frear

Για το βιβλίο της Τατιάνας Μηλιώνη «Η Αναγέννηση της Ελλάδας» – γράφει ο Κωνσταντίνος Μυταλούλης

Τατιάνα Μηλιώνη, Κοραής, Σταντάλ, Σατωμπριάν – Η Αναγέννηση της Ελλάδας, εκδ. Νήσος, 2018.

Η καθηγήτρια Τατιάνα Τσαλίκη-Μηλιώνη μεταφράζει από τα ελληνικά στα γαλλικά το Υπόμνημα του Κοραή που φέρει τον τίτλο: «Περί της παρούσης καταστάσεως του πολιτισμού στην Ελλάδα». Το υπόμνημα αυτό που θεωρείται ως η πρώτη επίσημη διεθνής έκκληση για βοήθεια προς τον δοκιμαζόμενο ελληνικό λαό, αναγνώστηκε από τον ίδιο τον Κοραή στην Εταιρεία των Ανθρωποτηρητών στις 16 Νιφετιώδους, του έτους XI που αντιστοιχεί στις 6 Ιανουαρίου 1803.

«Σε τι θα χρησίμευαν τα φώτα αν μπορούσαμε να είμαστε ενάρετοι χωρίς αυτά και αν δεν είχαν τουλάχιστον το πλεονέκτημα, σχετικά με την αμάθεια να διαμορφώνουν μια κοινή γνώμη που αντιστέκεται σαν ανάχωμα στην πλημμύρα της διαφθοράς, ακόμα και μέσα στους ίδιους τους κόλπους του έθνους που τα ατιμάζουν;

Οι Έλληνες βγαίνουν από την βαρβαρότητα, τα πνεύματα είναι σε αναβρασμό. Σαν τα κλαδιά ενός εύρωστου δέντρου λυγισμένα κάτω από το βάρος μιας ξένης δύναμης αν καταφέρουν κάποτε να απαλλαγούν απ’ αυτό το βάρος, υπερβαίνουν το σημείο κατεύθυνσης όπου πρέπει να σταματήσουν. Και μόνο μετά από πολλές ταλαντεύσεις ξαναπαίρνουν τη φυσική τους θέση».

Σκέψεις του Κοραή που βρίσκουμε στο βιβλίο αυτό της Τατιάνας Τσαλίκη Μηλιώνη με το ωραίο εξώφυλλο την άλωση της Τριπολιτσάς στις 23 Σεπτεμβρίου 1821, πίνακα του Παναγιώτη Ζωγράφου που φέρει τον τίτλο «Πολιορκία της Τριπολιτζάς και των πέριξ αυτών χωρίων», ο οποίος φιλοτεχνήθηκε έπειτα από συνεργασία με τον Μακρυγιάννη. Το βιβλίο είναι εμφανώς χωρισμένο με την πρώτη ανάγνωση σε 3 μέρη: Κοραής, Σταντάλ, Σατωμπριάν. Η σύνδεση που διαφαίνεται μετά την πρώτη ανάγνωση είναι αυτό που χωράει στον τίτλο του βιβλίου Η Αναγέννηση της Ελλάδας, δηλαδή.

Το Υπόμνημα του Κοραή που απευθύνεται στη φωτισμένη Ευρώπη προσεγγίζει μεταξύ άλλων το γλωσσικό ζήτημα και τη διγλωσσία αλλά και την απελευθέρωση της σκέψης που επιτυγχάνεται μέσα από τη γλώσσα (σ. 15).

Δεν αρκεί μόνο να διώξουμε τους ξένους κατακτητές από τον τόπο αλλά συνάμα να απομακρύνουμε από τον νου μας την κακή σκέψη που μας κληροδότησαν. «Ελευθερώσαμε την ελληνική γη. Αλλά, πόσοι άραγε από μας ελευθέρωσαν και την ψυχή τους από τον μολυσμένο βάρβαρο τρόπο σκέψης των Τούρκων; Καμία τυραννία δεν ξεριζώνεται μονάχα με τον θάνατο των τυράννων» [1]. Οι μαλλιαροί λοιπόν αντιμέτωποι με τους αρχαϊστές, το ψάρι, το λάδι και ο νοικοκύρης απέναντι στα ιχθύς, έλαιον, οικοδεσπότης ή στη μέση οδό που προτείνει ο Κοραής: οικοκύριος, οψάριον και ελάδιον. Ένα ζήτημα που απασχόλησε τον Κοραή σε όλη του τη ζωή, ταυτόχρονα με την αναγέννηση της Ελλάδας, όπως γράφει η Χριστίνα Αργυροπούλου στον πρόλογο. Θα ήθελα να σταθώ σε αυτό το σημείο διότι το γλωσσικό ζήτημα απασχόλησε και τη γαλλική επιστημονική κοινότητα. Ο Κοραής ή Κοραΐ ή Κοραί όπως τον αποκαλούσαν οι Γάλλοι έχοντας περάσει από το Άμστερνταμ, τη Λειψία, Βιέννη, Τεργέστη και Βενετία επιστρέφει στη γενέτειρά του Σμύρνη το 1778. Τρία χρόνια αργότερα μεταβαίνει στο Μονπελιέ όπου αναγορεύεται διδάκτωρ ιατρικής χάρη στη διατριβή του Medicus Hippocraticus (1787). Το 1788 μεταβαίνει στο προεπαναστατικό Παρίσι όπου συγγράφει ιατρικά βιβλία, μελέτες και μεταφράζει τους κλασικούς. Εγκαταλείποντας το επάγγελμά του, στρέφεται προς την ανάδειξη και προώθηση του ελληνικού ζητήματος. Στεγάζει τα πονήματα σε ένα κεντρικό έργο του υπό τον τίτλο La Bibliothèque Hellénique composée des meilleurs ouvrages avec des notes et des remarques.

