frear

Αφιέρωμα στον Paul Celan, μέρος Γ΄: με την Μπριγκίττα Άιζενραϊχ

Μπριγκίττα Άιζενραϊχ: Η ερωμένη του ποιητή

Μετάφραση: Γιώργος Καρτάκης

Μια επίσκεψη στο διαμέρισμα της Μπριγκίττα Άιζενραϊχ στο Παρίσι, η οποία μιλά για πρώτη φορά για τα θαύματα και τα τραύματα της μακρόχρονης, κρυφής, ερωτικής σχέσης με τον Πάουλ Τσέλαν.

*

Η Μπριγκίττα Ρουπ – Άιζενραϊχ είναι σήμερα 81 ετών (Σ.τ.Μ: Η επίσκεψη πραγματοποιήθηκε το 2010). Μια μαλακή καλοκαιρινή νύχτα πριν 58 χρόνια γνωρίστηκε με τον ποιητή Π. Τσέλαν, ο οποίος είχε μόλις επιστρέψει από το πρώτο ταξίδι που είχε κάνει ως τότε στη Γερμανία: Στο Νίντορφ, κοντά στο Λύμπεκ, σε μια συνεδρίαση της Ομάδας 47, δεν είχε μόνο ξανασυναντήσει τον μεγάλο του έρωτα, την αυστριακή ποιήτρια Ίνγκεμποργκ Μπάχμαν, αλλά και τον –στις μέρες μας σχεδόν λησμονημένο– αυστριακό συγγραφέα Χέρμπερτ Άιζενραϊχ. Λίγες μέρες αργότερα, ο Χ. Άιζενραϊχ συστήνει στον φίλο του Π. Τσέλαν στο Παρίσι την νεαρή αδελφή του Μπριγκίττα. Κι οι τρεις μαζί περιδιαβαίνουν στη μαγική παρισινή νύχτα, σεργιανίζουν στα στενά σοκάκια γύρω από τον Ιερό Ναό Σεν Ζουλιέν, κατηφορίζουν στις όχθες του Σηκουάνα. Η Μπριγκίττα φορά ένα πράσινο φόρεμα, έχει πυρόξανθα ξανθά και μιλά ένα γερμανικό ιδίωμα με μια προφορά, που θυμίζει έντονα την ουγγρική προφορά της Φρειδερίκης Άντσελ, μητέρας του Τσέλαν.

Ίσως η σχέση τους να μην ήταν ο μεγάλος έρωτας. Εξάλλου, κανείς από τους δυο δεν ισχυρίστηκε ποτέ κάτι τέτοιο. Μερικούς μήνες μετά από εκείνη τη μαγική νύχτα στο Παρίσι, ο Τσέλαν παντρεύεται τον μεγάλο έρωτα της ζωής του, την Γαλλίδα καλλιτέχνιδα, απόγονο αριστοκρατικής οικογένειας, Gisèle de Lestrange. Λίγους μήνες μετά τον γάμο έρχεται στον κόσμο το πρώτο παιδί του ζευγαριού, το οποίο όμως πεθαίνει μερικές μέρες αργότερα. Στις ημέρες που ακολουθούν μετά τον θάνατο του παιδιού, ο Τσέλαν ακούγεται να σφυρίζει μια χαρακτηριστική μελωδία από την «Ατελή» του Σούμπερτ έξω από το παράθυρο της Μπριγκίττα Άιζενραϊχ στην λεωφόρο Kléber του Παρισιού, όπου η ίδια εργάζεται ως νταντά. Εκείνη καταλαβαίνει αμέσως ποιος σφυρίζει και ανοίγει την πόρτα. Τα επόμενα εννιά χρόνια θα ανοίγει την πόρτα κάθε φορά που ακούει αυτό το σφύριγμα.

