frear

Για τη «Θάλασσα εσωτερικού χώρου» του Ρήσου Χαρίση – γράφει η Ανθούλα Δανιήλ

Ρήσος Χαρίσης, Θάλασσα εσωτερικού χώρου, εκδ. Κίχλη, Αθήνα 2020.

ἔστιν θάλασσα–τίς δέ νιν κατασβέσει;
– τρέφουσα πολλῆς πορφύρας ἰσάργυρον
κηκῖδα παγκαίνιστον εἱμάτων βαφάς …
(Αισχύλου, Αγαμένων, 958-960)

Μεγάλη είναι η Θάλασσα εσωτερικού χώρου, όση και η άλλη, η περιβάλλουσα τον κόσμο και τον άνθρωπο, η περιγράφουσα τα πάθη, αυτή που μας χαρίζει στην εισαγωγή της συλλογής του ο Ρήσος Χαρίσης. Δεν μπορούμε να παρακάμψουμε την αγιοποίησή της που από το πρώτο ποίημα «Αδιάβατος Θάλασσα», την προσφωνεί με είκοσι τρία επίθετα, προσδιοριστικά. Θάλασσα σαν Παναγία, Αγία, για όσα μπορεί να δέχεται –η πανδέγμων– (Παπαδιαμάντης) να καταπίνει, να χωνεύει, να αντέχει, να θεραπεύει και να μας ξεπλένει από τις αμαρτίες μας (Σεφέρης).

Προσπαθώντας να κατατάξω τα επίθετα σε κατηγορίες, νομίζω ότι η Θαλασσομαχούσα, Αιματοβαφούσα, Θρηνούσα, Δακρυρροούσα, Πελαγιανή, Πελαγονήτισσα, Θαλασσινή αποτελούν μία κατηγορία που σχετίζεται με τον κίνδυνο. Η Δροσοσκαλίτισσα, Ασπροφορούσα, Ιαματική, Κολυμβήθρα ζωής σχετίζεται με την ίαση και την παρηγορία. Η Ταξιδιάρα, Αερινή, Χιλιαρμενίτισσα, Θαλασσίτρα, Καπεταγιώτισσα, Κατευοδότρια σχετίζεται με το ωραίο ταξίδι, ενώ η Αφροδίτισσα και Γλυκοματούσα προσκτάται μία ερωτική διάσταση, πέραν της ομορφιάς, η οποία εξυπακούεται και για την Παναγία και για τη θάλασσα. Πίσω της όμως βρίσκεται πάντα η θεά (Σικελιανός), η ανεμόεσσα Κόρη ενήλικη θάλασσα (Ελύτης), εκείνη που σηκώνεται κι ουρλιάζει αλλά πάντοτε είναι θάλασσα της θαλάσσης (Εμπειρίκος), την αγναντεύει και δεν χορταίνει (ο Βάρναλης). Πίσω από όλες τις μορφές της όμως βρίσκεται πάντα η ελληνική παράδοση και Ιστορία. Θάλασσα γεμάτη από τα λόγια των θεών και τις πέτρες του Ηράκλειτου. Θάλασσα ταξίδι, απόλαυση, χαρά ευδαιμονία, πλουτισμός ψυχής και πνεύματος, αλλά και περιπέτεια και κίνδυνος και φθάσιμο και θάνατος.

Όσο για τον Αισχύλο, εκεί η θάλασσα και η πορφύρα είναι το αίμα που θα κυλήσει και θα βάψει το παλάτι, αλλά όσο και αν τρέξει δεν θα τελειώσει η οργή. Το φονικό θα φέρει άλλα φονικά. Η Κλυταιμήστρα σωστά προλέγει. Ο Αισχύλος ξέρει και προθυστέρως έχει καταθέσει όλα όσα η ιστορία θα αποδείξει στο μέλλον.

