Ἀθήναι 2 Δβρίου 92. Σεβαστέ μοι πάτερ,
Σᾶς ἒγραψα πρὸ μηνός. Δὲν ἒλαβον ἀπάντησίν σας. Ἐργάζομαι τώρα εἰς τὴν Ἀκρόπολιν τακτικά. Ἂν καὶ χρεωστῶ, ὃταν εὒρω εὐκαιρίαν θὰ σᾶς στείλω. Ἀσπάζομαι τὴν δεξιάν σας καὶ τῆς μητρός.
Αυτή η τακτική εργασία υπενθυμίζει κάτι που βολικά το ξεχνάμε, το λησμονήσαμε, μέσα στον ειδεχθή ερασιτεχνισμό του καιρού και συρμού.
Το ακόλουθο: Ο Αλέξανδρος Παπαδιαμάντης ήταν ο πρώτος επαγγελματίας συγγραφέας της νέας Ελλάδας.
Κάθε κείμενο για το οποίο δεν πληρώνομαι συνιστά προσβολή προς τη μνήμη του – και κάποια στιγμή θα λογοδοτήσω για αυτό. Και δεν θα είμαι ο μόνος.
Εκτός από τις ιστορίες, η τακτική εργασία είχε και άλλη πτυχή, που άφηνε (αλίμονο) και περισσότερα χρήματα, και που ασφαλώς ήταν οι μεταφράσεις.
Αίφνης, πέφτω στο πιο κάτω λήμμα, από το βαρύ κι ασήκωτο Φιλοσοφικό Λεξικό του Cambridge, γιατί εδώ καταντήσαμε, προσπαθώντας να συγκινήσουμε και την Gen Z.
«Ενσυναίσθηση [empathy]. Ευφάνταστη προβολή στην κατάσταση κάποιου άλλου προσώπου, με στόχο κυρίως να συλληφθούν ως δικές μας οι συγκινησιακές και οι κινητήριες ιδιότητες αυτής της κατάστασης. […] Πολλές όψεις της ενσυναίσθησης είχαν συζητηθεί παλαιότερα από τον Hume, τον Adam Smith και άλλους Σκωτσέζους φιλοσόφους μέσω της έννοιας της “συμπαθητικής κατανόησης” [sympathy]. Η ενσυναίσθηση θεωρούνταν αναγκαία προϋπόθεση για κάθε ηθικό στοχασμό και κύριος συντελεστής των κοινωνικών δεσμών και του αλτρουισμού, για τις αποδόσεις νοητικών καταστάσεων, τη χρήση της γλώσσας και τη μετάφραση».
Το έτος 2002 εκδόθηκε εκ νέου από τη Νεφέλη το δοκίμιο του Χριστόφορου Μηλιώνη με τίτλο: Σημαδιακός κι αταίριαστος. Εκεί διαβάζω: «Οι πιο αξιόλογοι λοιπόν νέοι πεζογράφοι, ενώ στρέφουν το ενδιαφέρον τους στον ρεαλισμό και στα “καθ’ ημάς”, εξακολουθούν στην αρχή να χρησιμοποιούν την καθαρεύουσα. Παράδειγμα ο Βιζυηνός, ακόμη και ο Καρκαβίτσας στην αρχή.
»Ο Παπαδιαμάντης κατάφερε ωστόσο, χρησιμοποιώντας, όπως είναι γνωστό, γλωσσικά στοιχεία της καθαρεύουσας, της εκκλησιαστικής υμνογραφίας, της δημοτικής και ιδιωματικά στοιχεία της Σκιάθου, να διαμορφώσει ένα τόσο προσωπικό γλωσσικό ιδίωμα, που ταυτίστηκε με την προσωπική του δημιουργία και ποτέ δεν το εγκατέλειψε (εκτός από μια-δυο δοκιμές στη δημοτική).
»Όπως δείχνουν και οι πρόσφατες παπαδιαμαντικές μελέτες, το προσωπικό γλωσσικό του ιδίωμα το εφαρμόζει απολύτως και στις πολυάριθμες μεταφράσεις του.
»Αυτός είναι και ο λόγος που –πέρα από κάθε άλλη δεοντολογία– κάθε απόπειρα μεταγλώττισής του στη δημοτική (και τέτοιες έγιναν και παλαιότερα και πρόσφατα) είναι καταδικασμένη σε παταγώδη αποτυχία. Αντίστοιχο παράδειγμα στην ποίηση είναι ο Κάλβος και εν μέρει ο Καβάφης. Στην πεζογραφία δεν ξέρω άλλο».
Στο ίδιο βιβλίο, ο Μηλιώνης σχολιάζει μιαν υποσημείωση που θέτει ο Παπαδιαμάντης στη μετάφραση που έκανε του μυθιστορήματος με τίτλο Ο Μαξιώτης (The Manxman), του Χωλ Κέην – Μαξιώτης είναι όποιος κατάγεται από τη Νήσο του Μαν.
«Ο Παπαδιαμάντης», λέει ο Μηλιώνης, «μεταφράζει: “Συγχρόνως δε, θάλασσα έπληξε την υπερήνεμον πλευράν του πλοίου με δύναμιν βαρείας σφύρας, και η τροχαλία του άκρου ιστού ήρχισε να ηχή”. Και συγχρόνως υποσημειώνει: “Ή αν προτιμάτε, ο μακαράς του τσιμπουκιού απ’ τ’ άλμπουρο άρχισε να τσαμπουνά (ώστε, βλέπετε, πάντοτε νεκρά είναι η γλώσσα δι’ όσους δεν είναι του είδους των να την εννοήσουν)!”.
