Ευθυμία Γιώσα, Όταν πέφτουμε από το τρένο, Κίχλη, Αθήνα 2026.
Ξεκινάω με έναν στίχο του βιβλίου που απ’ όλους με συντροφεύει πιο πολύ: «Ἀαγής σημαίνει άθραυστος κι είναι απλώς μια ωραία λέξη, δεν είναι για τη ζωή». Κρατάω αυτόν τον στίχο σαν απομεινάρι μιας πρώτης ανάγνωσης και αρχίζω να σκέφτομαι το βιβλίο. Σκέφτομαι τον τίτλο. Αυτό το «πέφτουμε» και τον τρόπο που μας εμπλέκει όλους με το πρώτο πληθυντικό του. Σκέφτομαι τη βεβαιότητα του χρονικού συνδέσμου «όταν», που μας τραβάει σαν μαύρη τρύπα προς τον ντετερμινισμό του. Σκέφτομαι τα τρένα και την κατευθυντικότητά τους. Τον τρόπο που κάθε διαδρομή με το τρένο ενέχει αναπόφευκτα και μια υπόσχεση του προορισμού της. Μια υπόσχεση προορισμού που εδώ φαίνεται να μην μπορεί να εκπληρωθεί. Κοιτάζω την αφιέρωση του βιβλίου: «Στις ηθελημένες και αθέλητες πτώσεις». Σκέφτομαι την πτώση και τη συντριβή της. Σκέφτομαι πως κάθε συντριβή είναι και μια υπενθύμιση ευθραυστότητας. Σκέφτομαι και πάλι τον στίχο που με συντροφεύει. Κι έπειτα είναι και το εξώφυλλο. Το έργο της Μανόλιας Σκουλούδη, που μοιάζει ν’ αναπαριστά μερικά εγκαταλελειμμένα σκηνικά, με τον τίτλο «Περιγραφή». Πώς περιγράφεται άραγε μια πτώση;
Διατρέχοντας το βιβλίο έρχομαι αντιμέτωπος με το ποίημα «Απόπειρα ερωτικού ποιήματος». Στο ποίημα αυτό γινόμαστε γνώστες μιας σταδιακής αποδόμησης της επιθυμίας του ποιητικού υποκειμένου. Κάθε στροφή έρχεται να αφαιρέσει όλο και περισσότερο κάτι από την αρχική επιθυμία. Από την φαντασίωση ενός απόλυτου έρωτα που παραπέμπει σε αρχετυπικά ζεύγη εραστών, καταλήγουμε σε έναν έρωτα που να είναι έστω ικανός να μας κάνει «τόσο χαρούμενους που να ξεχάσουμε να γράφουμε». Η επιθυμία λοιπόν, όπως αυτή εκφράζεται μέσω του έρωτα, βρίσκεται σε ελεύθερη πτώση.
Κι όταν στο αμέσως επόμενο ποίημα, «Θερινό το φθινόπωρο», το ποιητικό υποκείμενο ματαιωμένο από την αδυνατότητα ενός έρωτα-ταινία, πενθεί το ξήλωμα των κινηματογραφικών σκηνικών, πρόκειται πλέον, για τη στιγμή της πρόσκρουσης. Για μια θεμελιώδη ήττα του ίδιου του ρομαντικού βλέμματος. Ο κόσμος απομαγεύεται, χάνοντας κάθε δυνατότητα να σημαίνει κάτι περισσότερο, και η επιθυμία δεν μπορεί πλέον να πάρει μορφή. «Φοβάμαι πως δεν θα ξαναβρώ μια κατάφαση που να με αφορά», μας λέει το ποιητικό υποκείμενο και, κάπως έτσι, ολοκληρώνεται η πτώση.