Είναι ηλίου φανεινότερον γιατί ο Ρήσος Χαρίσης ξεκινάει το πρώτο του ταξίδι από την τρισυπόστατη θάλασσα-Παναγία-Ποίηση. Μια θάλασσα τον γέννησε, μια θάλασσα έχει στην καρδιά του και σ’ αυτής της θάλασσας τις ροές αφήνεται να περιπλανηθεί, στα σπλάχνα της να δει το παλίμψηστο των δεινών της.

Στους στίχους του θα βρούμε όλη την κακομακιγιαρισμένη σημερινή εκδοχή άλλων παλαιότερων ένδοξων υποσχέσεων. Για τις ποιητικές μεταποιήσεις του θα φτάσει στον μύθο, αφού διαπλεύσει σελίδες όσων γράφτηκαν και διάβασε και αφού αξιοποιήσει όλα όσα είδε. Ποτάμια οι χυμοί από την ίδια πηγή στη θάλασσα καταλήγουν.

Παρατηρητής ο ποιητής έξω από το θέατρο παρακολουθεί τα δρώμενα και τους θεατές:

Όπως είναι καθισμένες στον εξώστη ενός παλιού θεάτρου,
εντός τους εισέρχεται η ψευδαίσθηση του ύπνου

δεν απέχουν πολύ οι «καθισμένες» του από τις Ευμενίδες του σεφερικού «Ορέστη» που «βαριούνται χωρίς συγχώρεση» και δεν μπορεί μια τέτοια αναλογία να μην είναι κραυγή κατά της συγκαιρινής μας αγωνίας για τους θεατές της ευρωπαϊκής ηγεσίας που παρατηρεί χωρίς να παίρνει θέση «κι ο Αγαρηνός το ξέρει» και μας εμπαίζει, ενώ το παιχνίδι σκληραίνει από τον αισχρό αχόρταγο.

Αναγραμματισμένες θάλασσες
ξεβράζουν απαρέμφατα λυγμών και αμακιγιάριστες οδύνες
σε ναρκοπέδια κουτσής ορθογραφίας

Μα είναι δυνατόν να «κακοφορμίσει η θάλασσα;» ρωτούσε πριν πενήντα χρόνια ο ποιητής. Όχι, η θάλασσα δεν κακοφορμίζει αλλά γίνεται καθρέφτης του κόσμου μας με ό,τι ξεβράζει και απορρίχνει στις ακτές, «κόκκινη θάλασσα από σατέν και αίμα» δείχνει τις ανορθογραφίες του καιρού και της κοινής γνώμης τη «φωνή … με λάθη ορθογραφικά», «κι εσύ σε μια γωνιά θα ρωτάς τον Οιδίποδα γιατί έβγαλε τα μάτια του».

Από τα συμφραζόμενα δεν λείπουν και τα θρησκευτικά σημαινόμενα, πράγμα φυσικό, αφού και από τη θρησκευτική μας παράδοση πηγάζουν. Ο Χαρίσης διαθέτει πολλά στο οπλοστάσιό του. Η κοινωνία Παναγία,

Μαρία ωσάν Φαρμακολύτρια
………………………………….
Στο ’να της χέρι βρέφος στ’ άλλο πάπυρος
μ’ αναγραφόμενους κανόνες μνημονίων.

Τρεις μάγοι προσέρχονται με δώρα:
ομόλογα, τραπεζικές επιταγές, χρυσό

ενώ εκείνη τρέφεται στα συσσίτια του Δήμου κι εκείνοι νοιάζονται μόνο για «τα σπρεντ του Παραδείσου».

Αλλού η Παναγία Αναχωρήτρια φεύγει για το εξωτερικό μαζί με την Παναγία Ξενία και την Παναγία Προσφυγούσα. Το άλλο τρισυπόστατο των συγκαιρινών μας συμφορών.