Κι ο Μηλιώνης: «Αλλά τι σημαίνει αυτό; Όχι βέβαια να ξέρω ότι τροχαλία = μακαράς, άκρος ιστός = το τσιμπούκι απ’ τ’ άλμπουρο, ηχώ = τσαμπουνάω – ή αντίστροφα.
»Αλλά να συλλαμβάνω με όλες τις αισθήσεις μου αυτά που προκύπτουν από τη φράση σαν νόημα, σαν ήχος, σαν εικόνα, σαν συναίσθημα και σαν κατάσταση, συνολικά και αδιαίρετα. Αυτά που λέγονται κι αυτά που δεν λέγονται, αλλά σαλεύουν κάτω από τις λέξεις. Όπως κι αν λέγονται, ομηριστί ή λατινιστί, στη λόγια γλώσσα ή στη δημοτική».
Τελικά: «Νομίζω πως “η γλώσσα είναι πάντοτε νεκρά” για κείνους που μέσα τους έχουν αποσυνδέσει τις λέξεις από τα πράγματα. […] σ’ αυτό το τεντωμένο σκοινί της γλώσσας παίζεται η υπόθεση της λογοτεχνίας – κερδίζεται ή χάνεται».
Μαντέψτε τι έκανε ο Παπαδιαμάντης.
Μάλλον, αφήστε – αφήστε! Αν μπορούσατε να μαντέψετε, τα δικά μου βιβλία θα είχαν γίνει μπεστ σέλερ.
Η Ακρόπολις, πάλι, γίνεται ανάρπαστη στην Παλαιά Αγορά. (Η Νέα έχει κλείσει.) Εκεί διακρίνονται τίτλοι και ονόματα, οι δικοί του οι ξένοι, οι δικοί του οι άλλοι.
Οι φίλοι μου.
ΟΙ ΕΞΟΡΙΣΤΟΙ ΤΟΥ ΠΟΚΕΡ ΦΛΑΤ / Ο ΜΑΞΙΩΤΗΣ / Ο ΑΟΡΑΤΟΣ ΑΝΘΡΩΠΟΣ / ΤΟ ΕΓΚΛΗΜΑ ΚΑΙ Η ΤΙΜΩΡΙΑ / Ο ΠΥΡΓΟΣ ΤΟΥ ΔΡΑΚΟΥΛΑ.
Μιας και το ανέφερα – Λάμπρος Καμπερίδης, «…με εντάφια κτερίσματα», Δόμος 2010, σ. 92: «Αυτό που μένει για μας […] είναι Ο Πύργος του Δράκουλα και η μετάφρασή του. Ο τίτλος μάς επαναφέρει σε αυτό που θέλει να δημιουργήσει ο Παπαδιαμάντης, στον τόπο που θέλει να μας πάει ο ίδιος. Όχι μόνο στη μορφή του Δράκουλα, γιατί αυτός είναι ο μονολεκτικός τύπος του τίτλου που μας δίνεται από τον συγγραφέα: Dracula∙ αυτό αρκεί, σαν οξύς συριγμός να μας μεταδώσει ρίγη φρίκης. Όχι. Ο μεταφραστής δεν αρκείται σε έναν τίτλο μιας μορφής που δεν έχει πρόσωπο, σαν το πρόσωπο του Δράκουλα που δεν βλέπει ο Ιωνάθαν καθώς ξυρίζεται […] σαν το ανύπαρκτο κακό που έχει το είναι του εν τω μη είναι και την ύπαρξή του στην ανυπαρξία».
Οι μεταφράσεις του ανθρώπου αυτού δεν διέφεραν από την επιμέλεια – θα πει: φροντίδα. Με τον ίδιο τρόπο έγραψε τις ιστορίες του: μεταφράζοντας με επιμέλεια (μετ’ έρωτος και στοργής) τις ζωές των ηρώων του, των φίλων και συγγενών, μιας παγκόσμιας κοινότητας, τόσων ξένων: φιλοξενώντας τους (υιοθετώντας τους, δηλαδή) στον Οίκο του Λόγου, στις πολλές του μονές, στο απεριόριστο στήθος – στον εαυτό του.
Οι ιστορίες αυτές είναι η ΑΥΤΟΒΙΟΓΡΑΦΙΑ του, είναι ο ΡΕΑΛΙΣΜΟΣ του – τίποτ’ άλλο, μόνο μια φωνή, μόνο δυο χέρια αδειανά που με τυλίγουν. Και ξαφνικά, είναι όλα ΟΚ.
Θα ζήσουμε και χωρίς αναγνώστες. Λεφτά υπάρχουν.
Συνεχίζεται…
⸙⸙⸙
[Από την Καθαρά Δευτέρα δημοσιεύεται σε συνέχειες στο Φρέαρ το μυθιστόρημα επιφυλλίδων Το σκοτεινό τρυγόνι του Κυριάκου Μαργαρίτη, βασισμένο στο ομώνυμο, υπό έκδοση γκράφικ νόβελ, σε σχέδιο Χαράλαμπου Μαργαρίτη.]
