frear

Η ποιητική γλώσσα του Τριαντάφυλλου Η. Κωτόπουλου – γράφει η Λίλια Τσούβα

Χορεύω
Ανάμεσα στις αγκαλιές των εννέα και τα στρογγυλά όγδοα
Υπάρχω [1]

Ποίηση είναι η γλώσσα στην αισθητική της λειτουργία, έλεγε Ρόμαν Γιάκομπσον (Roman Jakobson, 1896-1982).

Ο σπουδαίος Ρώσος γλωσσολόγος και θεωρητικός της λογοτεχνίας, με αφετηρία το σχήμα της επικοινωνιακής διαδικασίας που ο ίδιος συνέθεσε [2], ανέδειξε τις έξι διαφορετικές λειτουργίες της γλώσσας: την αναφορική, την ποιητική, τη συγκινησιακή, τη βουλητική, τη φατική και τη μεταγλωσσική. Οι γλωσσικές λειτουργίες δείχνουν τις έξι όψεις μέσα από τις οποίες επικοινωνούμε.

Ο Τριαντάφυλλος Η. Κωτόπουλος στη συλλογή του Οι 40, παλιές, Εκκλησιές (Μανδραγόρας 2020) απελευθερώνει τις λέξεις μέσω της ποιητικής λειτουργίας της γλώσσας, κάνοντας παράλληλα χρήση της μεταγλωσσικής, συγκινησιακής και αναφορικής της λειτουργίας.

Εικοσιοκτώ ποιήματα αφιερωμένα στην παρέα των 40, παλιών Εκκλησιών. Οι δύο πρώτες ενότητες –Οι 40, παλιές, Εκκλησιές, Οι Σημαδούρες– επικεντρώνονται σε γεγονότα προσωπικά, κοινωνικά, πολιτικά. Η τρίτη –Του Ιωνά– γραμμένη σαν ημερολογιακή κατάθεση, περιλαμβάνει συνθέσεις με αφορμή το ταξίδι στις Η. Π. Α και τα νησιά Μπαρμπάντος.

Χαρακτηριστικά της ποίησης του Κωτόπουλου είναι ο εξομολογητικός χαρακτήρας, η συναισθηματική φόρτιση, ο κοινωνικοπολιτικός και υπαρξιακός προβληματισμός. Η έμφαση δίνεται στην αποτύπωση συναισθηματικών αντιδράσεων από κορυφώσεις της ζωής, δραματικές ή ευχάριστες, (έρωτας, θάνατος), ενώ εκφράζεται διάθεση απολογισμού και προσήλωση στην προσωπική μνήμη, φορέα της ενδόμυχης συγκίνησης.

Η θεματική έχει σχέση με τον περιβάλλοντα κόσμο: τη φύση, τον πολιτισμό, το ακαδημαϊκό περιβάλλον, την οικογένεια, τα ταξίδια, τους φίλους/φίλες. Εκδηλώνει νοσταλγική διάθεση για τον χρόνο που παρέρχεται, τους παλιούς φίλους, τις πόλεις των βιωμάτων, με τη Θεσσαλονίκη να κατέχει τον καίριο ρόλο. Η πολιτικοποιημένη πλευρά της θεματικής εκφράζει αίσθημα διάψευσης και την ανάγκη υπεράσπισης μιας δικαιότερης και ανθρωπινότερης συλλογικής ζωής.

[…] Συμφιλιώθηκα τελικά με την καταγωγή μου – με τα της ποίησης αργότερα
Η κατάληξη στη μεγάλη παντοτινή πόλη
στη γεμάτη ιδεολογήματα ερωτική, συμβασιλεύουσα, συμπρωτεύουσα κ. ά.
αποδελτίωσε από τα λευκώματα της φλαμουριάς
,σαν να αιωρείται ο σοφός καρπός της στο κτήμα του παππού Ηλία,
το γονιδιακό μου πεπρωμένο
Κι αγάπησα τις 40 Εκκλησιές, τα Κάστρα και τα βουλεβάρτα της
θάλασσας

(ΤΟ ΒΟΪΟ, σελ. 36)

Ιδιότυπα στοιχεία της ποιητικής μυθολογίας του Τριαντάφυλλου Κωτόπουλου ο εσωτερικός ρυθμός και η γλωσσοπλαστία, η εισβολή ξένου λεξιλογίου και αρκτικολέξων, η ειρωνεία. Από απόψεως τεχνικών χρησιμοποιείται ο συνειρμός, η αυτοαναφορικότητα, η διακειμενικότητα. Η γλώσσα είναι συγκινησιακή. Η ποιητική αφήγηση διατυπώνεται σε πρώτο ενικό πρόσωπο. Ο τόνος εξομολογητικός, με συγκαλυμμένα επιφωνήματα (μοναΧΔικότες).

