frear

Για τα «Οκτώ λεπτά φωτός» του Μάνου Τσίζεκ (Κίχλη 2026) – γράφει η Τασούλα Καραγεωργίου

Η παλαιά παιδεία, όπως την έχουμε βιώσει οι πρεσβύτεροι, ρύθμιζε τον αξιακό της κώδικα, μέσα από την ανθολόγηση αποφθεγματικών ρήσεων αντλημένων κατά κανόνα από τα κείμενα της αρχαίας ελληνικής γραμματείας, οι οποίες συγκροτούσαν ένα απόσταγμα σοφίας σε ένα άτυπο σχολικό εγχειρίδιο παιδαγωγικών αρχών, που συνιστούσε οδηγό ενάρετου βίου για την ενήλικη ζωή.

Ανάμεσα στα σοφά αυτά ρητά θέση εξέχουσα πάντοτε κατείχε η εμβληματική ρήση από τον Μενέξενο του Πλάτωνα:

πᾶσά τε ἐπιστήμη χωριζομένη δικαιοσύνης καὶ τῆς ἄλλης ἀρετῆς πανουργία, οὐ σοφία φαίνεται. (Πλάτωνος Μενέξενος 247a)

Στο αίτημα αυτό της οφειλόμενης από την επιστήμη δικαιοσύνης προστίθεται —στο βιβλίο που παρουσιάζουμε—, το χρέος αναζήτησης του φωτός ως συμβόλου της ζωής που νικάει τα ερέβη.

Θα μου επιτραπεί, πιστεύω, προκαταρκτικά να αναφέρω ότι παρουσιάζω το βιβλίο όχι αποκλειστικά με τον τίτλο της ποιήτριας, όπως αναγράφτηκε στην πρόσκληση παρουσίασης της συλλογής, αλλά και με την ιερή στην παράδοσή μας ιδιότητα της καθηγήτριας, που είχε τη χαρά, στο πλαίσιο του Νεανικού Ποιητικού Εργαστηρίου του Ιδρύματος Τάκης Σινόπουλος, να γνωρίσει τον Μάνο Τσίζεκ ως μαθητή δημιουργικό και ευαίσθητο, πιστό θεράποντα της ποίησης αλλά και λειτουργό της Επιστήμης και μάλιστα της πιο παρεμβατικής σήμερα στη ζωή των ανθρώπων, δηλαδή της Φυσικής Επιστήμης.

Να είναι άραγε τυχαίο το γεγονός ότι ο Μάνος Τσίζεκ, προερχόμενος από τον χώρο των Θετικής Επιστήμης, πτυχιούχος της Θεωρητικής Φυσικής με ειδίκευση στη διδακτική των Φυσικών Επιστημών, ανοίγει σήμερα με αντικλείδι τη συλλογή του που φέρει τον εύγλωττο τίτλο Οκτώ λεπτά φωτός την πόρτα της σοφίας για να υποδεχθεί όχι μόνο την αρετή αλλά και την ποιητική θέαση του φυσικού κόσμου, προϋπόθεση για την ύπαρξη του οποίου είναι το ηλιακό φως; Έτσι όταν παραλλάσσει την αποδιδόμενη στον Πλάτωνα επιγραφή που κοσμούσε την είσοδο του Μουσείου. δηλαδή της πλατωνικής σχολής (ἀγεωμέτρητος μηδεὶς εἰσίτω) αντικαθιστώντας το επίθετο ἀγεωμέτρητος με το επίθετο «ἀνέραστος», στην ουσία μας καλεί, με εφόδιο το συναίσθημα και μάλιστα το ερωτικό και όχι την περίκλειστη στο εαυτό της γνώση, σε έναν μυθικό επιστημονικό κόσμο, στον οποίο κυριαρχούν οι ανατρεπτικοί νόμοι που θέτει η ποιητική δημιουργία. Έτσι στην ποιητική κοσμογονία του Μάνου Τσίζεκ έχει την πρωτοκαθεδρία ο έρωτας. Ανακαλώντας τον προσωκρατικό Φιλόσοφο Εμπεδοκλή που πρέσβευε την αιώνια διαπάλη στο σύμπαν δύο αντίρροπων δυνάμεων: της φιλότητας, δηλαδή του έρωτα και του νείκους, δηλαδή του μίσους, ο Μάνος κηρύσσει εμφατικά:

῾Η δική μας ἡ σχολὴ προτάσσει τὸν ἔρωτα.
Τὰ πάντα ἐπιτρέπονται, ἐκτὸς ἀπὸ κανόνα καὶ δια-
βήτη.

