frear
Dream Vision by Odilon Redon More: Original public domain image from Art Institute of Chicago

Η Ιερουσαλήμ ως εσωτερικός λαβύρινθος – του Μιχάλη Μοδινού

Άμος Οζ,
Η Τρίτη Κατάσταση

μτφ. Μάγκυ Κοέν
σελ. 422
ΚΑΣΤΑΝΙΩΤΗΣ 2022

Ο Άμος Οζ (1939- 2018) υπήρξε ένας πολιτικά στρατευμένος,  απλός, αναπαραστατικός  και  αναλυτικός  συγγραφέας, που τον ξαναδιαβάζω με χαρά τώρα με την νέα αραβοϊσραηλινή σύγκρουση στο φόρτε της.  Υπήρξε  προνομιούχος από την άποψη της αφθονίας μυθοπλαστικού υλικού [ακόμη και τραγικού] που προσφέρεται αφειδώς στην «Γη της Επαγγελίας». Το ίδιο ισχύει άλλωστε με όλους τους συγγραφείς της γενιάς του, που ανδρώθηκαν στο σημερινό Ισραήλ, όπως ο Νταβίντ Γκρόσμαν, ο Αβραάμ Γεοσούα και ο κατά τι παλιότερος Άαρον Άππελφελντ. Είναι τόσο  πλούσιο το υλικό που προσφέρει το σύγχρονο Ισραήλ αλλά και τόσο πολλές οι δυνατότητες εμβύθισης στην Ιστορία που προσφέρει η περιοχή, ώστε να μην χρειάζεται να επινοήσουν πολλά  προκειμένου να εγείρουν το διεθνές ενδιαφέρον.  Ο Οζ πάντως υπήρξε ο πλέον μεταφρασμένος και δημοφιλής από όλους τους πιο πάνω, ίσως μάλιστα και ο περισσότερο εμπλεκόμενος στις πολιτικές πραγματικότητας της εποχής μας, αφού ήδη από την δεκαετία του ‘ 60 και  τον Πόλεμο των Έξη Ημερών υπήρξε προασπιστής της ίδρυσης δύο κρατών στην Παλαιστίνη.

Από εποίκους στα Κατεχόμενα της Δυτικής όχθης ή από ομάδες και κόμματα Σιωνιστών και υπερορθόδοξων Εβραίων, ο Οζ έχει συχνά στιγματισθεί ως  εχθρός του Ισραήλ, ενώ ο ίδιος,  ως «εθνικός συγγραφέας», εμφανώς υποδυόταν  τον ρόλο του διαμεσολαβητή. Συσχέτιζε τακτικά τις ιστορίες των ηρώων του με αρχετυπικά βιβλικά πρόσωπα, δίνοντας επιπλέον  έμφαση στις ανθρωπογεωγραφικές τους ιδιαιτερότητες.  Εδώ λόγου χάριν, η ατμόσφαιρα της   Ιερουσαλήμ [μιας πόλης υπερβολικά φορτωμένης από Ιστορία] δίνεται με μουντά μελαγχολικά χρώματα. Οι ποικίλες σιωπές και οι σκιές των πραγμάτων περιγράφονται με έμπνευση, τα αδέσποτα ζώα παρακολουθούν αντιστικτικά τους ήρωες και η έξωθεν υπαρξιακή απειλή των Αράβων αναβιώνει κάθε τόσο. Όλα αυτά και άλλα πολλά   λειτουργούν ως αντήχηση για την εσωτερική περιπέτεια του κεντρικού ήρωα του βιβλίου, του Εφραίμ   ή Φίμα. Ακόμη, ο Οζ χρησιμοποιεί τελετουργικά, όπως σε όλα του πρακτικά τα έργα, την επανάληψη  απλών καθημερινών μοτίβων (ξεπλυμένες από τη βροχή μάντρες, πέτρινα τείχη, μαγκωμένες αυλόπορτες, καμπάνες εκκλησιών, διαβρωμένους αρχαίους λόφους,  παρατημένα περιβόλια, σιδεριές που τρίζουν στον άνεμο, βιβλικούς πευκώνες ή μοναχικά   κυπαρίσσια και πετρωμένα ελαιόδεντρα) για να δώσει ένα σχεδόν ιερατικό τόνο στην αφήγηση.