[…] Σιώπησε ο ποιητής και κρατούσε σημειώσεις
,όχι για σπουδαίο ποίημα, αλλά για να μπορεί να σας τα γράψει
να διασώσει το γελοίον της διαδικασίας, έστω και ετεροχρονισμένα
Σημάδεψε με το δάχτυλο καθαρά το μαύρο χιόνι έξω
Και σκέφτηκε τις μοναχικές του βραδινές Τετάρτες, ενίοτε και Πέμπτες
Αυτές οι βραδινές μοναΧΔικότες πονάνε –δεν έχω αποφασίσει ακόμα το
φώνημα […]

(Γ. Σ. ΚΟΣΜΗΤΕΙΑΣ/ «ΣΥΝΕΡΓΕΙΑΣ»/ ΣΥΓΧΩΝΕΥΣΗΣ / ΕΚΛΟΓΩΝ, σελ. 12-13)

«Ο ΠΙΟ ΓΛΥΚΟΣ ΝΟΕΜΒΡΗΣ, το πρώτο ποίημα της συλλογής, αρχίζει με τρόπο βιβλικό, προδίδοντας νοσταλγική διάθεση στην αφήγηση.

Τω καιρώ εκείνω
,Χριστούγεννα των καλάντων
,Αποκαλυπτικές οι συζητήσεις με τους φίλους
Τους ήρωες των παιδικών μου χρόνων
Για τις ενοχές μας αλλά κυρίως για τον κόσμο που θα ζούσαμε

Και τα μαλλιά σου μύριζαν […]

Στο ποίημα δηλώνονται οι προθέσεις του ποιητή ως προς τη στίξη (μεταγλωσσική προσέγγιση της γλώσσας):

[…] –τα κόμματα να μπουν στην αρχή
Οι τελείες να καταργηθούν
Τα θαυμαστικά τα αποσιωπητικά να κρυφτούν
Διακριτικά να αποσυρθούν τα ερωτηματικά
Μόνο την άνω τελεία κρατάω· ως άλλοθι γι’ αυτήν
Δόθηκα πια στο χρώμα και την ιαχή του λόγου
Στην τελευταία μουσκεμένη συλλαβή
Νότα αρχική στο καινούργιο πεντάγραμμο […]
(Ο ΠΙΟ ΓΛΥΚΟΣ ΝΟΕΜΒΡΗΣ, σελ. 11)

Η ποίηση του Τριαντάφυλλου Κωτόπουλου είναι αφηγηματική και ατμοσφαιρική, κοινωνική και στοχαστική. Στοχάζεται τον εαυτό της, τη γλώσσα, τις ανθρώπινες συνθήκες. Είναι ποίηση του βιώματος, της καθημερινής ζώσας στιγμής. Την απασχολούν ο καφές, το τσιγάρο, η κουζίνα, οι σκέψεις στο μετρό, οι διάλογοι στον δρόμο, με τους οικείους.

Ένας καφές στη Θάλασσα·
τούρκικος ή ελληνικός
Δυνατός και παχύς, που έλεγε κι η Όλγα – θα γέρασε κι αυτή
Με καϊμάκι, χωρίς πολλές φουσκάλες· με βαρύ κατακάθι
Στην παραλία της Τρίγλιας, νοτιοανατολικά της συμπρωτεύουσας
Σκέτος, σωστός καφές […]

Ένας καφές στο Σακουλέβα, υποτονικός ο τελευταίος
διπλός για να ξυπνήσει ο ράθυμος τεμπελάκος ποταμός
Σε φλυτζάνι με λεπτά χείλη, μικρές ψηφίδες της Μαργαρίτας
Κοντά στη Μητρόπολη και στο παλιό μαγαζί του Σουλιώτη.
Εκεί όμως. Ούτε πιο πάνω,, ούτε πιο κάτω.
Φόντο ο Αριστοτέλης και οι πάπιες.
[…] Ένας καφές στην Καραϊβική, στα Μπαρμπέιντος,
στο Καταμαράν και κατά τον περίπλου στο βόρειο τμήμα
το τουριστικό, αλλά και ομορφότερο
Λάτε, γλυκός
[…] Ένας καφές στο Γραφείο μου, στο Π.Δ.Μ., ισόγειος
Αγχωμένος, επαναλαμβανόμενος, ντεκαφεϊνέ
Με κόσμο πολύ, τηλέφωνα, μέιλ, χαρτιά
[…] Ένας καφές στη Μαρία, πρόσχαρος, καπουτσίνο
κι ένας στο Βυζαντινό Μουσείο με τον Σάββα
κουβεντιαστός, φιλικός
[…] Ατέλειωτο ψηφιδωτό οι καφέδες μου, Μαργαρίτα