Tα έργα του γίνονται γνωστά στο Παρίσι και η έκδοση του Ιπποκράτη βραβεύεται. Η φήμη του ως φιλολόγου πλέον εξαπλώνεται μέχρι του σημείου να του προταθεί η κενή μετά τον θάνατο του Villoison έδρα του καθηγητή της Νέας Ελληνικής Γλώσσας και φιλοσοφίας, το έτος 1805 [2], καθώς και του καθηγητή στην έδρα της ελληνικής γλώσσας και φιλοσοφίας το 1814, σύμφωνα με τις πληροφορίες του Μπαλαντιέ που μεταφέρει σε άρθρο της η Άννα Ταμπάκη. Γράφει ο ελληνιστής Jean François Boissonade de Fontarabie αργότερα καθηγητής στη Σορβόννη το 1805:

Στην κορυφή των φιλολόγων της χώρας πρέπει, πιστεύω να τοποθετήσουμε τον διδάκτορα Κοραή ο οποίος αν και γεννημένος στην Ασία, έχει γίνει Γάλλος χάρη στα συναισθήματά του και την μακρά διαμονή του στη χώρα. Οι μεταφράσεις του Θεόφραστου και του Ιπποκράτη, οι πολυάριθμες σημειώσεις του για τον Ξενοκράτη και τον Αθήναιο του έχουν, άξια, προσδώσει σε όλη την Ευρώπη μια μεγάλη φήμη.

Τον Κοραή βασάνιζε επίσης το πρόβλημα της εκπαίδευσης και όπως γνωρίζετε τον απασχολούσε η μετακένωση, η μεταφορά των φώτων από την Ευρώπη στην Ελλάδα (ο όρος συμπτωματικά δεν συναντάται σε κανένα σημείο του βιβλίου). Και βέβαια η μετακένωση θα πρέπει να ξεκινήσει από τη Γαλλία, μητρόπολη της πνευματικής δημιουργίας μέσα σε μια ήπειρο που διατηρούσε ακόμη τον χαρακτήρα της Γαλλικής Ευρώπης. Χαρακτηριστικό είναι το ότι φτάνει στο σημείο ο Κοραής να παρακαλέσει τον Jules David, μεγάλο γιο του ζωγράφου Jacques-Louis David, να έρθει να διδάξει τα γαλλικά στη Χίο, πράγμα το οποίο όχι μόνο γίνεται αλλά γίνεται και η αιτία να παντρευτεί ο Jules μια Ελληνίδα, μια Σμυρνιά τον Απρίλη 1823. Για τον ευρωπαϊκά ντυμένο Κοραή ο πίνακας του Θεόφιλου Χατζημιχαήλ μαζί με τον Ρήγα να ανασηκώνουν την πληγωμένη Ελλάδα αποτυπώνει τα πάντα.

Όχι χωρίς αντιδράσεις θα είναι η συνεισφορά του στην πνευματική ανόρθωση της χώρας. Κάποιος ανώνυμος συγγραφέας, πιθανόν κληρικός, θα γράψει κατηγορώντας τον: «Είναι απατεώνες, αδελφοί μου Χριστιανοί οι καινούριοι (νεόφερτοι) αυτοί Ευρωπαίοι και όσα πρεσβεύουν. Ο γαλλικός στρατός σπέρνει την αθεΐα απ’ όπου περνά. Παίρνουν νίκες, έτσι, χωρίς να χύσουν σταλιά αίμα, με το μελάνι, με το χρυσάφι, με απατηλά λόγια. Δείτε τη λύσσα με την οποία αυτός ο καινούριος «φιλόζοφος» διαχέει το δηλητήριο της αθεΐας. Λογοπαίγνιο με τον ζόφο, το σκοτάδι.

