Παρ’ όλη τη βραδινή νεροποντή ο κόσμος του Φιλολόγου άρχισε να συγκεντρώνεται πολύ πριν τις οκτώ στο φουαγιέ του Αρχαιολογικού Μουσείου, για το κανονισμένο ραντεβού με τον Δ.Ν. Μαρωνίτη που ανέβηκε στην πόλη του για ένα ακόμα μάθημα, ιδρυτικός συντελεστής αυτός του συλλόγου αποφοίτων Φιλοσοφικής μαζί με τον Χριστιανόπουλο και τον Νικολαΐδη στα παλιά τεύχη του περιοδικού…
Ο λόγος για το έπος της Ιλιάδας και τη διδασκαλία του στα παιδιά της Β΄ Γυμνασίου, σαν να ήταν ένα παραδοσιακά ηρωϊκό έπος, ενώ είναι άλλο πράγμα ο ιλιαδικός και άλλο ο τρωϊκός πόλεμος, και πόσο πρώιμη είναι βέβαια για την τάξη αυτή η διδασκαλία της Ιλιάδας με τον προδρομικό χαρακτήρα του έργου που είναι μια αληθινή επική τραγωδία, κιβωτός για την επόμενη λογοτεχνία και ως τέτοια πρέπει να διδάσκεται με σύγχρονες μεταφράσεις στις τελευταίες τάξεις του Λυκείου.
Υπεράριθμα τα λευκά κεφάλια στο ακροατήριo μαρτυρούν εκτός από τη δραματική ανάγκη ανανέωσης των μελών με νέο αίμα και τη θηριώδη βέβαια πνευματικότητα αυτής της παλιότερης φρουράς, όπως την ενέπνευσε χρόνια τώρα ο παλιός πρόεδρος του συλλόγου. Η αέρινη φιγούρα του χαρίεντος ανθρώπου, του Χρίστου Τσολάκη, στη φαντασία μας μόνο πια, πηγαινοέρχεται πάνω κάτω, διευθετώντας τα οργανωτικά και της αποψινής εκδήλωσης.
Ο λόγος για την Ιλιάδα λοιπόν, έργο με αφάνταστη συμπύκνωση του χώρου και του χρόνου, μια επική πρώιμη αδιέξοδη τραγωδία, που το ανέβασμά της –μοιράστηκε εδώ την αισιοδοξία του μαζί μας ο ομιλητής– θα προγραμματισθεί για τα επόμενα “Δημήτρια”, από τον Στάθη Λιβαθηνό.
Η δραματοποίηση του Ιλιαδικού πολέμου υπακούει σε μια σοφή οικονομία χώρου και χρόνου. Οι μάχιμες μέρες της Ιλιάδας συμπυκνώνονται σε τέσσερις, από όλα τα δέκα χρόνια του Τρωϊκού πολέμου. Η μήνις του Αχιλλέα που «κλωσσούσε για μέρες το θυμό του» και η πολεμική του αδράνεια επί δεκαπέντε ραψωδίες μέχρι που συγκινείται, δέχεται να φορέσει ο Νέστορας την πανοπλία του –τέχνημα αναπλήρωσης του ενός ήρωα από τον άλλον «αντ’ αυτού»– όπως ο Πάτροκλος ως Αχιλλέας νωρίτερα προχωρούσε μπροστά με τους Μυρμιδόνες, μέχρι που επενέβη, τον αφόπλισε ο Απόλλωνας και έπεσε νεκρός από το χέρι του Έκτορα- ανέβαλε πάντως το θάνατο του ωκύμoρου Αχιλλέα. Βίαιος φόνος του Πάτροκλου από τον Έκτορα, του Έκτορα από τον Αχιλλέα και τελικά αμφίρροπος ο χαρακτήρας του ιλιαδικού έπους, χωρίς νικητές και νικημένους. Το αμοιβαίο πένθος –φοβερή σοδειά– αντιστρέφει την εμπάθεια σε συμπάθεια, αναστέλλοντας τον ιλιαδικό πόλεμο.
Εδώ ο ομιλητής διαβάζει με τον δικό του μαγικό τρόπο, ώριμα θεατρικό, ένα απόσπασμα, εισάγοντάς μας γενναιόδωρα όλο και πιο βαθιά στο δικό του σύμπαν της αρχαιοελληνικής ποίησης, οικοδεσπότης αυτός με τη μελετημένη του μετάφραση, όπως ένα χρόνο πριν στο βιβλιοπωλείο του ΜΙΕΤ, γνωρίζοντάς μας τα δύο νέα του βιβλία τότε, τη μετάφρασή του Αίαντα και μια ανθολογία ιλιαδικών παρομοιώσεων –είχε διαβάσει και τότε κάποιους μονολόγους από την τραγωδία του Σοφοκλή, εμπειρία ξεχωριστή που θα ήθελα να θυμάμαι.
« …Πεσμένοι πίστομα πάνω στη σκόνη Τρώες κι Αχαιοί αξεχώριστοι …», μας διαβάζει ο ομιλητής το χαρακτηριστικό απόσπασμα –γιατί η αρχαία λογοτεχνία ως τον τέταρτο αιώνα προσλαμβάνεται ακροαματικά. Αυτή ήταν η πρώτη πρότυπη μάχη-μήτρα, που ακυρώνει το κλισέ νικητή και νικημένου. Οι αντίπαλοι «συνέρχονται», «συμβάλλονται» και τέλος Τρώες κι Αχαιοί, «συμπίπτουν». Η έρις η μικροσκοπική μεγαλώνει μετά: τα πόδια της φτάνουν στη γη και το κεφάλι της στον ουρανό. Να, το κλειδί του ιλιαδικού πολέμου, το γενεαλογικό του στοιχείο. Η εμφύλια έρις Αχιλλέα-Αγαμέμνονα, η διαφυλετική έρις Τρώων-Αχαιών, αυτή η Έρις είναι το σπέρμα της Ιστορίας. Οντολογικά ο πόλεμος είναι αναπόφευκτος. Στην τελευταία ραψωδία αίρεται η εμφύλια έρις, σαν να είχαμε τρία πλάνα. Δεν είναι τυχαίο που κι ο Αϊζενστάιν –παρατηρεί αναπάντεχα ο ομιλητής– για το μοντάζ του Αλέξανδρου Νέβσκι είχε ως πρότυπο αυτές τις φάσεις πολεμικών σκηνών στην Ιλιάδα. Έργο νεωτερικό τελικά, σχεδόν παραβατικό η Ιλιάδα, όπου στο προοίμιό της κατακεραυνώνεται –τόσο ασυνήθιστο– ο Αχιλλέας, ο κεντρικός της ήρωας κι ο θύτης γίνεται θύμα. Ο τρωϊκός μύθος προϋπήρξε, δεν ακυρώθηκε η παράδοση αλλά τροποποιήθηκε, ανασυντάχθηκε ανθρωπολογικά και ιδεολογικά.
Δεν ξέρουμε αν είναι άλλος ο ποιητής της Οδύσσειας, σχολίασε εδώ ο ομιλητής μια ερώτηση από το ακροατήριο, πάντως όποιος κι αν είναι, κρυφοκοιτάζει την Ιλιάδα και αντιστρέφει. Υποτονίζει το σθένος του πολέμου και παρουσιάζει θριαμβευτικό το θέμα της «ομιλίας» και του «νόστου».
[Ο πίνακας είναι του Paul Klee.]
