Η Ευρώπη, ως γεωγραφικός χώρος, καθώς δεν παρουσιάζει σταθερό και συγκεκριμένο περίγραμμα, δεν έχει για μας εδώ ερευνητικώς ενδιαφέρον. Μόνο ως πολιτιστική έννοια η Ευρώπη αποκτά σταθερότητα και συγκεκριμένο περιεχόμενο και αξίζει να γίνει αντικείμενο ιδιαίτερης μελέτης. Ως πολιτιστική έννοια η Ευρώπη δεν καλύπτει όλο το χώρο που συνηθίζουν οι γεωγράφοι να ονομάζουν Ευρώπη και αντίθετα καλύπτει μεγάλες εκτάσεις άλλων ηπείρων.
Η Ευρώπη είναι μια μορφή πολιτισμού. Του πολιτισμού που ως τώρα τουλάχιστον κυριάρχησε και κυριαρχεί στην οικουμένη. Για να συλλάβωμε το νόημά του πρέπει να ανατρέξωμε στις πρώτες πηγές του. Από εκεί θα οδηγηθούμε για να γνωρίσωμε τις αξίες που τον διέπουν και τις δημιουργικές δυνάμεις που τον κινούν.
Η «πρωταρχία του λόγου» και «η αξία του ανθρώπου ως φορέα του λόγου» και συνεπώς και ως φορέα της «ελευθερίας του λόγου» είναι ίσως το σημείο από όπου πρέπει να ξεκινήσωμε για να καταλάβωμε τι διακρίνει το νόημα της Ευρώπης από τα νοήματα άλλων πολιτιστικών κύκλων και – για να μην πελαγοδρομούμε– από τα νοήματα που διέπουν τους δύο μεγάλους πολιτισμούς της Ασίας, τον ινδικό και τον σινικό, αλλά και τον ιουδαϊκό πολιτισμό, για να περιορισθούμε σε πολιτισμούς που ακόμα σήμερα υπάρχουν.
Πρωταρχία του λόγου δεν σημαίνει απολυταρχία του Λόγου. Δεν σημαίνει ότι παραμερίζεται η αίσθηση και η διαίσθηση. Δεν σημαίνει ότι λείπουν οι δυνάμεις του υποσυνείδητου. Σημαίνει ότι ο λόγος πρωτεύει, ότι αυτός συντονίζει, αλλά και περιορίζει κάθε άλλη δύναμη της ψυχής και του πνεύματος και τις διατηρεί όλες, ισορροπώντας τις αδιάκοπα αναμεταξύ τους. […]
Μαζί με το Λόγο πρόβαλε και το υποκείμενο του Λόγου ο άνθρωπος• όχι ο άνθρωπος ως αντίτυπο ενός γένους, αλλά ως μοναδικότητα, ως πνευματικά και ηθικά ελεύθερη προσωπικότητα, για την οποία τίποτε δεν είναι ανέλεγκτα δεδομένο.
Από αυτό έπεται ότι ο άνθρωπος ως μονάδα έχει, αυτός καθ’ εαυτόν, αξία• και έχει και ουσιαστικό νόημα η εγκόσμια ζωή του. Γίνεται έτσι ο άνθρωπος επίκεντρο και στα μέτρα του μετριέται ο κόσμος. Άλλωστε όπου λόγος εκεί και μέτρο.
Σε κανέναν φυσικά κύκλο πολιτισμού δεν μπορούσε να λείψει το στοιχείο του λόγου και της αξίας του ανθρώπου ως λογικού όντος. Τα βρίσκουμε και στο σινικό και στον ινδικό πολιτισμό. Πουθενά όμως δεν τα βρίσκουμε ως κυρίαρχα στοιχεία, όπως στον ευρωπαϊκό κύκλο. Αυτή είναι η ειδοποιός διαφορά που χωρίζει την Ευρώπη από την Ασία.
[Απόσπασμα από κείμενο που δημοσιεύτηκε στην ηρωική περίοδο του περ. Ευθύνη, τχ. 24/1973.]