Είναι σημαντική λοιπόν η επιλογή της Μηλιώνη να ξεκινήσει με τον Κοραή αυτό το βιβλίο. Όχι μόνο για λόγους χρονολογικής σειράς, αλλά διότι η επίδραση του είναι ή θα μπορούσε να ήταν μεγαλύτερη σε ό,τι αφορά το γλωσσικό ζήτημα, τη διαμάχη δημοτικής με την καθαρεύουσα, από τη στιγμή που ο προαναφερθείς Jean François Boissonade εκθειάζει τη νεοελληνική προφορά και προτείνει την υιοθέτηση των αυτών κανόνων προφοράς, αφού όπως λέει η γλώσσα αυτή ομιλείται από τους γηγενείς Έλληνες.

Επίσης, ο Boissonade αναφέρει σε άρθρο του της 17ης Φεβρουαρίου 1811, δέκα χρόνια πριν από την ελληνική επανάσταση, ότι ο αναπληρωτής Καθηγητής της ελληνικής Φιλολογίας Μ. Larcher του εκμυστηρεύθηκε ότι έχει εισαγάγει την προφορά του θήτα και του χι στους φοιτητές της Σχολής του, όπως το προφέρουν οι Έλληνες. Αναφέρει ο Naudet, λαμβάνοντας υπόψη την Δημοτική πλευρά της γλώσσας του Κοραή όπως λέει, όποια κι αν είναι αυτή:

Μου προκαλεί έκπληξη το ότι αντέχει ακόμη η ερασμιακή προφορά στην διδασκαλία της Ελληνικής παρά τα επιχειρήματα και τους λόγους των Κοραή, Boissonade , Hase και Egger [3].

Γιατί είναι σημαντική η έκδοση αυτού του υπομνήματος του Κοραή από την Τατιάνα Μηλιώνη με τα πολλά στοιχεία για τα Γράμματα και τον Πολιτισμό που περιέχει; Διότι συν τοις άλλοις ο Κοραής υπήρξε αρωγός σε αυτό το στάδιο, στην αναγνώριση της ύπαρξης της Νέας Ελληνικής Γλώσσας και της προφοράς της ως προσαρμοσμένη συνέχεια της Αρχαίας Ελληνικής. Δεν χρειαζόταν καν, μετά από αυτό, η μετέπειτα ηχηρή απάντηση του Κωνσταντίνου Παπαρρηγόπουλου στον Φαλμεράιερ στο έργο του Ιστορία της χερσονήσου της Πελοποννήσου κατά τους Μεσαιωνικούς Χρόνους (Geschichte der Halbinsel Morea während des Mittelalters) του 1830.

Άπαξ και προσαρμοζόταν στη Γαλλία η ερασμιακή προφορά στη νέα προφορά της ελληνικής, τι θα μπορούσε άραγε να εμποδίσει σε ένα επόμενο αλλά όχι μακρινό χρονικό ορίζοντα την παραδοχή και υιοθέτηση της Δημοτικής ως γλώσσας μελέτης της Νέας Ελληνικής και συν αυτώ την κατάργηση ή ξεπεσμό έστω της χρήσης της καθαρεύουσας. Και όπως συναντάμε στο βιβλίο της Μηλιώνη για τη σπουδαιότητα της γλώσσας: «η γλώσσα είναι ιερή φωτιά που κάποτε θα αναζωογονήσει το έθνος. Η Αναγέννηση των Γραμμάτων στην νεότερη Ελλάδα, λέει ο Κοραής μοιάζει να βαδίζει την ίδια οδό την οποία βάδιζε και η γέννησή τους, αρχίζοντας από την Ιωνία και με σταδιακή διάδοσή τους στην υπόλοιπη Ελλάδα. Διότι στην ίδια την πατρίδα του Ομήρου στη νήσο Χίο, η νεότερη Ελλάδα έχει την ικανοποίηση να δει εδώ και μερικά χρόνια το πρώτο εκπαιδευτήριο, κάτι σαν Πανεπιστήμιο ή Πολυτεχνική Σχολή (σ. 48).

Ενδιαφέρον σημείο του βιβλίου αποτελεί η σύγκριση μεταξύ Σουλιωτών και Σπαρτιατών (σ. 59) και για άλλη μια φορά ο στοχασμός του Κοραή που σχετίζεται με την Παιδεία (σ. 65): «Το έθνος για πρώτη φορά αναστοχάζεται το ειδεχθές θέαμα της αμάθειάς του και ανατριχιάζει περιφέροντας το βλέμμα του στο τεράστιο διάστημα που το χωρίζει από τη δόξα των προγόνων του».

Το Υπόμνημα του 1803 του Κοραή περιέχει, λοιπόν, πλήθος σημείων που μπορούν να χρησιμεύσουν σε περαιτέρω ανάλυση και έρευνα.