Ο  Φίμα είναι ένας ευφυής αν και περίεργος  ήρωας, κάτι  μεταξύ κλόουν και οραματιστή δασκάλου, που περιφέρεται στην Ιερουσαλήμ αναστοχαζόμενος  την απόκλιση του Ισραήλ από τα ιδρυτικά του  οράματα. Απώτερη επιδίωξή του είναι να γεφυρώσει μέσω μιας  «τρίτης κατάστασης» το  παρελθόν της εβραϊκής διασποράς με την σύγχρονη πραγματικότητα των διαρκών συγκρούσεων, του μίσους και της μισαλλοδοξίας. Ο Φίμα έχει πολλούς φίλους  ή ομοϊδεάτες που τον στηρίζουν ποικιλοτρόπως ενώ, παράλληλα με την καθημερινότητα και την καριέρα, τους απασχολεί  η διερώτηση για τη μοίρα των Εβραίων.

Οι ιδεολογικές συγκρούσεις που μαίνονται στη διάρκεια της αφήγησης ταυτίζονται  με τις ποικίλες εκδοχές του σιωνισμού. Ωστόσο το πλούσιο αυτό ιδεολογικό και ιστορικό υλικό συμπλέκεται από τον συγγραφέα επιδέξια με την καθημερινότητα των ανθρώπων:  λ.χ. με την ζωή της πάντα επιθυμητής πρώην γυναίκας του Φίμα, του νέου της συζύγου  και κυρίως του γιού τους –  που ο κεντρικός μας ήρωας αναπτύσσει μια πολύ βαθιά και συγκινητική σχέση μαζί του. Χάρη μάλιστα σ’ αυτή την σχέση, μπερδεύεται διαρκώς  στα πόδια των γονέων.

Άλλο σημαντικό πρόσωπο στη ζωή του Φίμα είναι η Νίνα, μια δραστήρια δικηγόρος, σύζυγος καλού του φίλου, η οποία  τον φροντίζει, του ψωνίζει, τον γλιτώνει από γραφειοκρατικές κακοτοπιές και μάλιστα του προσφέρει τακτικά σεξ, μάλλον εν γνώσει του άντρα της, ως ένα είδος φιλανθρωπίας. Υπάρχει ακόμη η νοσοκόμα της κλινικής όπου εργάζεται, μια όχι και τόσο  ελκυστική γυναίκα, αθεράπευτα ερωτευμένη με τον σκληρό, αδιάφορο γιατρό – προϊστάμενό της, στην οποία ο ήρωάς μας προσφέρει με τη σειρά του συμβουλές και αυτοπεποίθηση. Στις ουκ ολίγες άλλες γυναίκες που τέμνουν το στόρι του βιβλίου ας προσθέσουμε μια εγκαταλειμμένη από τον σύζυγό της νεόπλουτη και ερωτικότατη κυρία, την οποία  γνωρίζει στην κλινική και την οδηγεί  με τα πολλά στο κρεβάτι σε μια έξοχη σκηνή εξομολογήσεων, λυτρωτικών κλαμάτων, τρυφερότητας, γυναικείων ενοχών και αντιστάσεων, αλλά και θυμωμένης εκ μέρους της μετάνοιας όταν  η ερωτική πράξη έχει σχεδόν συντελεστεί – κάτι σαν προάγγελος της άκαμπτης εποχής του me too.