για να επαναλάβει εν είδει συμπεράσματος στο κλείσιμο του ποιήματος:

Στῆς ψυχῆς μας τὰ μύχια,
μηδεὶς ἀνέραστος εἰσίτω.

Το ζώειν καὶ ὁρᾷν φάος ἠελίοιο στερεότυπη έκφραση —που από τα ομηρικά έπη διατρέχει το σύνολο της αρχαίας ελληνικής ποίησης— ταυτίζει του ήλιου φως με τη δημιουργία και διατήρηση της ζωής, ενώ παράλληλα βρίσκεται σε συνεχή αντινομία με το έρεβος —με το σκότος δηλαδή του Άδη. Η νίκη του φωτός επί του σκότους γίνεται σύμβολο της ήττας του θανάτου από την ταυτιζόμενη με το φως ζωή και έξοχα αποδίδεται μαζί με όλους τους ποιητικούς συμβολισμούς στον εμβληματικό σολωμικό στίχο

Φως που πατεί χαρούμενο τον Άδη και τον Χάρο

Θα μου επιτρέψετε εδώ μια παρέκβαση: με χαρά διαπιστώνω την υπόγεια επίδραση της μεγαλόπνοης ποίησης του Διονυσίου Σολωμού στον Μάνο Τσίζεκ. Εκτός από τη σταθερή αναζήτηση του φωτός η συλλογή συγγενεύει και μορφικά με την τυπογραφική εικόνα των σολωμικών ποιημάτων. Τα ποιήματα της παρούσας συλλογής υποδιαιρούνται τυπογραφικά σε υποενότητες, οι οποίες δεν έχουν ούτε ισοστιχία ούτε ισοσυλλαβία στους στίχους τους, αποτυπώνοντας έτσι μέσα από την αποσπασματικότητα την ένταση που προκαλεί η ασίγαστη διέγερση των συναισθημάτων.

Νομίζω πως ταιριάζει τώρα να επικεντρώσουμε το ενδιαφέρον μας στο πολύστιχο ποίημα με τίτλο Οκτώ λεπτά φωτός που είναι και το ομώνυμο της συλλογής. Ο Μάνος επιδίδεται σε εξύμνηση του ηλιακού φωτός με τα όπλα της επιστημονικής γνώσης και ταυτόχρονα με την ευαισθησία της τέχνης που ακυρώνει την αυστηρότητα της επιστήμης και ανακαλύπτει τη μαγεία της ποίησης ακόμα και στους αφορισμούς της Θεωρητικής Φυσικής.

Στη δεύτερη ενότητα του ομώνυμου της συλλογής ποιήματος οι ηλιακές ακτίνες αποκτούν υλική υπόσταση: μεταμορφώνονται σε ένα οιονεί γυναικείο χορό αρχαίας τραγωδίας, ανάλογο με τις Ωκεανίδες του Αισχύλου για να εξυμνήσουν το φως του ήλιου και να διεκδικήσουν τα οκτώ λεπτά φωτός που αντιπροσωπεύουν τον χρόνο που χρειάζεται ένα σωματίδιο φωτός για να ταξιδέψει από τον ήλιο έως τον πλανήτη γη. Η ζωή και ο θάνατος επιδίδονται τώρα σε μια πορεία νόστου προς το φως. Έτσι, προς στιγμήν τα οκτώ λεπτά της ηλιακής πορείας ξαφνικά διαστέλλονται για να συμπεριλάβουν ζωντανούς και νεκρούς (Φιλὶ τῆς μάνας μας ἱερό, τὸ φῶς), αγαπημένα πρόσωπα που ενοικούν σε μια ιδιότυπη ολόφωτη νέκυια.

