frear

Για το βιβλίο «Η κατάλυση του χρόνου» του Μιχάλη Αλμπάτη – γράφει ο Γ.Μ. Βαρδαβάς

Η ωφέλεια της αφέλειας
Μιχάλης Αλμπάτης, Η κατάλυση του χρόνου, εκδόσεις νήσος, Αθήνα 2024.

Μολονότι, κατά γενική ομολογία, η σύγκριση με το προηγούμενο βιβλίο του Μιχάλη Αλμπάτη είναι αναπόφευκτη και αμείλικτη, ορθώς ο συγγραφέας προτίμησε τη δύσκολη οδό στην Κατάλυση του χρόνου αναδεικνύοντας με ενάργεια ένα εντελώς διαφορετικό θέμα. Η στάση αυτή του συγγραφέα διόλου δεν θα πρέπει να θεωρηθεί αυτονόητη ή δεδομένη. Ας μας επιτραπεί μια υπόθεση εργασίας: κάποιος άλλος στη θέση του συγγραφέα του βιβλίου Και οι νεκροί ας θάψουν τους νεκρούς τους (εκδόσεις νήσος, Αθήνα 2022) εκμεταλλευόμενος στο έπακρο την επιτυχία του θα έγραφε τη συνέχεια της ιστορίας του Φανούρη (sequel το λένε οι νεώτεροι) εξασφαλίζοντας ενδεχομένως a priori μια καλή πορεία για το βιβλίο. Ο Αλμπάτης προβαίνει λοιπόν σε μια στρατηγική επιλογή: αποφεύγει την επανάληψη και υπερβαίνει κάθε είδους μανιέρα.

Η δράση του βιβλίου Η κατάλυση του χρόνου τοποθετείται σε μια κωμόπολη της Τσεχοσλοβακίας, το Νεμπόβιτσε, που ήταν «ξακουστή για τα εργαστήρια ωρολογοποιίας» (μν. έργ., σελ. 7) και τη βαριά μαύρη μπύρα της. Κατά τη διάρκεια της γερμανικής κατοχής οι ναζί συγκεντρώνουν όλους τους Εβραίους της πόλης για να τους μεταφέρουν και να τους εξοντώσουν στα στρατόπεδα συγκέντρωσης. Ο μόνος που γλιτώνει από όλη την εβραϊκή κοινότητα είναι ο δεκατετράχρονος Γιόσουα Ζακάι, ένας ατίθασος νέος, που του άρεσε να ψαρεύει πέστροφες με τους φίλους του χάρη στη φροντίδα μιας γριάς μοδίστρας. Η τελευταία με χίλιες προφυλάξεις τον κρύβει στη σοφίτα του σπιτιού της, όπου ο μακαρίτης αδελφός της διατηρούσε μια πολυπληθή και ενημερωμένη (μέχρι το 1917) βιβλιοθήκη. Έτσι ξεκινάει για τον Γιόσουα ένα ταξίδι στη γνώση και στη μαθητεία μέσω της ανάγνωσης και των βιβλίων. Εδώ ίσως εστιάζεται και το μόνο σημείο σύμπτωσης με τους Νεκρούς: ο ήρωας είναι και πάλι νεαρός, που λόγω εκτάκτων συνθηκών του βίου αναγκάζεται πρόωρα και απότομα να ενηλικιωθεί και να ωριμάσει.

Η θεματολογία και η στοχοθεσία του βιβλίου είναι πολυεδρική και πολυπρισματική. Τα βασικά θέματα είναι η αξία των βιβλίων και της ανάγνωσης, η σημασία του χρόνου και η σχέση του με την ιστορία, η επανάσταση, η ουτοπία και η τελική ματαίωση. Εδώ ο Αλμπάτης επιλέγει μια υβριδική γραφή μεταξύ λογοτεχνίας και δοκιμίου, όπου τα όρια των δυο ειδών δεν είναι πάντοτε ορατά και ευδιάκριτα. Το βιβλίο αποτελεί έναν ύμνο για την ανάγνωση, τη φιλαναγνωσία και τη βιβλιογνωσία. Σταχυολογούμε στη συνέχεια ελάχιστα μόνο ψήγματα και θραύσματα που προκύπτουν αβίαστα από την ανάγνωση του βιβλίου και αφορούν κάθε βιβλιόφιλο: η σαγήνη που προκαλεί η ανάγνωση∙ η εν δυνάμει ανέλιξη του αναγνώστη και των απαιτήσεων του∙ το κάλλος των βιβλίων και των βιβλιοθηκών και η μεταμορφωτική δύναμη της ανάγνωσης∙ η επίδραση της ανάγνωσης και η σιωπή των βιβλίων, για να θυμηθούμε τον George Steiner.