(ΕΝΑΣ ΚΑΦΕΣ, σελ. 37-39)

Η γυναίκα, η πόλη, ο έρωτας, κατέχουν σπουδαία θέση στην ποιητική του Τριαντάφυλλου Κωτόπουλου, όπως και ο σαρκασμός για τον καιροσκοπισμό μιας μερίδας του ακαδημαϊκού κατεστημένου, την ευρωπαϊκή πολιτική, τον κομφορμισμό, τη λογοκαπηλεία, τον τεχνολογικό πολιτισμό. Το ποιητικό υποκείμενο εμφανίζεται αρνητής της κοινωνικής και ποιητικής σύμβασης και με τον τρόπο του την υπονομεύει. Αναζητά την κοινωνική αυθεντικότητα. Τα μηνύματά του φορτίζονται ιδεολογικά. Γίνονται σηματοδότες κοινωνικών και πολιτικών σημασιών.

[…] Κι ήρθαν οι υπαλληλίσκοι της Commission
,αυτοί με λεξιλόγιο που εξαντλείται εντός διώρου
evaluation, legislation και τέτοια,
να επιβάλλουν μία εκδοχή για κάθε συνείδηση
μία μπάλα για κάθε παίκτη·
και το χολερικό σύστημα των σκοταδόψυχων ανθρώπων
αυτοχρίστηκε αναμορφωτής
απαίτησε ενικό αριθμό και τσιγάρα χωρίς φίλτρο
εξευτελισμούς χειρότερους από κελιά […]

(ΚΑΙ Η ΣΥΝΕΧΕΙΑ; σελ. 31)

Το επιστημονικό πεδίο και οι ακαδημαϊκές γνώσεις εμφιλοχωρούν στην ποιητική του Τριαντάφυλλου Κωτόπουλου, ανθρώπου που υπηρετεί με αφοσίωση τον χώρο του Πανεπιστημίου με την ιδιότητα του Καθηγητή Δημιουργικής Γραφής και Νεοελληνικής Λογοτεχνίας, αλλά και του Επιστημονικού Υπευθύνου τόσο του Κοινού Διαπανεπιστημιακού Μεταπτυχιακού Προγράμματος Σπουδών «Δημιουργικής Γραφής» (Π. Δ. Μ. – Α. Π. Θ.) όσο και της Ανοικτής εξ Αποστάσεως Εκπαίδευσης.

Η μεταγλωσσική λειτουργία της γλώσσας χρησιμοποιείται ιδιαίτερα, ενώ οι διαστάσεις της γλώσσας αξιοποιούνται στο έπακρο. Γίνεται αξιοποίηση όρων και σημασιών λέξεων (-τοπίες: ευ, ου, δυς) [3], γραμματικής (μακρό μακρό βραχύ) [4], μιας πληθωριστικής γενικής (γ. σ. κοσμητείας/ «συνέργειας»/ συγχώνευσης / εκλογών) [5], ονοματικών φράσεων (λαϊκοί αγωνιστές, δημόσιοι διανοούμενοι, παιδιά) [6], ρηματικών (Κρύβομαι πίσω από χιλιόμετρα/ τα καταπίνω) [7].

[…] Αγνόησέ τον
και τις μετοχές μαζί· ιδίως τις ενεργητικές
Πάρε το κύμα υπό μάλης
τα βότσαλα στα χέρια
Να πετάνε μαζί την άμμο στη θάλασσα, τρυφερά, με άχτι (sic)

(ΤΟΥ ΑΝΑΓΝΩΣΤΗ, σελ. 35)

Παρατηρούμε επίσης ένα ευρύ φάσμα λεξιλογίου, με νεολογισμούς (π.χ. εννοιολογήματα) [8], λέξεις λόγιες (π.χ. βαυκαλίστηκα) [9], λαϊκές (π.χ. χίμηξα [10], λαμόγιο [11]), επιστημονικές (π.χ. εντροπική [12]), καθαρεύουσας (Ως Έλλην επίστευσα πως παιδάριον απλώς εμόχλευσεν την έκτακτον στάσην [13]), γλωσσοπλαστία (μοναΧΔικότες [14], κανανκαιρίσιος [15], τριμούτρηδες [16]).