Σήμερα δεν θα μπορούσε πια κανείς να διακρίνει τέτοια σφυρίγματα μέσα στο κυκλοφοριακό χάος που επικρατεί στο Παρίσι. Όποιος θα ήθελε σήμερα να επισκεφθεί την Μπριγκίττα Ρουπ- Άιζενραϊχ πρέπει να πάρει το μετρό μέχρι τον τερματικό σταθμό Mairie des Lilas, να ανοίξει ένα σιδερένιο πλέγμα, να πληκτρολογήσει στην είσοδο έναν κωδικό, να θέσει σε λειτουργία στο χολ της πολυκατοικίας ένα θυροτηλέφωνο, να περάσει μια δεύτερη πόρτα, να ανεβεί με το ασανσέρ στον δεύτερο όροφο, ώστε στο τέλος ενός μακριού διαδρόμου να τον υποδεχτεί μια γεμάτη ζωντάνια και φιλική, ηλικιωμένη κυρία με άσπρα μαλλιά. Για την Μπριγκίττα Άιζενραϊχ δεν είχε ποτέ ιδιαίτερη σημασία το γεγονός, ότι υπήρξε η για πολλά χρόνια ερωμένη του διάσημου ποιητή. Κράτησε αυτήν τη σχέση προσωπική. Τα γράμματα του Τσέλαν τα έχασε. Ό,τι ακόμα διατηρεί, είναι ένα λεπτό χρυσό αλυσιδάκι, αναμνήσεις, ένα σημειωματάριο, μερικές ποιητικές συλλογές και έναν πόνο, που ο χρόνος έχει ήδη γλυκάνει: πράγματα που ποτέ δεν θεώρησε ότι πρέπει να δημοσιοποιηθούν. Για την ίδια δεν γίνεται λόγος σε καμιά από τις βιογραφίες του Τσέλαν που έχουν γραφτεί μέχρι σήμερα. Ωστόσο, στο Λογοτεχνικό Αρχείο του Μάρμπαχ υπήρχαν ανάμεσα στα πράγματα που ο Τσέλαν άφησε μετά θάνατον, κάποια γράμματά του προς την ίδια καθώς και κάποια δικά της ποιήματα. Οι ερευνητές την αναζήτησαν, δεν μπορούσαν όμως να την εντοπίσουν εξαιτίας του νέου επωνύμου «Ρουπ». Τώρα όμως είναι εδώ! Και από τότε που –με τη βοήθεια του Μ. Μπαντιού– κατέγραψε και δημοσίευσε τις αναμνήσεις της από τον Τσέλαν σε έναν κομψό, συγκινητικό τόμο, ο οποίος κυκλοφόρησε πριν λίγο καιρό με τον τίτλο Το αστέρι από κιμωλία του Τσέλαν, το κουδούνι της πόρτας της χτυπάει συχνά.

Και σήμερα μιλάει εκείνη την θαυμάσια διάλεκτο που ο Τσέλαν είχε λατρέψει. Μα και η λεπτή αλυσίδα που φορά στο λαιμό, πάνω από ένα απλό πουλόβερ, είναι μάλλον αυτή που της είχε χαρίσει ο ποιητής. Αυτή η πανέξυπνη και απολύτως ψύχραιμη ηλικιωμένη γυναίκα μοιάζει να μη διαθέτει περισσότερα αναμνηστικά. Ή σαν να μην διαθέτει.

Η Μπιγκίττα Άιζενραϊχ, όπως ονομαζόταν τότε, ήταν 23 χρόνων, όταν συνάντησε τον Τσέλαν, και 34, όταν η ερωτική αυτή σχέση έφτασε στο τέλος της. Έκτοτε η ζωή της χωρίζεται σε δυο μισά. Εκείνο με τον Τσέλαν και το άλλο. Από αυτά τα δυο, ωστόσο, κομμάτια δεν προκύπτει μια ενότητα: είναι κάτι που το έχει πια αποδεχτεί. Η πρώτη φάση της ζωής της, λέει, –αυτή με τον Τσέλαν– έχει οριστικά τελειώσει. Από εκεί και πέρα έζησε μιαν άλλη ζωή, που δεν έχει τίποτα κοινό με την πρώτη. Ήταν η ζωή μιας Γαλλίδας, μιας επιστήμονος, μιας μητέρας. Ήταν εθνολόγος και διεύθυνε αρκετά επιστημονικά περιοδικά προσφέροντας επίσης σημαντικές υπηρεσίες στον τομέα της γαλλικής Αφρικανολογίας. Όλα αυτά δεν ήταν απλά σε μια ξένη χώρα, σε μια ξένη γλώσσα. Επίσης παντρεύτηκε και μεγάλωσε μια κόρη. Ο άντρας της, ενώ εμείς συζητάμε, κάθεται στο διπλανό δωμάτιο. Η κόρη της που μένει στην ίδια γειτονιά, περνάει να δει τους γονείς της τα βράδια.