Ο Φίμα δίνει πολλά στους  ανθρώπους και μάλιστα χωρίς να τα μετράει. Μοιάζει σε αυτό με τον αντίποδα άλλων   μοναχικών ηρώων    της σύγχρονης διεθνούς εβραϊκής λογοτεχνικής παραγωγής όπως λ.χ. με τον έξοχο Αθάνατο Μπάρτφους του Άαρον Άππελφελντ ή ας πούμε με τους  Ώγκι Μαρτς, Χέρτσογκ και Χούμπολντ των βιβλίων  του νομπελίστα Σαούλ Μπέλλοου. Ο Φίμα είναι  δις χωρισμένος, πενηνταπεντάρης, με πολλούς διανοούμενους και επιστήμονες ευκατάστατους φίλους,  που τον αγαπούν και τον φροντίζουν στις κακοτυχίες του βίου.  Μορφωμένος και κάποτε πολλά υποσχόμενος ποιητής, έχει από καιρό μηδενίσει τις φιλοδοξίες του. Εργάζεται ως ρεσεπσιονίστ στην πιο πάνω  γυναικολογική κλινική που ειδικεύεται στις αμβλώσεις, πράγμα που τον κάνει να στοχάζεται τις «βιολογικές αδικίες» εις βάρος του γυναικείου φύλλου και να διανθίζει με τρυφερότητα  και οράματα τους εν δυνάμει έρωτές του που διακτινίζονται προς ποικίλες κατευθύνσεις.

Τον στηρίζει οικονομικά αλλά με διακριτικότητα ο ηλικιωμένος πλην ακμαίος πατέρας του, ένας πρώην κεντροευρωπαίος, Ασκενάζυ, μπον βιβέρ, βιομήχανος αρωμάτων, που έχοντας περάσει από μύρια κύματα στη διάρκεια της ζωής του δεν πολυσκοτίζεται για την πολιτική ηθική  του κράτους του Ισραήλ ή ευρύτερα για το νόημα της ύπαρξης, όπως ο γιος του. Του έχει αγοράσει σπίτι, τον χαρτζιλικώνει ακόμα τακτικά,  και τον έχει βγάλει από τη δύσκολη θέση άπειρες φορές – όπως όταν κηρύχθηκε από τον στρατό λιποτάκτης. Τώρα  ζει τη ζωή του με στυλ, αψηφώντας  τις φθορές του χρόνου και   συνοδευόμενος πάντα από ωραίες κυρίες που τις περιποιείται πλουσιοπάροχα.

Αλλά και οι ποικίλοι φίλοι του δεν του φέρονται λιγότερο γενναιόδωρα. Τον δέχονται στα σπίτια τους, τον προφυλάσσουν από κακοτοπιές, του προσφέρουν ζεστασιά και αποκούμπι ενώ, καθώς είναι δεινός ρήτορας και ιδιοφυής κοινωνικός αναλυτής, έχει πάντα τη θέση του στα δείπνα, τις γιορτές και τις τακτικές μαζώξεις τους. Είναι ο νοήμων διασκεδαστής της παρέας, πάντα εύκαιρος για ό,τι χρειασθούν. Βέβαια, δεν μπορούν να καταλάβουν πώς απεμπόλησε τα ταλέντα του, και γιατί αφιερώνει όλη του την ενέργεια διαλεγόμενος ή  συγκρουόμενος με τις πολιτικές εξελίξεις,  με τα αίτια της  πρώτης Ιντιφάντα {βρισκόμαστε στα 1989}, με την Τορά, και τις Γραφές. Ή ακόμη τις διαφορές του με τους υπερορθόδοξους Εβραίους και την ισραηλινή δεξιά. Εντούτοις, ώρες ώρες ο Φίμα  κατανοεί  τους πολιτικούς του αντιπάλους -όπως άλλωστε και ο Άμος Οζ- ενώ  τακτικά συγγράφει άρθρα προς μια συμφιλιωτική κατεύθυνση. Να προσθέσουμε ότι ο Φίμα έχει διαυγή όνειρα, πολύ ενδιαφέροντα για τον αναγνώστη,  και τα καταγράφει κάθε πρωί.  Ξεχνάει ωστόσο διαρκώς τις καθημερινές του υποχρεώσεις. Μπαίνει σε διάλογο με τα πτηνά του ουρανού, με ένα σαμιαμίδι ή μια κατσαρίδα κάτω από τον βρώμικο νεροχύτη του [μάλιστα, την έχει βαφτίσει Τρότσκι!]. Αφαιρείται, ξεχνάει, προσφέρει παρηγοριά και συντροφιά ενώ περιηγείται στις πολυφυλετικές γειτονιές μιας παραστατικά  ιχνογραφημένης Ιερουσαλήμ.

