Κωνσταντίνος Δ. Χατζηδήμου, Δημήτρης Χρ. Χατζηδήμου, Λεξικό Ομόηχων Λέξεων της Νεοελληνικής Γλώσσας, εκδ. Αφοί Κυριακίδη, Θεσσαλονίκη 2025.
Είναι κοινός τόπος ότι τα λεξικά θεωρούνται πολύτιμα και «έξυπνα» εργαλεία πληροφόρησης και μάθησης που συγκεντρώνουν μια σειρά από πλεονεκτήματα, τα οποία μπορούν να συνοψιστούν αφενός στην αναβάθμιση της μαθησιακής διαδικασίας τόσο στην καθημερινότητα όσο και στην εκπαίδευση και αφετέρου στην ενεργοποίηση εκείνων των αρμοζουσών νοητικών υποδοχών χρήσης και αξιοποίησής τους στη βάσανο της έρευνας.
Σε ένα τέτοιο πλαίσιο, όπως το προαναφερθέν, μπορεί να ιδωθεί και η έκδοση του δίτομου λεξικού των Κωνσταντίνου και Δημήτρη Χατζηδήμου από τις εκδόσεις των αδελφών Κυριακίδη που φέρει τον τίτλο Λεξικό Ομόηχων Λέξεων της Νεοελληνικής Γλώσσας. Στον πρώτο τόμο του εν λόγω λεξικού και πιο συγκεκριμένα στις 936 σελίδες του θησαυρίζονται ομόηχες λέξεις κλιτών, άκλιτων ίδιων και διαφορετικών μερών του λόγου, ενώ στον δεύτερο, εξίσου ογκώδη –συνολικά 752 σελίδων– συγκεντρώνονται τα ομόηχα επιρρήματα με τα προσδιοριζόμενα επίθετά τους, τα ομόηχα επίθετα στον ενικό και πληθυντικό αριθμό, καθώς και τα ρήματα πρώτης και δεύτερης συζυγίας σε ενεργητική και παθητική φωνή.
Η ευκρινής στοιχειοθεσία των λημμάτων του εν λόγω λεξικού και η τέλεια σελιδοποίησή του βοηθούν τον χρήστη του στη βολική περιήγηση και συνακόλουθα στην εύρεση των ζητούμενων λέξεων. Στα αδιαμφισβήτητα πλεονεκτήματα της συγγραφής των λημμάτων εντάσσεται και η ευσύνοπτη και εύστοχη ερμηνεία τους, παρέχοντας στους αναγνώστες και τις αναγνώστριες ένα κράμα γλωσσικής πληροφορίας και εγκυκλοπαιδικής γνώσης, που τεκμηριώνεται μέσα από τη χρήση παραδειγμάτων ενταγμένων σε πραγματικά πολιτιστικά συμφραζόμενα.
Η εισαγωγή και ο επίλογος –με επαρκή βιβλιογραφία– που πλαισιώνουν το δίτομο λεξικό κατατείνουν στην επίρρωση της επιστημονικής επάρκειας του εν λόγω εγχειρήματος. Πιο συγκεκριμένα, στην εισαγωγή οι συγγραφείς αναφέρονται στις ομάδες εκείνες όπου και απευθύνεται το λεξικό: σε μαθητές και μαθήτριες, φοιτητές και φοιτήτριες, εκπαιδευτικούς όλων των βαθμίδων, καθηγητές και ερευνητές, αλλά και σε αναγνώστες και αναγνώστριες, που έχουν ως μητρική τους την Ελληνική γλώσσα αλλά και σε όσους και όσες η Ελληνική αποτελεί εκείνη τη γλωσσική προς εκμάθηση πρόκληση. Είναι επίσης εύστοχο ότι αναπτύσσουν την επιχειρηματολογία τους για τα επιστημονικά κίνητρα ανάληψης της συγγραφής ενός πραγματικά επίπονου εγχειρήματος, αλλά παρέχουν και σύντομες και σαφείς οδηγίες χρήσης του. Και είναι επιπρόσθετα διαφωτιστικό ότι επιχειρούν και καταφέρνουν να περιγράψουν με σαφήνεια τις λειτουργίες ενός λεξικού, ενός αποθετηρίου δεδομένων, στο πολιτισμικό πλαίσιο της εποχής μας: πλούτος και διασταύρωση πληροφοριών, γλωσσική ανάπτυξη, εκπαιδευτική αξιοποίηση, αρωγή στη μάθηση από το σημείο μηδέν.
Θα ολοκληρώσω αυτήν την παρουσίαση, όπως την άρχισα. Αναφέρθηκα αρχικά αδρομερώς στα πλεονεκτήματα της χρήσης ενός λεξικού και επανέρχομαι καταληκτικά και διεξοδικότερα σε κάποιους τρόπους με τους οποίους μπορεί να πραγματωθεί η ένταξή του στη σχολική τάξη: Κατανόηση του λεξιλογίου, βελτίωση της ορθογραφίας και της γραμματικής, ετυμολογική προσέγγιση της γλώσσας είναι ίσως οι πιο διαδεδομένες διδακτικές πρακτικές αξιοποίησης ενός λεξικού. Ωστόσο, είναι ίσως ζητούμενο στην εποχή της γρήγορης πληροφορίας η εξοικείωση των μαθητών και των μαθητριών με την καλλιέργεια αναζήτησης και οργάνωσης της πληροφορίας και παρεπόμενα της γνώσης, διδακτική πρακτική για την οποία προσφέρεται σίγουρα ένα λεξικό. Και στο ίδιο πλαίσιο μιας περισσότερο κριτικής προσέγγισης μπορεί να θεωρηθεί και η χρήση του κατά την παραγωγή γραπτού λόγου μέσα από δραστηριότητες που θα κατατείνουν στη χρήση νέων λέξεων σε διαφορετικές περιστάσεις επικοινωνίας, στα παιχνίδια με λέξεις, όπως είναι η δημιουργία προτάσεων με διαφορετικές ομόηχες λέξεις και έμφαση στην αλλαγή της σημασίας των προτάσεων, συγγραφή μιας μικρής ιστορίας με τυχαία επιλογή λέξεων, δημιουργία μικρο-λεξικών με θεματικό επίκεντρο αλλά και συγκριτική θεώρηση έντυπων και ψηφιακών λεξικών. Η κριτική προσέγγιση του βίου και του πολιτισμού περνάει σίγουρα και μέσα από την κριτική προσέγγιση της γλώσσας. Και σε αυτήν την πορεία η οργάνωση των λέξεων σε λήμματα μας βοηθάει να βάλουμε σε τάξη τον ίδιο μας τον κόσμο.
⸙⸙⸙
[Η Σωτηρία Καλασαρίδου είναι μεταδιδακτορική ερευνήτρια στη Φιλοσοφική Σχολής Α.Π.Θ. – Διδάσκουσα Ε.Α.Π. και Α.Π.ΚΥ. Πρώτη δημοσίευση στο ηλεκτρονικό Φρέαρ. Ζωγραφική: Cornelis Norbertus Gijsbrechts (∼1630-1683). Δείτε τα περιεχόμενα του δέκατου όγδοου ηλεκτρονικού μας τεύχους εδώ.]