Το βιβλίο της για τον Τσέλαν είναι διαποτισμένο από την αντίληψη της επιστήμονος, που θέλει να είναι όσο το δυνατόν σαφέστερη και δεν επιθυμεί να καταγράψει οποιαδήποτε ανακρίβεια, υποκειμενικά ενδεχομένως χρωματισμένη. Για τον εαυτό της αναφέρεται στο βιβλίο μόνο σε λίγα μέρη. «Εξ αρχής», γράφει ήδη στις πρώτες σελίδες, «μου ήταν ξεκάθαρο, ότι έμπαινα σε κάτι δύσκολο, ότι δεν επρόκειτο για μια ερωτική σχέση, της οποίας ο τόπος, τα ονόματα ή τα επί μέρους γεγονότα θα μπορούσαν να ξεχαστούν εύκολα, όταν τελειώσει». Η λέξη «τραύμα» ξεχωρίζει σε ένα σημείο αυτής της κατά τα άλλα νηφάλιας αφήγησης. Είναι το σημείο που γίνεται λόγος για το παιδί που περίμενε το χειμώνα του 1955 (λίγους μήνες μετά την επιτυχή γέννηση του δεύτερου παιδιού του ζεύγους Τσέλαν). Ο Τσέλαν ανέλαβε μεν τα έξοδα για την άμβλωση στο Βερολίνο, αλλά όχι και την ευθύνη για τα επακόλουθα ψυχικά τραύματα. Πέρασαν μήνες μετά την επιστροφή της από το Βερολίνο, όταν μια μέρα ακούστηκε πάλι το γνωστό σφύριγμα μπροστά στο παράθυρό της.

Σήμερα δεν μπορεί πια θυμηθεί, πόσο συχνά συναντιόνταν. Μερικές φορές δεν υπήρχε επαφή για μεγάλο χρονικό διάστημα, άλλες φορές πάλι βλέπονταν πολύ συχνά μέσα στη βδομάδα. Επειδή τα δωμάτια που εκείνη έμενε στο Παρίσι, ήταν συνήθως σοφίτες, κρεμούσε ένα λευκό μαντήλι ως αναγνωριστικό της παρουσίας της στο παράθυρο, ώστε να μην ανεβαίνει αυτός άδικα τις σκάλες. Αν παρόλα αυτά εκείνος δεν την έβρισκε, της σχεδίαζε ένα αστέρι με μια κιμωλία στον άβακα που εκείνη είχε γι’ αυτόν τον σκοπό στερεώσει στην πόρτα. Το ίδιο αστέρι της σχεδίαζε και στα βιβλία που της χάριζε. Με ρωτά αν θέλω να τα δω: Πέντε συνεχόμενες γραμμές που σχημάτιζαν ένα αστέρι σε ένα αντίτυπο της πρώτης έκδοσης της «Meridian» ομιλίας του. Πιάνοντάς το στο χέρι, νιώθω ένα είδος ιερού φόβου να με διαπερνά.