Η αυτοαναφορικότητα είναι συνεχής στο ποιητικό σώμα. Γίνεται αναφορά σε ιδέες και εκφραστικά μέσα, στον εαυτό ως λογοτέχνη, ως πνευματικό άνθρωπο.

Το δικό μου Πανεπιστήμιο, Άννα,
Είναι χορταριασμένο
Και τα 16 σκαλοπάτια, αυτά που ίσως δεν μέτρησαν καθώς τα ανέβαιναν
τα σμίλεψα με προσεκτικά βήματα, μικρά, σταθερά […]

(Π.Δ.Μ./Π.Τ.Ν./ Π.Μ.Σ. – Δ. Γ., σελ. 32)

Χρησιμοποιούνται τα λογοπαίγνια, η αντίθεση, η επανάληψη, το ασύνδετο, η μεταφορά, η εικόνα, ενώ η γλώσσα διακρίνεται από προφορικότητα. Το ύφος είναι συνομιλιακό και άμεσο, με ένα πλήθος προσώπων να παρελαύνουν από τη θεατρική της δομή.

[…] Φραγκή,
έφυγαν δυο κεραμίδια με τον αέρα
είναι παλιό σχέδιο, θα μπορέσεις να το ταιριάξεις;

Φραγκή,
ελπίζω να βρήκες και αυτό το σημείωμα
το άφησα βιαστικά, δεν σου τηλεφώνησα

Μπορείς να βάλεις τα καλοκαίρια μου σε μια σειρά
φεύγουν, γλιστράν μέσα απ’ τα χέρια μου,
Φραγκή.

(ΤΟ ΠΟΙΗΜΑ ΤΟΥ ΦΡΑΓΚΗ, σελ. 22-23)

Η διακειμενικότητα αποτελεί επίσης χαρακτηριστικό της συλλογής. Αναφορές άμεσες, σε φιλοσόφους (Μαρκούζε, Αντόρνο), λογοτέχνες (Μπέκετ, Μπουκόφσκι, Ιωάννου, Κάρβερ, Σουλιώτη, Μόντη), επαναστάτες της Λατινικής Αμερικής (Μπολιβάρ, Αρτίγας, Ερνέστο). Αλλά και έμμεσες, με αφομοιωμένες επιρροές από ποιητές όπως ο Ρίτσος, ο Σολωμός, ο Ελύτης.

[…] Εξηγούσα λοιπόν στον γιό μου τον Βασίλη
,ο Ηλίας έχει ξεμπλέξει μ’ αυτά,
γιατί πρέπει να περιμένουμε τον Άη Βασίλη
Κάθε χρόνο το ίδιο αναποτελεσματικά
-κι ο Μπέκετ άλλωστε αυτό συστήνει
Μούτρωσε, είθε αργότερα να με δικαιολογήσει
Σούφρωσε τα φρύδια, τα μάζεψε στη μια γωνιά, στην αριστερή και αυτός
Ο Γκοντό θα τον πείσει, βαυκαλίστηκα

(ΚΑΙ Η ΣΥΝΕΧΕΙΑ; σελ. 31)

«Δεν υπάρχει δεδομένο, απαρασάλευτο λογοτεχνικό αντικείμενο, αλλά μεταβλητή λογοτεχνική λειτουργία», έλεγε ο Γιάκομπσον.

Εντροπική και καταγγελτική σκέφτηκα η Λογοτεχνία, γράφει ο Τριαντάφυλλος Κωτόπουλος.

Οι 40, παλιές, Εκκλησιές, η συλλογή του Τριαντάφυλλου Κωτόπουλου, αποδεικνύει τον άρρηκτο δεσμό ποίησης και ζωής. Οι στίχοι, αναπόσπαστα συνδεδεμένοι με την κοινωνική δομή, αντικατοπτρίζουν τις εμπειρίες, την παιδεία και τις εντελώς προσωπικές εκφραστικές επιλογές του ποιητή. Η μεταγλωσσική προσέγγιση της γλώσσας και οι αποκλίσεις από τις γλωσσικές συμβάσεις διαφοροποιούν τον ποιητικό του λόγο, διαμορφώνοντας τα ιδιαίτερα υφολογικά του χαρακτηριστικά.