Σταντάλ

Ας περάσουμε στο μέρος με τα δέκα άρθρα του Ανρί Μπέλ ή Σταντάλ, εκ της ορεινής Γκρενόμπλ ορμωμένου. Η ιστορικός Ευγενία Λαγού αφιέρωσε τον πρόλογο απ’ όπου πληροφορούμαστε τις κατά κάποιον τρόπο προβλέψεις του Σταντάλ. Οι Ηνωμένες Πολιτείες, διατείνεται ο Σταντάλ, εδώ και πενήντα χρόνια συζητούν για την Αναγέννηση της Ελλάδας. Αν αφαιρέσουμε από το 1816 έτος συγγραφής του παρόντος κειμένου σύμφωνα με την Λαγού, βρισκόμαστε στο 1766 λίγο πριν από την υπογραφή της συνθήκης του Κιουτσούκ Καϊναρτζή (1774) και πολύ πριν από την Αμερικανική Επανάσταση.

«Βέβαια θέλει μάχη, θέλει να χυθεί αίμα. Μεταξύ των Ελλήνων», λέει ο Σταντάλ, «βλέπω πολλούς λογάδες και λίγους στρατιώτες φιλέριδες».

Υπάρχει έντονο το ενδιαφέρον του Ευρωπαίων όπως διαβάζουμε στο βιβλίο «ο Απόλλωνας να μην περάσει σε δεύτερη μοίρα», κάτι που μας θυμίζει τη σύγχρονη άκομψη από την άποψη επιλογής λέξεων σύγχρονη φράση του Ζαν Κλωντ Γιουνκέρ, ο οποίος μεταφέροντας φράση του Ζισκάρ Ντ’ Εστέν κατά τη διάρκεια της κρίσης, είπε ότι ο Πλάτωνας δεν μπορεί να παίζει στη Β΄ Εθνική. Και βέβαια, αν και ατυχής μεν η ποδοσφαιροποίηση του Πλάτωνα, δείχνει μία επικρατούσα αντίληψη των Ευρωπαίων για την ύπαρξη και σωτηρία, όπως αυτοί την εννοούν, της Ελλάδας, σε σημείο που ακόμη και σήμερα να αναφωνήσει κανείς: «Ως πότε θα μας διασώζουν οι Αρχαίοι Έλληνες ή έστω θα γίνονται αφορμή για την δήθεν διάσωση και επιβίωσή μας;».

Το πνεύμα της διάκρισης και της αντιπαλότητας ακόμη τους διχάζει, λέει ο Σταντάλ. Χρειάζεται κάποια δύναμη να ενδιαφερθεί και να διώξει τους δυνάστες τους. Οι Τούρκοι προτιμούν καλύτερα να εξαφανιστούν στην ασιατική ακτή παρά να υπακούσουν τους πιο χυδαίους των σκλάβων. Όταν καταστραφεί η τουρκική Αυτοκρατορία, τι θα γίνει η Ελλάδα: η ποταπή και αμόρφωτη σκλάβα της δύναμης που διαδέχτηκε τους Γενίτσαρους; (σελ. 82). Το ερώτημα αυτό είναι επίκαιρο και αναδεικνύει ακόμη και σήμερα τη σημασία της Παιδείας για την επιβίωση και πρόοδο των Ελλήνων. Διότι σύμφωνα με τις προφητείες εντός εισαγωγικών του Σταντάλ, η Αγγλία θα εγκαταστήσει μονάρχη και Πολυτεχνική Σχολή στην Κέρκυρα και στα σχολεία θα εφαρμοστεί το λανκαστεριανό πρότυπο εκπαίδευσης που, ούτως ή άλλως, εφαρμόσθηκε στα Ελληνικά Σχολεία (σελ. 88). Παραδόξως η Κέρκυρα, μέχρι και σήμερα διατηρεί μία βασιλική υφή, βλέπε ανάκτορα (Αχίλλειο, Μον Ρεπό) και άλλα χωρίς ποτέ οι κάτοικοι της να διακατέχονταν από φιλοβασιλικά αισθήματα όπως π.χ. αυτά των κατοίκων της Μάνης.

Προεξοφλεί ο Σταντάλ, μιλώντας για το μέλλον, επαναστατικά κινήματα στην Ευρώπη και τη Λατινική Αμερική. Αυτό που έχει ιδιαίτερη και επίκαιρη σημασία είναι η πεποίθηση του συγγραφέα ότι η Ελλάδα θα απελευθερωθεί και θα γνωρίσει αναγέννηση γραμμάτων και τεχνών κυρίως τον 21ο αιώνα. Ας το κρατήσουμε αυτό. Μπορεί να πέσει μέσα…

Το Σούλι και «η μικρή φυλή των Σουλιωτών» έρχεται στο προσκήνιο, όπως και στο υπόμνημα του Κοραή. Είναι τυχαίο που το συναντάμε αυτό στο βιβλίο της Τατιάνας Μηλιώνη, συζύγου του αείμνηστου συγγραφέα του βραβευμένου βιβλίου Καλαμάς κι Αχέροντας, Χριστόφορου Μηλιώνη;

Ο Σταντάλ, για να γυρίσουμε στο βιβλίο μας, συνεχίζει με σχολιασμό των Δημοτικών τραγουδιών που μελέτησε ο Κλώντ Φωριέλ, χαρακτηρίζοντάς τα προσφιλή στην αδάμαστη αρετή.