Από την άλλη πλευρά, τίθεται επί τάπητος το πολυσυζητημένο ζήτημα της σχέσεως χρόνου και ιστορίας και αναδεικνύονται καίριες πτυχές του με τον ιδιαίτερο τρόπο του συγγραφέα: η ενικότητα, το παρόν, η εσχατολογία, το παρελθόν, η ιστορικότητα και εν τέλει η κατάργηση του χρόνου από μια ομάδα αφελών νέων, που διαμορφώνουν την κομμούνα του Νεμπόβιτσε.

Είναι σαφές ότι η δύσκολη αυτή οδός, που συνειδητά επέλεξε ο συγγραφέας, συνιστά μεγάλο ρίσκο. Ο Αλμπάτης ανάμεσα στο σκόπελο της επανάληψης και στους υφάλους του μαξιμαλισμού επιτυγχάνει μια οιονεί πύρρειο νίκη: αποστασιοποιείται μεν δυναμικά από την προοπτική του προηγούμενου και ομολογουμένως λίαν επιτυχημένου βιβλίου του, όχι όμως και από τα αρνητικά σημεία του. Εξηγούμαι: ο αναγνώστης θα συναντήσει και στην Κατάλυση του χρόνου μια αδικαιολόγητη πληθώρα καλολογικών στοιχείων και μια γλώσσα λίαν επιτηδευμένη, που ενίοτε φτάνει στα όρια της υπερβολής, του ακκισμού και της αδολεσχίας (δείγματος χάριν συνάντησα το ρηματικό τύπο «έμνεσκε» τρεις φορές στο βιβλίο και κάμποσα άλλα οιονεί «άπαξ λεγόμενα», όπως το ουσιαστικό «ο ουδός» στη σελ.119, το καστοριαδικό «αλύσωση» στη σελ. 129 κ.α.π.).

Έτερο αρνητικό σημείο του βιβλίου είναι ο απροκάλυπτος, απροϋπόθετος και άγονος αντικληρικαλισμός, που φτάνει σε σημείο εμμονής και δεν εξυπηρετεί, παρά μόνο κατ’ επίφασιν, την πλοκή του έργου. Προβληματικό επίσης είναι το πέρασμα από την άγνοια του ήρωα στο πρόταγμα της επανάστασης. Θεωρώ ότι δεν σκιαγραφείται επαρκώς ο ήρωας, όπως στο προηγούμενο βιβλίο.

Υπάρχει προσέτι στο βιβλίο μια αδιανόητη πραγματολογική ανακρίβεια, που δεν δικαιολογείται εξαιτίας κάποιας λογοτεχνικής αδείας: σε δυο διαφορετικά σημεία του βιβλίου (βλ. σελ.12 και 75) ο συγγραφέας αναφέρει ότι οι ο Χριστός σταυρώθηκε από τους Εβραίους! Είναι πανθομολογούμενο ότι εσταυρώθη από τους Ρωμαίους. Δεν θα προβώ σε υποθέσεις για το τι μπορεί να εξυπηρετεί αυτή η ηθελημένη παρανάγνωση.

Θα μπορούσα να παραθέσω πάρα πολλά αποσπάσματα από το, κατά τα άλλα, καλογραμμένο βιβλίο. Κατέληξα στο ακόλουθο: «(…) Χρειάζεστε σκουπιδιάρηδες που να διαβάζουν Καντ, το είδος του όντος δηλαδή που εγώ μέσα από τη βασική εκπαίδευση πασχίζω μάταια να δημιουργήσω! Ίσως βέβαια τότε οι σκουπιδιάρηδες να μη χρειάζονται εσάς!» (σελ. 167).

Συνελόντι ειπείν, η αναμέτρηση του Αλμπάτη με τη μεγάλη φόρμα στέφεται και πάλι με επιτυχία στα σημεία, παρά τις επιμέρους εγγενείς αδυναμίες και εμμονές του.

Ηράκλειο Κρήτης, 9-12 Ιουνίου 2024

⸙⸙⸙

[Πρώτη δημοσίευση στο ηλεκτρονικό Φρέαρ. Φωτογραφία: Don McCullin 1963. Δείτε τα περιεχόμενα του δωδέκατου ηλεκτρονικού μας τεύχους εδώ.]

Σε λίγο καιρό κοντά σας με νέο ηλεκτρονικό τεύχος στο mag.frear.gr

Mag.frear.gr – Τα ηλεκτρονικά μας τεύχη