Ο Καρλ Πόπερ, εμβληματική φιγούρα της πολιτικής φιλοσοφίας και της φιλοσοφίας της επιστήμης, υπερθεμάτιζε σε μια τηλεοπτική του τοποθέτηση το 1971 το εξής: «Η βασική μου διαφορά με τη [φιλοσοφική] Σχολή της Φρανκφούρτης είναι η εξής: πρεσβεύω ότι πρέπει να μιλάμε απλά και καθαρά έτσι ώστε όλοι όσοι ενδιαφέρονται για όσα λέμε, να μπορούν να τα καταλάβουν. Η Σχολή της Φρανκφούρτης, αντίθετα, πρεσβεύει ότι η πανεπιστημιακή εκπαίδευση συνίσταται στο να μάθει κανείς να μιλά με ένα εντυπωσιακό αλλά ακατανόητο τρόπο. Αυτή είναι η διαφορά μου με τη Σχολή της Φρανκφούρτης» [1].
Ο Πόπερ είναι υπέρμαχος της αρχαιοελληνικής θέσης «Σοφόν το σαφές». Της ιδέας ότι το να γράφει και να μιλά κανείς με σαφήνεια, δείχνει πόσο καλά έχει κατανοήσει και έχει στοχαστεί το αντικείμενο του. Μιας ιδέας επίμαχης κατά τη θεωρητική θέση που υπηρετεί το προκείμενο σημείωμα, διότι:
α) Ο κατανοητός λόγος είναι πιο δημοκρατικός: Ο αναγνώστης ή ο ακροατής μπορεί να καταλάβει τι λέγεται. Να ελέγχει αν ισχύει ή αν συμφωνεί με ό,τι λέγεται. Αν λέγεται κάτι το ουσιώδες ή όχι.
β) Ο κατανοητός λόγος είναι πιο διεπιστημονικός: Σε μια εποχή όπως η σημερινή όπου οι επιστήμες εμβαθύνουν και κατακερματίζονται ολοένα και περισσότερο, ο διαυγής λόγος επιτρέπει τον διάλογο μεταξύ των επιστημών. Πώς θα συνομιλήσει π.χ. η φιλοσοφία με την τεχνητή νοημοσύνη ή τη βιοτεχνολογία ή τη νομική αν κάθε κλάδος μιλά αποκλειστικά τη δική του ακατανόητη για τις άλλες επιστήμες ορολογία;
γ) Ο εκλαϊκευμένος, κι επιστημονικά έγκυρος, λόγος επιτρέπει σε όλους (από μαθητές μέχρι πρωθυπουργούς) να γνωρίσουν ένα επιστημονικό πεδίο. Κάθε επιστημονικό πεδίο είναι ενδιαφέρον, απ’ τη γεωλογία έως την αιγυπτιολογία, και δεν μπορούμε να σπουδάζει κανείς 3-4 χρόνια για να ανακαλύψει την ουσία του.
Σε μια εποχή καινοφανούς έκρηξης γνώσεων, όπως ο 21ος αιώνας, τα διαυγή κείμενα μπορούν να εμπλουτίσουν δυναμικά την παιδεία του γενικού πληθυσμού.
Ένα καλό ακαδημαϊκό κείμενο που διαβάζεται εύκολα, γράφεται όμως δύσκολα. Και ισχύει μαζί το αντίστροφο. Ένα κακό ακαδημαϊκό κείμενο που διαβάζεται δύσκολα, γράφεται εύκολα. Γι’ αυτό η αδυναμία σαφήνειας ενός γραφιά πολλές φορές προβάλλεται ως σύνθετη ή υπαινικτική σκέψη. Πολλές φορές είναι. Πολλές φορές όμως είναι, αντίθετα, ένα έλλειμμα εκφραστικότητας του γράφοντα ή επίδειξη λεκτικών ακροβατισμών του δίχως περιεχόμενο. Στη χειρότερη περίπτωση είναι το σύμπτωμα μιας ελλιπούς κατανόησης του αντικειμένου του που ωθεί (εκούσια ή ακούσια) να κάνει τον λόγο του πολύπλοκο και θολό για να ξεγελάσει το κοινό. Ο βερμπαλισμός είναι διαδεδομένη πάθηση.
Η τεχνική γλώσσα είναι μαζί και αναγκαία, βέβαια, σε κάθε κλάδο γνώσης: δεν θα είχε κανείς την απαίτηση να μπορεί να διαβάσει φερειπείν ένα βιβλίο ιατρικής με όλους τους τεχνικούς όρους που περιέχει, αν δεν ήταν και ο ίδιος γιατρός. Ούτε να διαβάσει, λόγου χάρη, τον πρώιμο Χάιντεγκερ αν δεν είχε μυηθεί πιο πριν στον στοχασμό και την ορολογία του.