Μετά την επεξηγηματική εισαγωγή της Τατιάνας Μηλιώνη έχουμε μπροστά μας τα μεταφρασμένα δέκα άρθρα για την Ελλάδα. Πλήθος βιβλιογραφικών αναφορών σε επιστημονικά περιοδικά και βιβλία και άλλων ιστορικών στοιχείων μας βοηθά να κατανοήσουμε το περιεχόμενο των άρθρων αυτών.

Ιδιαίτερη μνεία γίνεται στον Jean- Jacques Barthélemy και στην περιήγηση του νεαρού Ανάχαρση στην Ελλάδα. Του Μαξίμ Raybaud, Γάλλου Φιλέλληνα που πήρε μέρος σε πολλές μάχες κατά τη διάρκεια της Ελληνικής Επανάστασης (Τριπολιτζά, Πέτα, Χαϊδάρι), τα απομνημονεύματα, σχολιάζει εδώ ο Σταντάλ. Η Γαλλία ενδιαφέρεται πια για τον ελληνικό αγώνα. Δημιουργούνται σύλλογοι και Εταιρείες φιλελλήνων (Comité des Grecs, Société Philanthropique pour l’Association des Grecs που ιδρύθηκε έπειτα από πρωτοβουλία του Chateaubriand με συμπαράσταση του Κοραή), με μέλη ονομαστούς φιλέλληνες όπως ο Lafayette, o Villemain. Διακρίνουμε άλλο ένα σημείο που φανερώνει το πώς σχετίζονται μεταξύ τους τα κείμενα που αποφάσισε να αποθησαυρίσει μεταφραστικά η συγγραφέας. Ο Lemercier (σ. 13) έφτιαξε 12 με 15 τραγωδίες εκ των οποίων «Οι μάρτυρες του Σουλίου ή η Σύγχρονη Ήπειρος». Άλλωστε έχουν γραφτεί τόσα στην Αγγλία για τους μάρτυρες του Σουλίου ώστε…

O Nepomucène Lemercier μεταφέρει λοιπόν, τα ηρωικά ορεσίβια άσματα της Ελλάδας. Με αντικειμενικότητα μιλά για την υποδοχή τους από τους Παριζιάνους: «Έχουν τόση επιτυχία στο Παρίσι όσο ένα βιβλίο του οποίου ο συγγραφέας δεν είναι ούτε τσαρλατάνος ούτε καταφερτζής».

Το έβδομο άρθρο περί Λάσκαρη, το οποίο αγγίζει και τον τομέα έρευνας της διδακτικής γλωσσών, χρησιμοποιήθηκε πολύ ως κείμενο για τα εγχειρίδια εκμάθησης της γαλλικής γλώσσας τον 19ο αιώνα τα λεγόμενα και χρηστομάθειες. Κείμενο από τον Λάσκαρη βρίσκουμε π.χ. στο εγχειρίδιο « Γαλλική Χρηστομάθεια προς χρήση των Γυμνασίων» του 1885. Η ιστορία έχει να κάνει με Έλληνες που φεύγουν από την Κωνσταντινούπολη και φτάνουν στην Κατάνια, όπου ως σχισματικοί τυγχάνουν κακής υποδοχής. Ας δούμε ένα πάντα επίκαιρο απόσπασμα διαλόγου ανάμεσα σε έναν Ιταλό Μέδικο και έναν Κωνσταντινουπολίτη:

«Τι κάναμε; Πώς η Κωνσταντινούπολη, αυτή η πόλη που θεωρούνταν ακόμη τόσο ισχυρή, πώς έπεσε στους Τούρκους– Δεν είχατε τόσα πλούτη, αμύθητους θησαυρούς που ζήλευε όλη η Ευρώπη;». Για να λάβει την απάντηση από τον Έλληνα εκείνου που φαινόταν αρχηγός των φυγάδων: «Δεν είχαμε αγάπη για την πατρίδα. Ο κάθε πολίτης κράτησε για τον εαυτό του τον πλούτο και άφησε ολόκληρο το Κράτος να χαθεί.»

Σαφής σύνδεση με την επικαιρότητα και για τις καθαρά προσφυγικές μετακινήσεις, αλλά περισσότερο με την απληστία πολλών σημερινών Ελλήνων. Οι Έλληνες που στον Λάσκαρη και αλλού διαπομπεύονταν και υποβάλλονταν μέχρι και σε Ιερά εξέταση από τους Δυτικούς, καταλήγουν στο σημείο χρόνια μετά να υμνούνται για τη βοήθειά τους στον Γαλλοπρωσικό πόλεμο του 1870, από τον όχι τόσο γνωστό Βικτόρ Λαπράντ στο ποίημα του «Aux Hellènes qui sont venus combattre pour la France».

