frear

Φοιτητές – του Τζόρτζιο Αγκάμπεν

Μετάφραση: Αναστάσιος Θεοφιλογιαννάκος

Έχουν περάσει εκατό χρόνια αφότου ο Μπένγιαμιν, σε ένα αξιομνημόνευτο δοκίμιο, κατήγγειλε την πνευματική μιζέρια της ζωής των φοιτητών του Βερολίνου και ακριβώς μισός αιώνας από την κυκλοφορία ενός ανώνυμου φυλλαδίου, το οποίο διαδόθηκε στο Πανεπιστήμιο του Στρασβούργου και διακήρυττε το θέμα του με τον τίτλο «Για τη δυστυχία στο φοιτητικό περιβάλλον, εξεταζόμενη στις οικονομικές, πολιτικές, ψυχολογικές, σεξουαλικές και ιδιαίτερα πνευματικές της πτυχές». Έκτοτε, όχι μόνο η αδυσώπητη διάγνωση δεν έχει χάσει την επικαιρότητά της, αλλά μπορεί να ειπωθεί χωρίς φόβο υπερβολής ότι η μιζέρια της φοιτητικής κατάστασης, τόσο η οικονομική όσο και η πνευματική, έχει αυξηθεί σε ανεξέλεγκτο βαθμό. Αυτή η παρακμή είναι ακόμα πιο έκδηλη για έναν προσεκτικό παρατηρητή, καθώς επιχειρείται να συγκαλυφθεί μέσω της ανάπτυξης μιας ορολογίας ad hoc, η οποία βρίσκεται ανάμεσα στην αργκό της επιχείρησης και την ορολογία του επιστημονικού εργαστηρίου.

Μια ένδειξη αυτής της παραπλανητικής ορολογίας είναι η αντικατάσταση της λέξης «μελέτη/σπουδή» [1], η οποία έχει προφανώς λιγότερο κύρος, από τη λέξη «έρευνα» σε κάθε τομέα. Και η αντικατάσταση είναι τόσο ολοκληρωτική ώστε διερωτώμαστε εύλογα αν η λέξη studio, που έχει πρακτικά εξαφανιστεί από τα ακαδημαϊκά έγγραφα, θα καταλήξει να διαγραφεί ακόμη και από την ονομασία των πανεπιστημίων ως Università degli Studi, η οποία ακούγεται πλέον ως ιστορικό κατάλοιπο. Αντίθετα, θα προσπαθήσουμε να δείξουμε ότι όχι μόνο η μελέτη/σπουδή συνιστά ένα γνωστικό πρότυπο ανώτερο από κάθε άποψη σε σχέση με την έρευνα, αλλά ότι, στο πεδίο των ανθρωπιστικών επιστημών, το επιστημολογικό της καθεστώς είναι πολύ λιγότερο αντιφατικό από εκείνο της διδασκαλίας και της έρευνας.

Ειδικά για τον όρο «έρευνα» γίνονται ιδιαίτερα εμφανή τα προβλήματα που προκύπτουν από την άκριτη μεταφορά μιας έννοιας από τη σφαίρα των φυσικών επιστημών σε εκείνη των ανθρωπιστικών επιστημών. Ο ίδιος όρος παραπέμπει, πράγματι, σε προοπτικές, δομές και μεθοδολογίες τελείως διαφορετικές στα δύο αυτά διακριτά επιστημονικά πεδία. Η έρευνα στις φυσικές επιστήμες προϋποθέτει καταρχάς τη χρήση τόσο πολύπλοκων και ακριβών συσκευών, που θα ήταν αδιανόητο να μπορέσει να τις κατασκευάσει ένας ερευνητής μόνος του. Προϋποθέτει, επιπλέον, κατευθύνσεις, οδηγίες και διερευνητικά προγράμματα, που απορρέουν από τη συγκυρία αντικειμενικών αναγκών –όπως η εξάπλωση των καρκίνων, η ανάπτυξη μιας νέας τεχνολογίας ή οι στρατιωτικές απαιτήσεις– και αντίστοιχων συμφερόντων στις χημικές, υπολογιστικές ή στρατιωτικές βιομηχανίες. Όμως, τίποτα παρόμοιο δεν ισχύει στις ανθρωπιστικές επιστήμες. Εδώ ο «ερευνητής» –που θα μπορούσε να αποδοθεί ευστοχότερα ως «μελετητής»– χρειάζεται μόνο βιβλιοθήκες και αρχεία, η πρόσβαση στα οποία είναι γενικά εύκολη και δωρεάν (όταν απαιτείται τέλος εγγραφής ή συνδρομή, τα ποσά είναι ασήμαντα). Υπό αυτή την έννοια, οι επαναλαμβανόμενες διαμαρτυρίες για την ανεπαρκή χρηματοδότηση της έρευνας (που πράγματι είναι πολύ περιορισμένη) στερούνται επί της ουσίας κάθε βάσης. Τα συγκεκριμένα κονδύλια δεν χρησιμοποιούνται για την έρευνα, με την κυριολεκτική έννοια, αλλά για συμμετοχή σε συνέδρια και συζητήσεις, που από τη φύση τους δεν έχουν τίποτα κοινό με ό,τι αντίστοιχο πραγματοποιείται στον χώρο των φυσικών επιστημών: ενώ στις τελευταίες το ζητούμενο είναι η κοινοποίηση των πιο επιτακτικών καινοτομιών, όχι μόνο σε θεωρητικό επίπεδο, αλλά κυρίως στις πειραματικές επαληθεύσεις τους, δεν μπορεί να συμβεί τίποτα παρόμοιο στον τομέα των ανθρωπιστικών σπουδών, όπου η ερμηνεία ενός χωρίου του Πλωτίνου ή του Λεοπάρντι δεν συνδέεται με κάποια ιδιαίτερη επείγουσα ανάγκη. Από αυτές τις δομικές διαφοροποιήσεις προκύπτει επίσης ότι ενώ στις φυσικές επιστήμες οι πιο προηγμένες έρευνες διεξάγονται γενικά από ομάδες επιστημόνων που εργάζονται μαζί, στις ανθρωπιστικές επιστήμες τα πιο καινοτόμα αποτελέσματα επιτυγχάνονται συνήθως από μοναχικούς μελετητές, οι οποίοι περνούν τον χρόνο τους στις βιβλιοθήκες και δεν αγαπούν να συμμετέχουν σε συνέδρια.