Οι δρόμοι, οι πλατείες, τα φανάρια, συνονθύλευμα πολιτισμών, «θρησκείες σε διαπραγμάτευση», οι μύθοι αλλάζουν τους όρους

Κρέοντας επιστρέφει από το Μαντείο
Οιδίποδας τον ανακρίνει
Τειρεσίας μαντεύει με προφορά ξενική
Εξάγγελος ανασκαλεύει παλινωδίες […] Περσεφόνη εξέρχεται απ’ τον Άδη
για να βυζάξει προσφυγόπουλα

και ο ποιητής με θραύσματα αρχαίας τραγωδίας στήνει τα σκηνικά της νέας. Η Ιστορία παίζει πεσσούς με πιόνια τους λαούς.

Η Συλλογή κλείνει με το μακρόπνοο ποίημα «Παραλειπόμενα» όπου όλα όσα δεν στίχησε (δεν έβαλε σε στίχους), παρέθεσε κατά λογάδην. Από αυτόν τον καταρράκτη ανασύρω «Είμαστε οι μνήμες μας, είμαστε οι μήτρες μας/ δεν μας γέννησαν θεοί», «Μάτια σε κατ’ οίκον περιορισμό», «επαναλήψεις χορικών αρχαίας τραγωδίας», «Είμαστε φθορές και αμυχές, των άστρων σκόνη», «Είμαστε ο καθείς και το κελί του», «Είμαστε συσσίτια με κόλλυβα», «Είμαστε συμμαχικά στρατεύματα πουλιών / με τα χέρια στην ανάταση».

Ο σαρκασμός, η ειρωνεία, το μαύρο χιούμορ, η μεταμφίεση δεν είναι άλλο από μάσκες για το θλιμμένο, καταπικραμένο πρόσωπο του ποιητή που τον πνίγει η θάλασσα των δεινών.

Ο μύθος, η ιστορία, ο θόρυβος της πόλης έξω, η διεθνής πολιτική συγκυρία, το προσφυγικό, η θρησκεία, ο αρχαίος και ο νέος μύθος, όλα μπήκαν στον μαγνητικό τομογράφο που έδειξε ότι το σύστημα πάσχει παντού. Η θάλασσα είναι πληγωμένη. Θάλασσα οι πληγές της, το σύστημα νοσεί. Έτσι η πάλη μέσα του, η ταραχή του νου, ο συγκλονισμός της ψυχής, όλα πονούν.

Η θάλασσα λοιπόν δεν είναι μόνο χώρος ανθρώπινης δραστηριότητας και δρόμος που οδηγεί αλλού, όπου αλλού, αλλά και λίκνο, κολυμπήθρα, τελική κατάληξη της ζωής και πάσχουσα ανθρώπινη ψυχή.

Θάλασσα τους θαλασσινούς μην τους θαλασσοπνίγεις, θαλασσάκι μου, έλεγαν τα παλιά θαλασσινά τραγούδια.

Ο Ρήσος Χαρίσης αποδεικνύεται βαθύς γνώστης της ιστορίας και του μύθου, έπλεξε με τέχνη τα ποικίλα επίπεδα των πηγών των δεινών από όπου άντλησε τις μάσκες της δικής του προσωπικής ιστορίας. Με λόγο αστραφτερό, συχνά υπερρεαλιστικό, με όρους γραμματικής, σύγχρονης τρέχουσα ελληνικής και διεθνούς τεχνητής ψυχρής ορολογίας που δείχνει ότι ακόμα και η θάλασσα τελικά μπορεί να «κακοφορμίσει» κι αυτό με πάθος βγαίνει στη Θάλασσα εσωτερικού χώρου.

[Πρώτη δημοσίευση στο ηλεκτρονικό Φρέαρ. Φωτογραφία: Ρήσος Χαρίσης. Δείτε τα περιεχόμενα του πρώτου μας ηλεκτρονικού τεύχους εδώ.]

Πρόσθεσε το Φρέαρ στη λίστα του feed.ly: μία από τις καλύτερες επιλογές για την ανάγνωση feeds μέσω RSS.

follow us in feedly

Twitter

Πρόσθεσε το Φρέαρ στη λίστα του feed.ly: μία από τις καλύτερες επιλογές για την ανάγνωση feeds μέσω RSS.

follow us in feedly