Πολλοί βασισμένοι σε τούτο προσποιούνται τη βαθύτητα πίσω από μια κενόλογη πολυπλοκότητα λέξεων που ενίοτε εντυπωσιάζει το γενικό κοινό – ενίοτε ακόμη και «γνώστες». Ο Φουκό έλεγε πως τουλάχιστον το 10% των κειμένων που εκδίδει είναι ηθελημένα ασαφές, γιατί αλλιώς δεν θα τον έπαιρναν στα σοβαρά οι Γάλλοι. Ο Πιερ Μπουρντιέ για το ίδιο θέμα ανέβαζε τον πήχη στο 20%! [2] Το ίδιο γίνεται παντού. Γι’ αυτό και κείμενα ακατάληπτα, δίχως ειρμό, περνιούνται συχνά για περισπούδαστα – ή έστω κείμενα που στο περιεχόμενό τους λένε λίγα, ενώ με τη μορφή τους υποκρίνονται πως λένε πολλά.
Ο διαυγής λόγος στέκεται στον αντίποδα. Μνημειώδη έργα της φιλοσοφίας, όπως των Πλάτωνα, Επίκουρου, Ντεκάρτ, Καστοριάδη, Άρεντ ή Ντένετ, είναι γραμμένα με λόγο εύληπτο και λόγιο που παρέχει ωστόσο πλούσιο υλικό για συλλογισμό και στους κατεξοχήν ειδήμονες. Η σύγχρονη αγγλοσαξονική φιλοσοφία δίνει έμφαση επίσης στον διαυγή λόγο. Το κορυφαίο έμβλημα της φιλοσοφίας άλλωστε, ο Σωκράτης, χρησιμοποιούσε την καθημερινή, οικεία προς όλους, γλώσσα των συνομιλητών του προκειμένου να παρουσιάσει τον στοχασμό του.
Γι’ αυτό και ο Πλάτων στην παραβολή του για το «Σπήλαιο των Ιδεών» τονίζει ότι ο φιλόσοφος οφείλει όχι μόνο να βγει έξω απ’ το σκοτάδι του Σπηλαίου, όπου ζούσε μαζί με τους άλλους ανθρώπους για να αντικρύσει το φως του αληθινού κόσμου (τον κόσμο των Ιδεών)∙ αλλά και ότι οφείλει να επιστρέψει έπειτα πίσω στο Σπήλαιο μαθαίνοντας να βλέπει και πάλι τις σκιές του, ώστε να μιλήσει σε όσους βρίσκονται στο Σπήλαιο με τρόπο κατανοητό και οικείο [3]. Η «επιστροφή» του κρατούμενου που είχε αποδράσει πίσω στη σπηλιά, μοιάζει να είναι το πιο παραμελημένο μέρος της πλατωνικής αλληγορίας.
Ο προσιτός, άρα και όσο το δυνατόν πιο σύντομος λόγος απαιτεί ωστόσο περισσότερο κόπο, χρόνο, ή διανοητικές δεξιότητες για να γραφτεί, για να αναδείξει κανείς μόνο το ουσιώδες μέσα στις γραμμές του και χειρουργικά να αφαιρέσει το μη αναγκαίο.
Σοφόν το σαφές. Ή όπως σημείωνε εύγλωττα ο Πασκάλ για ένα γραπτό του, «αν είχα περισσότερο χρόνο θα το έκανα πιο σύντομο».
Σημειώσεις
1. YouTube, “Karl Popper & John Eccles in Discussion (1971)”, 53:30.
2. Open Culture, “John Searle on Foucault and the Obscurantism in French Philosophy”.
3. Σημειώνει στην Πολιτεία: «Όσοι έφτασαν [στον κόσμο των ιδεών] δεν θέλουν να ασχολούνται με όσα συνήθως κάνουν οι άνθρωποι, αλλά οι ψυχές τους επιδιώκουν να μένουν πάντοτε ψηλά [517c] Ένα έργο έχουμε να επιτελέσουμε εμείς οι θιασώτες της πόλης. Να υποχρεώσουμε όσους από τη φύση είναι πολύ προικισμένοι […] να αντικρύσουν το “αγαθόν” […] και όταν το δουν ικανοποιητικά, να μην τους επιτρέψουμε αυτό που τώρα επιτρέπεται […] να μείνουν εκεί [στον κόσμο των ιδεών] και να μη θέλουν να ξανακατέβουν κοντά σ’ εκείνους τους δεσμώτες και να μη θέλουν να μοιραστούν μαζί τους τους κόπους και τις τιμές [519c-d]».
⸙⸙⸙
[Πρώτη δημοσίευση στο ηλεκτρονικό Φρέαρ. Ζωγραφική: ©Doris Lee. Δείτε τα περιεχόμενα του δέκατου τρίτου ηλεκτρονικού μας τεύχους εδώ.]
