Στις 11 Σεπτεμβρίου 1941 ο Γιώργος Σεφέρης γράφει το «Υστερόγραφο», το ποίημα με την επαναλαμβανόμενη, ιερατική επίκληση: «Κύριε, όχι μ’ αυτούς» – στο στόχαστρό του βρίσκεται η αδύναμη να ανταποκριθεί στις περιστάσεις πολιτική ηγεσία της χώρας (κυβέρνηση Τσουδερού), με την οποία έχει συνταξιδέψει στην Πραιτόρια. Είναι μια φράση εμβληματική που επαναλαμβάνεται σε δύσκολες στιγμές, όπως αυτή που διανύουμε τώρα. Εκείνοι, που «η φωνή τους / δε βγαίνει καν από το στόμα τους. / Στέκεται εκεί κολλημένη σε κίτρινα δόντια» είναι σήμερα οι έντρομες ευρωπαϊκές ηγεσίες που αίφνης αφυπνίζονται από μακρόχρονο λήθαργο επειδή τους υφαρπάζουν την ευζωία, και μαζί οι άκριτοι θαυμαστές της τραμπικής και πουτινικής νεκροπολιτικής.
Οι πρώτες ημέρες διακυβέρνησης Τραμπ είναι καταιγιστικές: ούτε λίγο ούτε πολύ αναδιατάσσει με αφόρητη κυνικότητα τον μεταπολεμικό κόσμο όπως τον γνωρίζαμε, αμφισβητεί την εδαφική κυριαρχία σύμμαχων κρατών, αποσύρεται από το βορειοατλαντικό σύμφωνο και ταυτίζει την άλλοτε φιλελεύθερη Δύση με τα πιο ιδιοτελή οικονομικά συμφέροντα. Αν στον Ψυχρό Πόλεμο κυριαρχούσε μια υποκριτική έστω αντιπαράθεση ηθικών αξιών, τώρα έχουμε να κάνουμε με μια πρωτοφανή, χυδαία ακύρωση κάθε κανονιστικής-αξιολογικής αρχής από τον δημόσιο χώρο∙ για να το πούμε ξεκάθαρα, αυτό που διακηρύσσεται με εξαιρετική ωμότητα είναι ότι ο ανθρωπισμός δεν μας είναι πια απαραίτητος. Η αναδυόμενη δυστοπία, μάλιστα, έχει χαρακτήρα sci-fi εφιάλτη, αφού ο συνοδοιπόρος του Έλον Μασκ είναι θιασώτης τόσο της τεχνητής νοημοσύνης όσο και των διαστημικών περιπετειών. Και πάντως, η διαφαινόμενη συμπόρευση του Τραμπ με τον Πούτιν δεν συνιστά τελικά κάτι το παράδοξο: αν οι ορθόδοξοι Ρώσοι φονταμενταλιστές αντιμετωπίζουν τον «αμαρτωλό» σύγχρονο κόσμο σαν μια Αποκάλυψη εν εξελίξει, οι Αμερικανοί ομόλογοί τους ιεροκήρυκες θεωρώντας το κράτος τους βραχίονα της Βασιλείας του Θεού, επιδιώκουν να προκαλέσουν μια ώρα αρχύτερα την Αποκάλυψη μέσα από μια διαρκή κατάσταση έκτακτης ανάγκης (Stanley Hauerwas). Στο μέσον αυτών των ιδεοληπτικών αντιλήψεων, που επηρεάζουν τις ηγεσίες των δύο υπερδυνάμεων, κείται ανυπεράσπιστη η δημοκρατική ακόμα, αλλά απειλούμενη από τον ακροδεξιό λαϊκισμό, Ευρώπη. Χωρίς ομονοούσα διοίκηση, χωρίς ενεργειακούς πόρους, χωρίς αξιόμαχο στρατό, με πέμπτη φάλαγγα στην καρδιά της τους «Πατριώτες για την Ευρώπη» και με μια ανοιχτή πληγή στα σύνορά της: την Ουκρανία.
Μέσα σ’ αυτές τις δραματικές συνθήκες που θυμίζουν «ανίατα μεσοπόλεμο», για να θυμηθούμε τον Λεοντάρη, είναι πολλοί που, δίκην Νέβιλ Τσάμπερλεν, απαιτούν τώρα τη λήξη του «μάταιου» ή «χαμένου» πολέμου, παραθεωρώντας ότι η μαρτυρική Ουκρανία αυτή τη στιγμή είναι ένας τόπος ανθρωποδικίας: αν πιστεύουμε αληθινά στη δικαιοσύνη, την αξιοπρέπεια, την ανεξαρτησία των λαών δεν μπορεί παρά να στεκόμαστε στο πλευρό μιας χώρας που βάλλεται. Το να αφήσουμε την Ουκρανία ανυπεράσπιστη και αβοήθητη σημαίνει πως έχουμε πάψει να πρεσβεύουμε το καλό και το δίκαιο. Και κυρίως, σημαίνει πως έχουμε πάψει να πιστεύουμε στην Ευρώπη ως πολιτικό καθήκον.
Η σημερινή συγκυρία μας προσφέρει μια ευκαιρία. Κατεξοχήν θέατρο φοβερών συρράξεων επί αιώνες, η Ευρώπη ενστερνίστηκε ασμένως τη θεωρία του «τέλους της Ιστορίας» μετά το 1989, αποδέχτηκε ως τρόπο ζωής την ανέμελη ευτυχιοκρατία που της πρόσφεραν οι αγορές και αδιαφόρησε για τις ιδέες που στηρίζουν τη δημοκρατία. Ήρθε πλέον η ώρα του ριζικού απογαλακτισμού από την αμερικανική προστασία. Ίσως αυτό το «Κύριε, όχι μ’ αυτούς», η ίδια η ηθική μας αγανάκτηση, να είναι η ώρα της Ευρώπης.
⸙⸙⸙
[Το κείμενο δημοσιεύεται με αφορμή τη συμπλήρωση τριών χρόνων από τη ρωσική εισβολή στην Ουκρανία. Πρώτη δημοσίευση στο ηλεκτρονικό Φρέαρ. Δείτε τα περιεχόμενα του δέκατου τέταρτου ηλεκτρονικού μας τεύχους εδώ.]