Τα βιβλία ήταν το δεύτερο πιο σημαντικό πράγμα σε αυτήν τη μακροχρόνια ερωτική σχέση. Όσον αφορά το πρώτο, κάπου αναφέρει εντελώς αδιάφορα στο βιβλίο της: «Είχα αντιληφθεί, ότι η έντονη φυσική έλξη που ο Τσέλαν ένιωθε για μένα, τον ανησυχούσε». Για τα βιβλία, αντιθέτως, γίνεται αναφορά με κάθε λεπτομέρεια. Της είχε χαρίσει βιβλία του Μάρτιν Χάιντεγκερ, διηγήματα του Κάφκα, το έργο των Μάρτιν Μπούμπερ και Γκέρσχομ Σόλεμ, καθώς και ένα βιβλιαράκι του Γκέοργκ Λάνγκερ σχετικά με τον μυστικισμό του έρωτα στην Καμπαλά (το οποίο η ίδια πιστεύει ότι αποτελεί και την άμεση πηγή έμπνευσης πολλών ποιημάτων της συλλογής Του κανενός το ρόδο). Κάθε φορά που ο Τσέλαν ταξίδευε εκείνα τα χρόνια στη Γερμανία, αγόραζε πολλά βιβλία εις διπλούν, ένα για τον εαυτό του και ένα για εκείνη. Εκτός αυτού, η ίδια ήταν εκείνο το διάστημα ίσως το μόνο άτομο, με το οποίο ο Τσέλαν μπορούσε να μιλήσει Γερμανικά στο Παρίσι.

Σε εκείνη την μακρινή εποχή, η ποίηση και ο έρωτας αποτελούσαν για τη νεαρή Μπριγκίττα μια αδιάσπαστη ενότητα. Ο Τσέλαν της έδειχνε τα ακόμα αδημοσίευτα ποιήματά του στις διάφορες φάσεις γραφής: κάποιες φορές, λέει, τις άρεσαν καλύτερα οι αρχικές εκδοχές. Σε ορισμένα από τα ποιήματα του, όπως π.χ. στο «Radix-Matrix» αναγνωρίζει ξεκάθαρα ίχνη του έρωτά τους. Επιπλέον έχει στην κατοχή της κάποια από τα πρώιμα –έως σήμερα άγνωστα– σχεδιάσματα, που εκείνος ξανάγραφε στο δωμάτιό της εκ μνήμης και της τα αφιέρωνε.

Μου λέει, ότι μπορεί να ανακαλύψει πολλά στοιχεία από τις μεταξύ τους διηγήσεις και τα κοινά τους βιώματα στα ποιήματα του. Για παράδειγμα, αναγνωρίζει το μαύρο χώμα του γενέθλιου τόπου της στο ποίημα «Μαύρη γη», ένα μπανάλ ατύχημα, ενώ άκουγαν έναν δίσκο με γίντις τραγούδια, καταγράφεται στους πρώτους στίχους του ποιήματος «Benedicta». Kαι για το ποίημα «Μαούνα με μπάζα» απετέλεσαν μεταξύ άλλων έμπνευση τα πλοία, που περνούσαν φορτωμένα με οικοδομικά υλικά κάτω από το παράθυρό της στον Σηκουάνα. Με βάση αυτά τα παραδείγματα μπορεί κανείς να αναγνωρίσει τον τρόπο που εκείνος εργαζόταν. Ο Τσέλαν, λέει η Μπριγκίττα, θύμωνε, όταν κάποιος θεωρούσε τα ποιήματά του καθαρή ποίηση, ένα ελεύθερο δηλαδή παιχνίδι εντυπωσιακών γλωσσικών εικόνων. (Το συγκεκριμένο λάθος είχε κάνει ο κριτικός Γκύντερ Μπλέκερ το 1959 στην βιβλιοπαρουσίαση του Γλωσσικού πλέγματος προξενώντας βαθειά απογοήτευση στον Τσέλαν). Ένιωθε πληγωμένος, όταν κάποιος θεωρούσε τους στίχους του απλές μεταφορές. Η διήγηση της Μπριγκίττα Άιζενραϊχ δικαιώνει, λοιπόν, όλους εκείνους που στο παρελθόν έχουν υποστηρίξει, ότι η ποίηση του μπορεί να γίνει καλύτερα αντιληπτή, αν κάποιος γνωρίζει τις ρίζες τους στη βιογραφία του. Ίσως, λοιπόν, κάποιος να πρέπει να απομυθοποιήσει πρώτα την ποίηση του, για να μπορέσει να γοητευθεί κατόπιν από αυτήν. Ερμηνευτές όπως ο Peter Szondi και ο Jean Bollack έχουν καταβάλει μεγάλη προσπάθεια να φωτίσουν την ποίηση του σε εκείνο το μεσοδιάστημα μεταξύ ιστοριο-βιογραφικής πραγματικότητας και ποιητικού ρεαλισμού. Σ’ αυτήν την προσπάθεια θα ήθελε και η ίδια, αναφέρει συνεσταλμένα, να συνεισφέρει κάτι. «Όλα τα υπόλοιπα είναι δουλειά των ερευνητών», λέει και συμπληρώνει πως «δεν θα ήθελε να παρουσιαστεί ως ειδικός στο έργο του Τσέλαν. Εξάλλου η εποχή της τέλειωσε με Του κανενός το ρόδο. Στο μετέπειτα έργο του, το οποίο μάλιστα χαρακτηρίζεται και από μια ιδιαίτερη λιτότητα εκφραστικών μέσων, θεωρεί ότι δεν έχει οποιαδήποτε πρόσβαση.