Όσο βρίσκομαι στα χαλάσματα αυτής της συντριβής, διαβάζω: «Μια γιορτή δεν είναι ποτέ ακίνδυνη. Μπορεί, για παράδειγμα, ένα κορίτσι να καεί επιχειρώντας να σιδερώσει το φόρεμά του», ή μπορεί, «τα μπαλόνια να βαρεθούν να είναι μπαλόνια και ν’ αρχίσουν να σκάνε ξαφνικά». Σκέφτομαι αυτά τα στιγμιότυπα. Στιγμιότυπα, τα οποία, στο πλαίσιο μιας γιορτής, συγκροτούν εξεγέρσεις απέναντι στην ίδια την έννοια της κανονικότητας. Σκέφτομαι τον τρόπο που προκαλούνται οι χιονοστιβάδες. Την αποφασιστική εκείνη στιγμή που η ποσότητα υπερβαίνει το κατώφλι της και μετασχηματίζεται σε ποιότητα. Το σημείο που κανενός είδους καθιέρωση δεν μπορεί να συγκρατήσει πια το ξέσπασμα των πραγμάτων. Κάποια στιγμή, «έρχεται για όλους μας ένα βράδυ που πέφτουμε με τις πιτζάμες μας, στη μέση του πουθενά, από το τρένο», μας λέει το ποιητικό υποκείμενο. Η πτώση και ο ντετερμινισμός της ξανά λοιπόν. Εκείνο το τρομακτικό «όταν» του τίτλου.
Σκέφτομαι, πώς προχωράει άραγε κανείς από μια πτώση;
Η κυρίαρχη αντίληψη της προόδου μάς έχει εξοικειώσει με μια ορισμένη εκδοχή απάντησης: να προχωράς σημαίνει να ξεπερνάς, να επουλώνεις, ενώ το «παρακάτω», λειτουργεί συνήθως ως μια υπόσχεση κατανόησης. Εδώ όμως φαίνεται να συμβαίνει το αντίθετο. «Ο άνθρωπος που ήξερε τον γρίφο έχασε την ευκαιρία να τον λύσει», διαπιστώνει το ποιητικό υποκείμενο, συνεχίζοντας, «αν μη τι άλλο, μας γλίτωσε από την ενοχή της αποτυχίας». Το «παρακάτω» λοιπόν, φαίνεται να μη λύνει τίποτα και να προχωράς, σημαίνει να βρίσκεις τρόπο να φέρεις μαζί σου αυτό που δεν λύνεται χωρίς κανένα εχέγγυο επούλωσης. Να είσαι αυτός που θα αντέχει «να ζει κάθε μέρα απ’ την αρχή την απελπισία». Να προχωράς λοιπόν, σημαίνει ν’ αντέχεις.
Όσο τα σκέφτομαι αυτά ανακαλώ τον παρακάτω στίχο: «Το ν’ αντιπαρέρχεσαι τον παραλογισμό θα μπορούσε να είναι μια πράξη πολιτική». Ο στίχος αυτός, εμφανίζεται ακριβώς μετά από την εξιστόρηση του έρωτα-ταινία, σαν απάντηση στη ματαίωση της αρχικής απόλυτης επιθυμίας. Σκέφτομαι τον παραλογισμό στον οποίο αναφέρεται. Έναν παραλογισμό που είναι εγγενής σε έναν κόσμο απορομαντικοποιημένο, έναν κόσμο που ματαιώνει κάθε δυνατότητα εκπλήρωσης της επιθυμίας. Σκέφτομαι τους όρους υπό τους οποίους να μπορεί κανείς να πολιτικοποιήσει μια τέτοια εμπειρία ματαίωσης.