Από κει και πέρα δεν υπάρχει κάποιος αφηγηματικός κορμός, αλλά μικρά εύστοχα επεισόδια  και η άρτια εικονογράφηση του ιστορικού  αστικού τοπίου.   Άλλωστε, για το  είδος της μυθοπλασίας που διακονεί ο Οζ, δεν είναι απαραίτητη μια κλασσικού τύπου συναρπαστική πλοκή. Ο συγγραφέας  αποφεύγει τους αφηγηματικούς σκοπέλους, παραλληλίζει  την ιστορία των ηρώων του με βιβλικά πρόσωπα [όπως τον Ιούδα, στο ομότιτλο και καλύτερο ίσως βιβλίο του] και δίνει ιδιαίτερη έμφαση στην τοπιογραφία της περιοχής. Ακόμη, χρησιμοποιεί εσωτερικούς μονολόγους, με την χρήση του ελεύθερου πλάγιου λόγου και επίσης εναλλαγή τριτοπρόσωπης και πρωτοπρόσωπης αφήγησης.  Η επανάληψη ωστόσο κυριαρχεί επί της τελετουργίας και ενίοτε  κουράζει τον αναγνώστη, όπως άλλωστε και η  κυκλική εντρύφηση σε θεολογικά ή πολιτικά μοτίβα.

Η συγγραφική συνέπεια του Άμος Οζ  κινδύνεψε   να μετατραπεί σε εμμονή. Ωστόσο κατάφερνε ανέκαθεν να ανανεώνει το συγγραφικό υλικό του με ελαφρές μετατοπίσεις των θεματικών αξόνων. Παρέμεινε μέχρι τέλους της ζωής του ένας πολύ σπουδαίος συγγραφέας που είναι απορίας άξιο πώς δεν έφτασε μέχρι το Νόμπελ – το οποίο τόσοι και τόσοι απίθανοι απέσπασαν τα τελευταία χρόνια. Σε κάθε περίπτωση πάντως,  θέλω να πιστεύω πως  έφτασε σε κάποιου τύπου προσωπική τελείωση που αποδίδεται από τον  παρόντα  ήρωά του ως «τρίτη κατάσταση» [ο τίτλος του βιβλίου]. Παραθέτω για του λόγου το αληθές:

Η τρίτη κατάσταση είναι μια χάρις που για να την αξιωθείς πρέπει να απαρνηθείς κάθε επιθυμία, να σταθείς κάτω από τον νυχτερινό ουρανό δίχως ηλικία, δίχως φύλο, πέρα από το χρόνο, πέρα από τη φυλή, πέρα από οτιδήποτε.

Μοιάζει εντέλει σαν ο ήρωας, περιπλανώμενος στα δαιδαλώδη στενοσόκακα της ιστορικής πόλης να βρίσκει το μίτο που, με τα λόγια της μεταφράστριας Μάγκυ Κοέν στον εύστοχο επίλογό της, «θα τον βγάλει από τον εσωτερικό του λαβύρινθο».

Σε λίγο καιρό κοντά σας με νέο ηλεκτρονικό τεύχος στο mag.frear.gr

Mag.frear.gr – Τα ηλεκτρονικά μας τεύχη