Allez fils de la Grèce et soyez un exemple
À ces peuples ingrats sauvés de notre sang
D’un regard lâche et froid l’Europe nous contemple
Et vous venez pour nous mourir au premier rang

Εμπρός, γιοι της Ελλάδας γίνετε ένα παράδειγμα.
Για αυτούς τους αχάριστους που υπάρχουν χάρη στο αίμα μας.
Με ένα δειλό και κρύο βλέμμα η Ευρώπη μας κοιτά
Και ερχόσαστε εσείς να πεθάνετε στην πρώτη τη σειρά [4].

Βλέπουμε λοιπόν άλλη μια φορά Έλληνες να δίνουν τη ζωή τους για την ελευθερία, αυτή τη φορά της Γαλλίας. Και ερχόμαστε να αναρωτηθούμε ακόμη αν η Ελλάδα έχει θέση στην Ευρώπη;

Σατωμπριάν

Ολοκληρώνουμε την παρουσίαση με το τελευταίο μέρος του βιβλίου, αφιερωμένο στον Σατωμπριάν.

Ο Βρετόνος François René de Chateuabriand, γόνος ευγενούς οικογενείας, το έργο του οποίου χαρακτηρίζεται από το mal du siècle, αυτοεξόριστος στο Λονδίνο εισχωρεί στο κίνημα του οριενταλισμού. Μετά τον πρόλογο που κάνει η ίδια η Τατιάνα Μηλιώνη, μας δίνονται μεταξύ άλλων πληροφορίες για το ταξίδι του Σατωμπριάν στην Ελλάδα, στην Πελοπόννησο. Επιθυμεί ο Ρενέ με αυτόν τον τρόπο να πολεμήσει την μελαγχολία του αιώνα, το mal du siècle. Αποκαλεί τον Μιστρά, όμως Μιζίθρα και η απογοήτευσή του από τις εικόνες που βλέπει τον οδηγεί ίσως και από άμυνα στο όνειρο που είχε πλάσει να απαξιώσει τη λογιοσύνη των Ελλήνων πλην Κοδρικά και Κοραή. Τι περίμενε άραγε να βρει μετά από τέσσερις αιώνες τουρκοκρατίας; «Τα σύγχρονα ελληνικά μνημεία», λέει, «μοιάζουν σήμερα με την παραφθαρμένη ελληνική γλώσσα που μιλιέται στη Σπάρτη και στην Αθήνα». Ίσως και η επίπλαστη εικόνα που είχαν οι Ευρωπαίοι για την Ελλάδα να βοήθησε και στο κίνημα του Φιλελληνισμού, από την άποψη ότι αρκετοί θεωρούσαν ότι βοηθούσαν μία χώρα όπου ομιλείται απαράλλακτη η αρχαία ελληνική και όπου τα μνημεία είχαν μείνει άθικτα.

Κατά τ’ άλλα, ο Σατωμπριάν δηλώνει ότι ουδείς υπάρχει που να μην επιθυμεί τη χειραφέτηση των Ελλήνων. Θεωρεί δίκαιο τον ξεσηκωμό των Ελλήνων μιας και (σελ. 135) πλήρωσαν στον κατακτητή όλα όσα είχαν συμφωνηθεί. «Όταν όμως, τελικά κρέμασαν τους ιερείς του και μόλυναν τις εκκλησίες του, όταν έσφαξαν, έπνιξαν χιλιάδες Έλληνες όταν παρέδωσαν τις γυναίκες τους στην πορνεία, όταν άρπαξαν και πούλησαν τα παιδιά τους στα παζάρια της Ασίας, τότε πλέον, όσο αίμα απέμεινε στην καρδιά τόσο δυστυχισμένων, ξεσηκώθηκε».

Στο Υπόμνημα περί της Ελλάδας υπό του Υποκόμητος κ. Ντ Σατωμπριάν, μέλους της Εταιρείας υπέρ των Ελλήνων, Le Normant πατρός, Παρίσι 1825, αναλύονται οι διπλωματικοί, γεωπολιτικοί και ηθικοί λόγοι για τους οποίους οι Έλληνες θα πρέπει να γίνουν δεκτοί από την Κοινωνία των Εθνών. «Δεν πρέπει να εμποδίσουμε ποτέ την ανεξαρτησία ενός λαού που την απέκτησε με το αίμα του».

«Οι Έλληνες μοιάζουν έτοιμοι να εκδιώξουν τους Τούρκους ή να εξολοθρευτούν από αυτούς».

«Ναι, ναι. Έχει η Ελλάδα ανάγκη ένα ευνοϊκό βλέμμα εκ μέρους των Χριστιανών Ηγεμόνων… Η Γαλλία πρωτότοκη θυγατέρα της Ελλάδας, με την ανδρεία της, το πνεύμα και τις τέχνες της, θα καμάρωνε από χαρά για την ελευθερία του ευγενούς και δύστυχου αυτού τόπου και θα σταυροφορούσε με ευσέβεια και ενθουσιασμό υπέρ αυτής… Οποία τιμή για την Παλινόρθωση να συνδέσει την εποχή της απελευθέρωσης της πατρίδας με εκείνην της πατρίδας τόσων επιφανών ανδρών!». «Η γαλλική νεολαία είναι έτοιμη να θυσιαστεί και να κάνει τον νέο Περικλή να πει: Ο ενιαύσιος απώλεσε το έαρ του» (σελ. 145).