ΙΙΙ.
Πεθαίνοντας πηγαίνουμε στὸ φῶς
γενόμενες πηγαίνουμε στὸ φῶς
ζῶσες πηγαίνουμε στὸ φῶς.
᾽Ανδρὸς ὄψη πήραμε γιὰ νὰ δοῦμε τὸ φῶς
κι ἔπειτα πάλι τὰ μαλλιά μας λύσαμε στὸν ἥλιο
κι ὕστερα τὶς φτεροῦγες μας ἁπλώσαμε
πετώντας πρὸς τὸ φῶς.
῎Αγγιγμα πρῶτο τοῦ σύμπαντος εἶναι τὸ φῶς.
Φιλὶ τῆς μάνας μας ἱερό, τὸ φῶς.
Στῶν ἄστρων τὶς καρδιὲς μᾶς ζύμωσε ὁ χρόνος
καὶ στῶν μανάδων μας τὰ σπλάχνα.
Τὸ φῶς γυρέψαμε ἕως ἐκεῖ ποὺ παύει νὰ εἶναι ὁρατὸ
Τὰ μάτια μας ἀνοίξαμε σὲ νέους κόσμους
Ξανὰ καὶ ξανὰ βαπτισμένες στὸ φῶς.
῞Ο,τι ἀξιώνει ἡ ζωὴ
αὐτὰ τὰ ὀχτὼ λεπτὰ τοῦ Ἥλιου ποὺ δὲν μᾶς δίνονται.

Το αγαπημένο πρόσωπο βρίσκει στο φως την ύπαρξη και την υπόστασή του. Το φως γίνεται μνήμη που υπερβαίνει τον χρόνο και νικάει τον θάνατο:

iV.
θὰ τραγουδῶ ἐσένα γιὰ πάντα. θὰ τραγουδῶ ἐσένα στὸ φῶς.
θὰ τραγουδῶ ἐσένα τὴ νύχτα ποὺ σ’ ὀνειρεύομαι ἀνθίζοντας.

V.
Πάρε με νὰ μὲ πᾶς ἐκεῖ ὅπου ὁ Ἴκαρος ἔχασε τὰ φτερά του.

Ακόμα κι όταν χρησιμοποιεί παραδοσιακά μέτρα και δημιουργεί λιανοτράγουδα με σολωμικό 15σύλλαβο, όπως στις εργασίες που γράφονταν στο πλαίσιο του εργαστηρίου μας, και σ’ αυτά ακόμα κυριαρχεί η αναζήτηση του φωτός και η εξύμνησή του:

Εἶδα τὸ φῶς ποὺ ἄγγιξε τὸ πρόσωπο τοῦ κόσμου,
ἄγγιξε καὶ τὸ σῶμα σου στὰ πιὸ κρυφά του μέρη.

……………………………………………………………….

῎Ω, κόρη τοῦ μεσημεριοῦ, στολίδι τῆς ᾽Αθήνας,
κόσμημα χειροποίητο ἀπὸ ἐραστῶν τὴ θέρμη.
Χρωστᾶ τὸ φῶς σὲ σένανε τὴ διαλεχτή του αἴγλη.

Στη μεταφυσική Φυσική του Μάνου Τσίζεκ συντελείται το θαύμα λουσμένο πάντα από το λυτρωτικό φως καθώς ο αφηγητής εποπτεύει την απεραντοσύνη του σύμπαντος. Πρόκειται για τη συγκινητική επικοινωνία με τη μητέρα: τη Μαρία Ταταράκη σπουδαία ποιήτρια και λαμπρή φιλόλογο) που συντελείται «Στὶς κοσμικὲς ὄχθες τοῦ μεγάλου αἰνίγματος». Πραγματοποιείται όμως και με τους όρους μιας λαϊκής παράδοσης που συνυπάρχει αρμονικά με την επιστημονική γνώση, όταν το μητρικό χειρόγραφο γίνεται φυλακτό προστασίας από το δέος που γεννά η αστρική απεραντοσύνη