Επιστρέφω πάλι προς την αρχή του βιβλίου. Τη στιγμή που το ποιητικό υποκείμενο στέκεται βουρκωμένο σε ένα μπαλκόνι και καπνίζει, επιζητώντας ένα μοίρασμα της μοναξιάς του με τους καπνιστές των γύρω πολυκατοικιών. Τη στιγμή, λίγο παρακάτω, που αναπολεί έναν έρωτα, στο ίδιο μπαλκόνι, ένα μπαλκόνι «σαν ετοιμόρροπη ανάμνηση στην άκρη του μυαλού», όπως μας λέει. Παρατηρώ εδώ μια μεταβολή του προσώπου της αφήγησης, από το πρώτο ενικό τη στιγμή του μπαλκονιού, σε ένα πρώτο πληθυντικό, ακριβώς λίγο πριν από το τέλος του βιβλίου. Παράλληλα με αυτό, υπάρχει και μια αλλαγή της εστίασης. Από την ενατένιση ενός συντελεσμένου παρελθόντος, μιας ηττημένης ανάμνησης έρωτα στο μπαλκόνι, στην ενατένιση ενός επικείμενου μέλλοντος, όσο πλησιάζουμε προς τα τελευταία ποιήματα. Σκέφτομαι αυτές τις δύο μεταβολές. Σκέφτομαι τον πολιτικό χαρακτήρα τού να προσπαθεί κανείς ακόμα να μιλάει για μέλλοντα γραμμένα σε πρώτο πληθυντικό. «Το να κόβεις την απόγνωση στα δύο», διαβάζω, «είναι ύψιστη πολιτική πράξη». Το μοίρασμα με τον Άλλο λοιπόν και η επιστροφή στον τόπο της συνάντησης ως ύψιστη πολιτική πράξη. Ως τρόπος, σκέφτομαι, ν’ αντλεί κανείς κουράγιο για να προχωρά ακόμη κι αν το «μπροστά» μοιάζει να μην οδηγεί πουθενά.
Προχωράω για μια τελευταία φορά προς το τέλος του βιβλίου, στο ποίημα «Τελετουργικό». Ένα ποίημα που αναφέρεται στον ιδιαίτερο τρόπο ζευγαρώματος των σκαραβαίων, πάντοτε τις νύχτες του χειμώνα και πάντοτε κατά τη διάρκεια μιας χιονοθύελλας. Διαβάζω: «Την πιο σκοτεινή νύχτα […] θα συναντηθούμε. Θα ζευγαρώσουμε χωρίς “έως ότου”, χωρίς “μολονότι”, χωρίς διακοπή, παρά μόνο για ν’ απαλλοτριώσουμε τον χρόνο». Σκέφτομαι πάλι εδώ τα έρημα σκηνικά του εξωφύλλου που αναμένουν το ξήλωμά τους. Σκέφτομαι δυο σκαραβαίους κάπου εκεί έξω να περιμένουν. Τους φαντάζομαι μια κρύα νύχτα με χιονοθύελλα να συναντιούνται σε ένα τέτοιο πλατό, ακριβώς λίγο πριν απ’ το ξήλωμα των σκηνικών. Να ζευγαρώνουν, εκεί ακριβώς, κι έπειτα να παίρνουν προσεκτικά στην αγκαλιά τους τ’ ανυπεράσπιστα σκηνικά και να χάνονται και πάλι στη χιονοθύελλα. Σκέφτομαι την τρυφερότητα ως ένα τελευταίο καταφύγιο λίγο πριν ξηλωθούν τα πάντα.
Το τελευταίο ποίημα του βιβλίου, έχει τίτλο: «Άσκηση αισιοδοξίας μπροστά στον καθρέφτη». Διαβάζω: «Θα έρθουν μέρες σπασμένες σε μικρά κομματάκια. Όμως εμείς θα τα κολλήσουμε ένα ένα και θα τις φτιάξουμε ξανά από την αρχή, γιατί τότε θα έχουμε γίνει σοφοί και θα πιστεύουμε στις μάχες». Σκέφτομαι τον τρόπο που τελειώνει, με αυτό το ποίημα, η διαδρομή της πτώσης. Με μια αισιοδοξία που δεν προκύπτει αυθόρμητα, αλλά αντίθετα, συνιστά μια πεισματική άσκηση. Μια αισιοδοξία ως μάχη και παράλληλα, μια αισιοδοξία γραμμένη σε πρώτο πληθυντικό.
Κάνω εδώ, πριν κλείσω, μια μικρή παύση και σκέφτομαι συνολικά το βιβλίο.