Η Μπριγκίττα Άιζενραϊχ ενδιαφέρεται για γεγονότα, για βιογραφικό υλικό, το οποίο επιτρέπει νέες ερμηνείες και περιπλέκει ακόμη περισσότερο την εικόνα αυτού του πολύπλευρου ποιητή. Όταν, το 2001, κυκλοφόρησε η αλληλογραφία μεταξύ Τσέλαν και της συζύγου του, αγόρασε το βιβλίο και πληροφορήθηκε πολλά. Όμως, παρά τη γοητεία που εξασκούν τα ασυνήθιστα αυτά γράμματα των δυο συζύγων, η έκδοση τής έμοιαζε ατελής, όσο παρέμενε άγνωστη η δική της σχέση με τον ποιητή. Αφού, στην πραγματικότητα, επρόκειτο για ένα ερωτικό τετράγωνο, στο οποίο εκείνη έπαιζε εξίσου ένα ρόλο όπως και η Ίνγκεμποργκ Μπάχμαν, της οποίας η σχέση με τον Τσέλαν ξεκίνησε στη Βιέννη το 1948 και έληξε οριστικά στο Μόναχο το 1958.

Η Μπριγκίττα Άιζενραϊχ πιστεύει ότι ο Τσέλαν ήταν με κάθε γυναίκα ένας άλλος –αυτό εξάλλου δείχνει και το εύρος του πλούτου που τον διέκρινε. Γι’ αυτό, λέει, και δεν είχε ενοχές ή ψυχικές συγκρούσεις. Ο ίδιος ήταν σε θέση να ζει πολλές παράλληλες υπάρξεις. Αυτό, πιστεύει σήμερα, έχει να κάνει με την αντίληψη ζωής των μεταπολεμικών χρόνων. Η ζωή τότε ήταν πολύ ασταθής. Ο Τσέλαν αποκαλούσε τη σύζυγο του –τη γυναίκα που ήταν πάντα στο πλευρό του– «η Εβραία μου». Η Ίνγκεμποργκ Μπάχμαν ήταν «η αιτία που ζει», αλλά και το άπιαστο «όνειρο». Η Μπριγκίττα ίσως να πρέπει να θεωρηθεί ως η πιο βατή αυστριακή αδελφή της Μπάχμαν στο Παρίσι.

Αλήθεια, τι σήμαινε ο Τσέλαν για την ίδια; Δεν ζήλευε, δεν ήθελε να έχει την αποκλειστικότητα; Όχι. Ο έρωτας τους, λέει, δεν είχε βλέψεις κτητικότητας· απλός και αέρινος ήταν μια συνάντηση πέρα από την κανονικότητα. Ο ίδιος εξέπεμπε κάτι φωτεινό, αξιαγάπητο, κάτι που δεν είναι εύκολο να περιγραφεί. Λέει ότι χρειάστηκε πολύ καιρό να ξεπεράσει τον χωρισμό τους το 1962. Ο κόσμος μετά απ’ αυτό έγινε πιο έρημος και πιο κρύος.

Ο Τσέλαν με τη γυναίκα του και τον Αντόρνο.

