. 595, 5 Ιανουαρίου 1996, σσ. 50-53).
Με τα παραπάνω προσπάθησα να προβάλω την ποικιλία των θεμάτων και τον τρόπο που τα αγγίζει η σκέψη του Ζουμπουλάκη. Δεν θα ήταν όμως αυθαίρετο αν διαπιστώναμε μία στοχαστική συνέπεια που δρα πίσω από τα περισσότερα κείμενα. Είναι η ανάγκη της κατανόησης των μεγάλων ζητημάτων και ηθικών διλημμάτων του καιρού μας και της υποδοχής τους σ’ ένα πλαίσιο διαλόγου, χωρίς τις εξουθενωτικές κραυγές της επικαιρότητας και των στερεοτυπικών εκφάνσεων. Ας μη γελιόμαστε όμως. Ζούμε στην εποχή των εύκολων κρίσεων και βεβαιοτήτων. Το να διαλέγεσαι είναι πολυτέλεια αλλά και η μόνη πράξη αντίστασης στη συρρίκνωση του χρόνου, ιστορικού και προσωπικού. Ο Σταύρος Ζουμπουλάκης, πρωτίστως διαλέγεται. Ερωτά, ερευνά, θέτει προβληματισμούς. Αποφεύγει τους δογματισμούς απ’ όπου κι αν προέρχονται. Καθώς προχωρούσα στην ανάγνωση, αντέγραψα στις σημειώσεις μου τη φράση «από τη μια στιγμή στην άλλη όλα αλλάζουν, όπως συμβαίνει πάντα στα ανθρώπινα και η ευτυχία μετατρέπεται σε αγωνία και οδύνη», (από το δοκίμιο «Πώς γίνεται κανείς πατέρας; Μεχντί Μπαρσαουί, Ένας γιος»), σαν μία υπόμνηση της ρευστότητας των πραγμάτων. Δεν είναι μία απόφανση ηθικού μηδενισμού αλλά μία κλήση προσοχής στο χτίσιμο βεβαιοτήτων.
⸙⸙⸙
[Πρώτη δημοσίευση στο ηλεκτρονικό Φρέαρ. Ζωγραφική: Winslow Homer (1865). Δείτε τα περιεχόμενα του δέκατου τέταρτου ηλεκτρονικού μας τεύχους εδώ.]