Σκέφτομαι και παλι το γεγονός της πτώσης που σηματοδοτεί τη διάλυση της αρχικής απόλυτης επιθυμίας, του αρχικού απόλυτου νοήματος. Από αυτό το συμβάν κι έπειτα, το ποιητικό υποκείμενο καλείται να κατοικήσει τα χαλάσματα αυτής της διάλυσης και να μάθει απ’ την αρχή, πώς να προχωρά μέσα σε αυτά. Μέσα από τη διαδρομή του αποκτά σταδιακά αρχετυπικές διαστάσεις, συμπυκνώνοντας την προσπάθεια να συνεχίζει κανείς, υπό το βάρος των ματαιώσεών του, ακόμη κι όταν δεν διαφαίνεται κανένας προορισμός. Εν τέλει, γίνεται σαφές πως το αρχικό απόλυτο νόημα δεν μπορεί να ανασυσταθεί ξανά ως τέτοιο. Παρ’ όλα αυτά, το ποιητικό υποκείμενο καταφέρνει να μεταβολίσει την ήττα του και να κατασκευάσει μια νέα, αυτοσχέδια αισιοδοξία. Μια αισιοδοξία για ένα εναλλακτικό μέλλον, στο οποίο θα μπορέσουν να πραγματωθούν όλες οι αδυνατότητες του παρόντος. Ακόμα περισσότερο όμως, η νέα αυτή αισιοδοξία είναι γραμμένη σε πρώτο πληθυντικό, καταφέρνοντας να ξεφύγει από τους κλειστούς ορίζοντες μιας ιδιωτικής συντριβής και να αποκτήσει έτσι μια ευρύτερη, συλλογική διάσταση.
Σκέφτομαι εδώ την εποχή μας. Το διατρανωμένο τέλος των μεγάλων αφηγήσεων, των μεγάλων νοημάτων. Νοημάτων, σαν κι εκείνων που επιζητά, θα λέγαμε, το ποιητικό υποκείμενο. Σκέφτομαι τη βαθιά εμπεδωμένη απαισιοδοξία που μας καταδυναστεύει. Την εξάλειψη των πρώτων πληθυντικών. Σκέφτομαι τον τρόπο που μπορεί κανείς να βρίσκει κουράγιο να προχωρά υπό τέτοιες συνθήκες, τόσο ατομικά όσο και συλλογικά. Την επιμονή στην κίνηση, ακόμη κι όταν όλες οι απαντήσεις φαίνεται να έχουν ηττηθεί. Σκέφτομαι την κίνηση ως μια ελάχιστη δυνατή πράξη άρνησης απέναντι στο καθεστώς ακινησίας που εγκαθιδρύει η συντριβή.
Κι ίσως σε αυτό ακριβώς το σημείο βρίσκεται και η πιο καθοριστική χειρονομία αυτού του βιβλίου. Στην επιμονή να διασωθεί μια ελάχιστη προοπτική κίνησης. Μια ελάχιστη δυνατή πράξη άρνησης. Σε αυτό το πλαίσιο, η Ευθυμία Γιώσα, στήνοντας μια περίτεχνη αφήγηση συντριβής, θα έλεγα πως καταφέρνει τελικά να γράψει ένα βιβλίο για την ελπίδα. Μια ελπίδα, για ένα μέλλον που θα έρθει επιτέλους η στιγμή, να «διαβαστούν όλες οι επιστολές που δεν πρόλαβαν να ποντοπορήσουν». Μια ελπίδα, για ένα μέλλον στο οποίο «θα κλίνουμε το “μαζί” σαν να ’ναι τ’ όνομά μας» και «θα ερωτευόμαστε με την καρδιά ξεκλείδωτη». Μια ελπίδα, που βρίσκει τον τρόπο να ξεφύγει από τις σελίδες αυτού του βιβλίου και να φτερουγίσει μακριά, φτάνοντας ίσως ακόμη και μέχρι την καρδιά του δικού μας επικείμενου μέλλοντος.
⸙⸙⸙
[Πρώτη δημοσίευση στο ηλεκτρονικό Φρέαρ. Φωτογραφία: ©Gianni Berengo Gardin. Δείτε τα περιεχόμενα του δέκατου ένατου ηλεκτρονικού μας τεύχους εδώ.]