δὲν φοβήθηκα στιγμή, γιατὶ εἶχα τὸ κομμάτι τὸ χαρτὶ
μὲ τὶς χειρόγραφες λέξεις σου πλάι στὴν καρδιά μου.
᾽Ακοῦς τὴν ἔναστρη φωνή μου;
Στὶς κοσμικὲς ὄχθες τοῦ μεγάλου αἰνίγματος
θὰ σοῦ τραγουδήσω ἕναν σκοπὸ μὲ τὸν ὁποῖο
μὲ νανούριζες ὅταν ἤμουν μικρός

Όταν ο Μάνος μου ζήτησε να παρουσιάσω τη συλλογή του ένιωσα συγκίνηση που ένας μαθητής του Εργαστηρίου μας, παλιός και αγαπημένος, μου εμπιστευόταν την παρουσίαση της πρώτης του κατάθεσης στα ποιητικά μας πράγματα∙ παράλληλα όμως του εξέφρασα τους ενδοιασμούς μου για τη δική μου ανεπάρκεια γύρω από θέματα που αφορούν τις σύγχρονες θεωρίες της Φυσικής∙ παραδείγματος χάριν είχα απόλυτη άγνοια για τον Dirac, τον μοναχικό επιστήμονα με την ποιητική ιδιοσυγκρασία, όπως εκ των υστέρων διαπίστωσα διαβάζοντας το ωραίο ποίημα του Μάνου με τίτλο «Η θάλασσα του Dirac». Παραθέτω ένα απόσπασμα:

Ὁ Dirac ἀντὶ γιὰ ἀρνητικὴ ἐνέργεια εἶδε μιὰ θάλασσα. Καὶ σὲ
αὐτὴ τὴν θάλασσα εἶδε ἄπειρες ὀπές, θετικοῦ φορτίου καὶ θε-
τικῆς ἐνέργειας.
᾽Εκεῖ ὅπου ἄλλοι ἔβλεπαν ἀνορθογραφίες καὶ λάθη στὰ τεφτέρια
τους, ὁ ποιητὴς Dirac τόλμησε νὰ δεῖ τὴν ὕπαρξη μιᾶς νέας
μορφῆς ὕλης: τῆς ἀντιύλης.

Και στο κλείσιμο του ποιήματος:

Ιii.
῾Ο Dirac εἶδε γένεση καὶ καταστροφὴ
– εἶδε τὴ θνητότητα στὴν καρδιὰ τῆς ὕλης.
῾Ο Dirac εἶδε τὴν παρουσία στὴν ἀπουσία
– εἶδε τὸν μεγαλειώδη τρικυμισμὸ τοῦ κενοῦ.
῾Ο Dirac, ὁ διαλεκτικότερος τῶν ὑλιστῶν
ποὺ ἐρωτεύτηκε παράφορα τὴ συμμετρία.
Εἶδε τὸ δύο ἐκεῖ ποὺ ἄλλοι βλέπανε τὸ ἕνα.
Εἶδε τὸ εἶναι ἐκεῖ ποὺ ἄλλοι βλέπανε μηδέν.
Εἶδε συνέχεια ἐκεῖ ποὺ ἄλλοι βλέπανε γκρεμό.
Εἶδε ποιότητα ἐκεῖ ποὺ ἄλλοι βλέπαν ἀριθμό.
῾Ο Dirac φαντάστηκε μιὰ θάλασσα μικρὴ
καὶ ἡ θάλασσα αὐτὴ πῆρε τὸ ὄνομά του.