Πόλεις του ποιητή, οι πόλεις της ποίησης
Θεσσαλονίκη, Γιάννενα, Φλώρινα, Αθήνα, Κέρκυρα
Γοητευτικές ευκαιρίες ζωής
Πόλεις νερού και υδάτων, σάρκας και υπεραξίας
Πόλεις μαρτυρούμενης προδοσίας

Πόλεις της μνήμης, οι πόλεις των αισθήσεων
Ανέγγιχτο εφηβικό δέρμα
Συναντήσεις με τον Μπουκόφσκι και τον Ιωάννου, αποδράσεις
Πόλεις με τις κάτασπρες καλοκαιριάτικες αυλές […]

Πόλεις μητροπόλεις, οι πόλεις με τα κίτρινα αστέρια
Κατοπινά εκπαιδευτικά προγράμματα
Ρήτορες που εκπολιτίζουν στα τσιμέντα
Πόλεις που μπήκαν οι οχτροί
Πόλεις και φίλοι καταδικασμένοι, φθινοπωρινοί

Πόλεις με υγρασία, πόλεις χωρίς αττικό φως
Μονάχα αυτές γεμάτες
Βραδινά προσχήματα γυναικείων τόπων
Πόλεις δικές σου αγαπημένες με παρρησία
Πόλεις που καταυγάζουν μέσα σου ηρεμία

Η μνήμη μόνο, παραμυθία της νύχτας,
έμεινε να ιστορεί τις όχθες του φιλώ και του ενθυμούμαι
[…] Ανάμεσα στην Κυριακή του Κάρβερ και στην παιδική μου ηλικία, αθώες
εκτάσεις, γραμματοκιβώτια γεμάτα ειδήσεις του πατέρα, που στο μεταξύ
μού έγνεφε για τον πονηρούλη, το κβαντικό του αλφαβητάρι και τις
–τοπίες: ευ, ου, δυς που δεν αντιληφθήκαμε
Ωρίμαζε η πόλη μαζί μας, αυτό θέλησε να μου πει, αυτό κατάλαβα,
καθώς έτρεχα να προλάβω να ζήσω μακριά από εικονογραφημένους
ανθρώπους, κωδικούς, σινιάλα, ανολοκλήρωτα τραυλίσματα και
χρονοσκιές
Το περβάζι μουσκεμένο από δάκρυα ενοικούντων φοιτητών και βροχής
ανάσταινε βερικοκιές και τον ερχομό των χελιδονιών
Μία και αυτή η Πόλη.

(ΠΟΛΗ· ΔΕΝ ΘΑ ΕΚΠΕΣΕΙ, σελ. 20-21).

Σημειώσεις

1. Εννέα Όγδοα, σελ. 15.

2. Περιλαμβάνει τον πομπό, τον δέκτη, το μήνυμα, τα συμφραζόμενα, τον δίαυλο και τον κώδικα.

3. Πόλη· δεν θα εκπέσει, σελ. 21.

4. Εννέα Όγδοα, σελ. 15.

5. γ.σ. κοσμητείας / «συνέργειας» / συγχώνευσης / εκλογών, σελ. 12.

6. Και η συνέχεια; σελ. 31.

7. On the road, σελ. 24.

8. Ex officio, σελ. 44.

9. Και η συνέχεια; σελ. 31.

10. Ιωνάς και πάλι, 28-4-2014, σελ. 51.

11. γ. σ κοσμητείας/ «συνέργειας»/ συγχώνευσης / εκλογών, σελ. 12-13.

12. Harrison’s Cave, σελ. 45.

13. Times Square του Αγίου Γεωργίου, σελ. 48.

14. γ. σ κοσμητείας/ «συνέργειας»/ συγχώνευσης / εκλογών, σελ. 12-13.

15. Μητροπολιτικός γυρισμός, σελ. 50.

16. Δωρεάν όλα, σελ. 33.

⸙⸙⸙

[Πρώτη δημοσίευση στο ηλεκτρονικό Φρέαρ. Ζωγραφική: Henri Fantin-Latour (1836-1904). Δείτε τα περιεχόμενα του τρίτου ηλεκτρονικού μας τεύχους εδώ.]

Σε λίγο καιρό κοντά σας με νέο ηλεκτρονικό τεύχος στο mag.frear.gr

Mag.frear.gr – Τα ηλεκτρονικά μας τεύχη

Πρόσθεσε το Φρέαρ στη λίστα του feed.ly: μία από τις καλύτερες επιλογές για την ανάγνωση feeds μέσω RSS.

follow us in feedly