Είναι προφανής λοιπόν η πνευματική τάση στη Γαλλία να ανέβει η ίδια στον θρόνο του Πνεύματος ως ελευθερώτρια της αρχαίας αυτού μητρόπολης. Το έλεγε ο ίδιος ο Ναπολέων χρόνια πριν: «La Grèce, disait Napoléon en 1816, attend un libérateur ! […] Ce serait une belle couronne de gloire ! Il inscrira son nom à jamais avec ceux d’Homère de Platon et d’Épaminondas» [5].

Επίμετρο

Στο επίμετρο, η επιστολή του Κοραή προς τον Αλέξανδρο Βασιλείου στη Βιέννη περιέχει κάποιους ορισμούς λέξεων, όπως το instinct, arbitraire, caricature και κάποιες διευκρινίσεις περί Αριστοφάνη και φάρσας ή φορτικής κωμωδίας ή για το caricature που αποδίδει ως φορτική ζωγραφιά.

Πολύ σημαντική είναι η ανάλυση της λέξης civilisation που ακόμη και σήμερα έχει διαφορές με τον όρο culture, κάτι που φαίνεται να περιπλέκει τους ερευνητές, μεταπτυχιακούς και μη φοιτητές και άλλους επιστήμονες γλωσσών, οι οποίοι συχνά αρέσκονται στο να αλλάζουν όρους ίσα για να γραφτούν κάποια βιβλία παραπάνω ή να προσθαφαιρούν προθέματα τάχαμου για να παρακολουθήσουν τις νέες τάσεις. Τελευταίο παράδειγμα στην Ελλάδα και στο εξωτερικό είναι η παραλλαγή του όρου διαπολιτισμικός (πρόκειται για έναν μύθο, ο όρος για αρκετούς δε σημαίνει τίποτα) με τον όρο πολυπολιτισμικός ή τρανς- ή συν- ή μετα- και άλλα.

Σπουδαία φράση και άψογη μετάφραση εδώ είναι αυτή του Κοραή: «Πρόσεχε φίλε μου, και τούτο, ποτέ σου λέξιν μη καταδικάζης προτού βεβαιωθής ότι δεν ευρίσκεται εις την Ελληνικήν γλώσσαν ή αυτή ή η συγγενής και σύστοιχος ή καν η ανάλογός της».

Συμπεράσματα, προβληματισμοί

Η ανάγνωση του βιβλίου αυτού μας ωθεί αναπόφευκτα σε μια σειρά συμπερασμάτων και ερωτημάτων.

Η σχέση με τη Γαλλία. Ας κάνουμε μια εξίσωση. Ο Σταντάλ και ο Σατωμπριάν ήταν φιλέλληνες ⇒ Ο Μιτεράν διάβαζε πολύ τους συγγραφείς αυτούς ⇒ Ο Μιτεράν βοήθησε πολύ την Ελλάδα. Πολλοί τέτοιου είδους συσχετισμοί μπορούν να γίνουν ανάμεσα σε Γαλλία και Ελλάδα.

Ποια μετακένωση μπορεί να γίνει σήμερα; Από ποιον πολιτισμό σε ποιον; Ποιος είναι ο ρόλος του σημερινού ελληνικού πολιτισμού και κουλτούρας; Όπως κάθε τόπος έτσι και ο πολιτισμός ή η κουλτούρα του προσφέρει κάτι στον παγκόσμιο πολιτισμό. Όμως ποια είναι η προσφορά της Ελλάδας; Θα λέγαμε ότι η Ελλάδα προσφέρει ακόμη μαθήματα πολιτισμού και ανθρωπιάς, πονοψυχίας και ευπρέπειας, χαράς και εορτασμού της ζωής. Το είδαμε και σε περιπτώσεις συμπεριφοράς προς τους αδύναμους ή ανθρώπινης αντίδρασης σε αυτό που οι δυνατότεροι αυτού του κόσμου ονομάζουν ανάπτυξη. Ασύμμετρη οικονομική ανάπτυξη ή σεβασμός της ανθρώπινης ζωής σε όλο της το μεγαλείο; Και πώς θα συμβεί η ανάπτυξη χωρίς να καταστραφεί ο πλανήτης; Τα θέματα ανθρώπινης και εθνικής αξιοπρέπειας ανακινούνται εδώ και εκτείνονται από το άρθρο 4 της Διακήρυξης των Δικαιωμάτων του Ανθρώπου και του Πολίτη σύμφωνα με το οποίο:

La liberté consiste à pouvoir faire tout ce qui ne nuit pas à autrui : ainsi, l’exercice des droits naturels de chaque homme n’a de bornes que celles qui assurent aux autres membres de la société la jouissance de ces mêmes droits. Ces bornes ne peuvent être déterminées que par la loi, μέχρι το λατινικό: «Qui jure suo utitur neminem laedit» (Όποιος ασκεί το δικαίωμά του δεν βλάπτει κανένα).