Δεν έχω καταλάβει εις βάθος τη θεωρία του Dirac, με γοητεύει όμως η εισβολή της θάλασσας ως συμβόλου συμπαντικού και ποιητικού συγχρόνως. Η συλλογή του Μάνου Τσίζεκ μου έδωσε την ευκαιρία να πλησιάσω έναν κόσμο, της επιστημονικής γνώσης, παντελώς άγνωστο σε μένα. Δεν τον κατανόησα στο βάθος του, αλλά εντυπωσιάστηκα από την ύπαρξή του (έχουνε βλέπετε και οι πρεσβύτεροι δικαίωμα σε μια διά βίου μαθητεία).

Στα ποιήματα της συλλογής είναι επίσης συνεχώς παρούσα μια κοινωνική οπτική που προβάλλει το αίτημα για δικαιοσύνη και για επιστροφή σε μια πανανθρώπινη αλληλεγγύη, που αποδέχεται με στοργή και γενναιοδωρία στους κόλπους της τον ξένο και τον διαφορετικό.

Κυρίως όμως εκτίμησα την τόλμη του Μάνου, σπάνια ή και μοναδική για τα ποιητικά μας πράγματα, να καταδυθεί στον βυθό της θεωρητικής Φυσικής για να ανεβάσει στο φως πολύτιμα κοράλλια στην υπηρεσία της ποίησης και παράλληλα να αναζητήσει στη σύζευξη των δύο τη θεραπεία του πανανθρώπινου ανεπούλωτου τραύματος που προκαλεί η γνώση του θανάτου. Το φως εκπληρώνει παρηγορητικά – στον χώρο της ποίησης– ένα αίτημα αιωνιότητας:

V.
Τὸ σύμπαν εἶναι θνητὸ καὶ ὁ χρόνος σχετικὸς καὶ
ὅσο ζεῖ ἕνας γαλαξίας, ἕνα ἀστέρι, ἕνας πλανήτης,
μιὰ θάλασσα, μιὰ πεταλούδα, ἕνα σωματίδιο ὕλης,
τόσο ζοῦμε κι ἐμεῖς.

VΙ.
Εἴμαστε εὔθραυστοι σὰν μιὰ σταγόνα
πρωινῆς δροσιᾶς. Μὰ ὡστόσο κοίταξε.

Αἰωνιότητες κρατᾶ μιὰ ἀνθρώπινη ζωὴ
λουσμένη μὲ τὸ φῶς τῆς συνείδησης.

῞Ενας αὐτόφωτος ἄνθρωπος δὲν ἔχει
νὰ ζηλέψει τίποτα ἀπὸ τὰ ἀστέρια.

Τὸ κορμί τους εἶναι θνητὸ
μὰ ἡ λάμψη τους ἀθάνατη.

Με το πρώτο ποιητικό του βιβλίο ο Μάνος Τσίζεκ έβγαλε την ποίηση από τα σκοτεινά βάθη μιας υπαρξιακής καταβύθισης, την ανέβασε στον έναστρο ουρανό και τη θέρμανε με το ζείδωρο φως του ήλιου. Δανειζόμενος τα αξιώματα της Αστροφυσικής ανέθεσε στην ποίηση να εναποθέσει στο σύμπαν την ελπίδα μιας αιωνιότητας και μιας τελεσίδικης νίκης επί της φθοράς. Οι αναγνώστες που θα διανύσουν μαζί του τα Οκτώ λεπτά φωτός θα εκτιμήσουν την αρετή και την τόλμη του και θα συμμετάσχουν στη γνήσια συγκίνηση που διατρέχει το σύνολο της γραφής του. Εξάλλου είναι ευπρόσδεκτη σήμερα η ποίηση που έχει ως επίκεντρο τα βάσανα του κόσμου που δεν έχουν τελειωμό.

⸙⸙⸙

[Πρώτη δημοσίευση στο ηλεκτρονικό Φρέαρ. Ζωγραφική: ©Gary Bunt. Δείτε τα περιεχόμενα του δέκατου ένατου ηλεκτρονικού μας τεύχους εδώ.]

Σε λίγο καιρό κοντά σας με νέο ηλεκτρονικό τεύχος στο mag.frear.gr

Mag.frear.gr – Τα ηλεκτρονικά μας τεύχη