Στο παράρτημα του βιβλίου της η Μ. Άιζενραϊχ δημοσιεύει για πρώτη φορά τα ποιήματα που έγραψε εκείνα τα χρόνια. Στον Τσέλαν, αναφέρει, άρεσαν τα ποιήματά της και αναζήτησε τρόπους να δημοσιευτούν. Ωστόσο, η ίδια ποτέ δεν είδε τον εαυτό της ως ποιήτρια. Σήμερα τα αποκαλεί υποτιμητικά, πονήματα. Στους στίχους της βρίσκονται λέξεις, που χρησιμοποιούσαν και οι δυο, όπως «αεροκαταλάγιασμα» ή «εξφενδονόξυλο», δηλωτικές για αυτό που εκείνη αποκαλεί μεταξύ τους «αρμονία».

Αυτή η αρμονία χάθηκε, όταν ο Τσέλαν, κατηγορούμενος για λογοκλοπή από τη χήρα του γαλλογερμανού ποιητή Ίβαν Γκολ το 1961, αρρώστησε ψυχικά και παραπέμφθηκε για πρώτη φορά σε ψυχιατρική κλινική το φθινόπωρο του 1962. Κατά τη διάρκεια αυτής της περιόδου δεν απομάκρυνε μόνο πολλούς φίλους, αλλά και την ίδια. Ύστερα από αρκετές απόπειρες αυτοκτονίας, αλλά και μια απόπειρα δολοφονίας εναντίον της συζύγου του, ο Τσέλαν έπεσε στο Σηκουάνα τη νύχτα της 19/20 Απριλίου 1970. Ήταν το σημείο της όχθης, λέει η Μπριγκίττα, που συνήθιζε να πηγαίνει χρόνια βόλτα. Η τελευταία φορά που τον επισκέφθηκε ήταν λίγους μήνες πριν στο διαμέρισμά του στη λεωφόρο Εμίλ Ζολά, όπου εκείνος ζούσε μακριά από την οικογένειά του ανάμεσα σε κούτες με βιβλία. Ήταν κατηφής, αλλά όχι τόσο επιθετικός όσο την περίοδο του χωρισμού. Δεν τον ξαναείδε, παρόλο που εκείνος της ζήτησε να ξαναπεράσει. Έμαθε για τον θάνατο και την κηδεία του στο νεκροταφείο Thiais του Παρισιού από τις αυστριακές εφημερίδες.

Έκτοτε, η Μπριγκίττα Ρούπ- Άιζενραϊχ είναι επιφυλακτική με τον κόσμο της ποίησης. Στίχους δεν ξανάγραψε σχεδόν ποτέ. Η λογοτεχνία, την οποία κάποτε θεωρούσε κλειδί για τον κόσμο, έπαψε πια να υπάρχει για την ίδια πολύ καιρό. Χρόνια μετά τον χωρισμό της από τον Τσέλαν δεν μπορούσε πια να διαβάσει. Αλλά τα πράγματα αλλάζουν και η ευτυχία έχει πολλά πρόσωπα. Όταν πεθαίνει, επιθυμεί να σκορπίσουν τη στάχτη της στο νεκροταφείο που είναι θαμμένος εκείνος.

***

Σ.τ.μ: H Μπριγκίττα (Μπρίττα) Ρουπ – Άιζενραϊχ (Britta Rupp- Eisenreich) πέθανε στο Παρίσι το 2017.

[Το παραπάνω άρθρο φέρει την υπογραφή της δημοσιογράφου Iris Radisch και δημοσιεύθηκε στην εφημερίδα Die Zeit στις 15.4.2010. Πρώτη δημοσίευση της μετάφρασης στο ηλεκτρονικό Φρέαρ. Δείτε τα περιεχόμενα της έντυπης έκδοσης εδώ.]

Πρόσθεσε το Φρέαρ στη λίστα του feed.ly: μία από τις καλύτερες επιλογές για την ανάγνωση feeds μέσω RSS.

follow us in feedly

Twitter

Πρόσθεσε το Φρέαρ στη λίστα του feed.ly: μία από τις καλύτερες επιλογές για την ανάγνωση feeds μέσω RSS.

follow us in feedly