Ενόψει και της επικείμενης επετείου της ανάμνησης των 200 χρόνων από την Επανάσταση, τα αποθησαυρισμένα και μεταφρασμένα κείμενα του βιβλίου της Τατιάνας Μηλιώνη είναι εξαιρετικά επίκαιρα. Η ανάγνωση του βιβλίου αφήνει μία αίσθηση φρεσκάδας. Η συνεισφορά του είναι ότι αναταράσσει τα νερά της έρευνας και επαναφέρει ανθρώπους και κείμενα που δεν θεωρούνται κλασικά, αλλά που πρέπει να αποκτήσουν αυτόν τον χαρακτήρα μέσα από τη μελέτη και τη διδασκαλία τους στα σχολεία. Ας σημειωθεί ότι ο Κοραής και η προεπαναστατική περίοδος δεν υπάγονται στην ύλη των Πανελλαδικών…

Σε κάθε περίπτωση έχουμε το προνόμιο, ως μετέχοντες στο γίγνεσθαι του ελληνικού πνεύματος, να διατηρούμε τις αξίες μας και να δημιουργούμε νέες παρά τον ασφυκτικό κλοιό, οικονομικής συνήθως φύσης, που μας περιβάλει. Και όταν αισθανόμαστε πνιγμένοι, όταν δεν ξέρουμε πού την κεφαλήν κλίναι, ας στραφούμε προς το παρελθόν μας: τον Ρήγα Φεραίο, τον Αδαμάντιο Κοραή.

Στη ζωή οφείλουμε να ακολουθούμε τη φράση του Βολταίρου στο Candide «Il faut cultiver notre jardin». Να καλλιεργήσουμε τον κήπο μας, δηλαδή αυτό που έχουμε πρώτα στον περίγυρό μας, τους γονείς μας, τους φίλους μας, το γνωστικό μας πεδίο. Σε αυτό το πνεύμα θα κλείσουμε με μια κυπριακή παροιμία που έχει σχέση με τη φράση του Βολταίρου και μας λέει ότι όσο πιο εντατικά περιποιηθείς τη γη σου τόσο πιο άφθονη η συγκομιδή σου. Αυτό είναι και το νόημα που πρέπει να κυριαρχήσει στους ελεύθερους πλέον Έλληνες, με αφορμή και το τέταρτο ιωβηλαίο που συμπληρώνεται από την έναρξη της Επανάστασης και που σηματοδοτεί την ελληνική παλιγγενεσία.

Τσάππισ’ τους όχτους (άκρες) των χωραφκιών σου, να γεμώσουν οι γύροι των αλωνιών σου.

⸙⸙⸙

Σημειώσεις

1. Dimaras Constantin Th., Histoire de la Littérature Néo-Hellénique, Collection de l’Institut Français d’Athènes, 1965, σσ. 216-224.

2. Ταμπάκη Αννα, «Adamance Coray comme critique littéraire et philologue», στον τόμο Adamantios Korais and the European Enlightenment, Edited by Paschalis M. Kitromilides, SVEC, 2010, σσ. 151-183.

3. Perraky Vivy, «Un révélateur du philhellénisme sous le Premier Empire: comment prononcer le grec. Le cas de Boissonade à l’Université impériale», Revue Germanique Internationale, CNRS éditions, Paris, 2005, σελ.141

4. Η ομοιοκαταληξία δική μας για εύηχους λόγους.

5. Hinard Damas. Napoléon ses opinions et jugemens[sic] sur les hommes et sur les choses. t.1, Paris, 1854, p. 245. Et il continue: «La Grèce, le Péloponnèse du moins, doit être le lot de la puissance européenne qui possédera l’Égypte. Ce devait être le nôtre […] et puis, au nord, un royaume indépendant, Constantinople avec ses provinces, pour servir comme de barrage à la puissance russe, ainsi qu’on a prétendu faire à l’égard de la France, en créant le royaume de Belgique.»

[Πρώτη δημοσίευση στο ηλεκτρονικό Φρέαρ. Δείτε τα περιεχόμενα του πρώτου μας ηλεκτρονικού τεύχους εδώ.]

Πρόσθεσε το Φρέαρ στη λίστα του feed.ly: μία από τις καλύτερες επιλογές για την ανάγνωση feeds μέσω RSS.

follow us in feedly

Twitter

Πρόσθεσε το Φρέαρ στη λίστα του feed.ly: μία από τις καλύτερες επιλογές για την ανάγνωση feeds μέσω RSS.

follow us in feedly