Αν και μόνο αυτή η ουσιώδης ετερογένεια των δύο επιστημονικών πεδίων θα μπορούσε να δικαιολογήσει την επιφύλαξη της χρήσης του όρου «έρευνα» κυρίως για τις φυσικές επιστήμες, υπάρχουν και άλλοι λόγοι που συνηγορούν υπέρ της επιστροφής των ανθρωπιστικών επιστημών στη «μελέτη/σπουδή», σε εκείνο δηλαδή που τις χαρακτήριζε για αιώνες. Σε αντίθεση με την «έρευνα», που, όπως υποδηλώνει ο όρος ricerca, σημαίνει να περιστρέφεται κανείς χωρίς να έχει ακόμη βρει το αντικείμενό του (πρβλ. το λατινικό circare), η «μελέτη/σπουδή», της οποίας ο αντίστοιχος όρος studio σημαίνει ετυμολογικά τον υπέρτατο βαθμό μιας επιθυμίας (πρβλ. το λατινικό studium), έχει ήδη βρει το αντικείμενό της. Στις ανθρωπιστικές επιστήμες, η έρευνα είναι ένα προσωρινό στάδιο της μελέτης/σπουδής, που παύει αμέσως μόλις ταυτοποιηθεί το αντικείμενό της. Η μελέτη/σπουδή, αντίθετα, συνιστά μια μόνιμη κατάσταση. Μπορεί, μάλιστα, να οριστεί ως το σημείο εκείνο στο οποίο η επιθυμία για γνώση εγγίζει την υψηλότερη έντασή της και γίνεται μορφή ζωής: η ζωή του studente (φοιτητή/σπουδαστή) ή, καλύτερα, του studioso (μελετητή). Για αυτόν τον λόγο –αντίθετα με ό,τι υπονοείται στην ακαδημαϊκή ορολογία, σύμφωνα με την οποία ο φοιτητής ή ο σπουδαστής βρίσκεται σε κατώτερο επίπεδο σε σχέση με τον ερευνητή– η «μελέτη/σπουδή» αποτελεί ένα γνωστικό πρότυπο ιεραρχικά ανώτερο από την «έρευνα», καθότι η τελευταία δεν μπορεί να επιτύχει τον σκοπό της, αν δεν εμφορείται από επιθυμία και, όταν αυτός επιτευχθεί, δεν μπορεί παρά να συνυπάρχει μαζί του και να εντρυφεί σε αυτόν με ενδελεχή σπουδή, μετατρεπόμενη σε μελέτη.

Μπορεί να αντιταχθεί σε αυτές τις παρατηρήσεις ότι ενώ η έρευνα στοχεύει πάντοτε σε μια συγκεκριμένη χρησιμότητα, δεν θα ήταν δυνατόν να ισχυριστούμε το ίδιο για τη μελέτη/σπουδή, η οποία, δεδομένου ότι αντιπροσωπεύει μια μόνιμη κατάσταση και σχεδόν μια μορφή ζωής, δύσκολα μπορεί να διεκδικήσει άμεση χρησιμότητα. Είναι απαραίτητο εδώ να ανατραπεί η κοινή αντίληψη, σύμφωνα με την οποία όλες οι ανθρώπινες δραστηριότητες ορίζονται από τη χρησιμότητά τους. Δυνάμει αυτής της αρχής, τα πιο καταφανώς περιττά πράγματα εντάσσονται σήμερα σε ένα χρησιμοθηρικό πλαίσιο, επανακαθορίζοντας ως ανάγκες ανθρώπινες δραστηριότητες που γίνονταν πάντοτε για απλή και μόνο ευχαρίστηση. Θα πρέπει να καταστεί σαφές, ωστόσο, ότι σε μια κοινωνία που κυριαρχείται από τη χρησιμοθηρία, εκείνα ακριβώς τα πράγματα που είναι άχρηστα γίνονται ένα αγαθό που πρέπει να διαφυλάσσεται. Σε αυτή την κατηγορία ανήκει η μελέτη/σπουδή. Μάλιστα η φοιτητική κατάσταση, με την έννοια της μελέτης/σπουδής, αποτελεί για πολλούς τη μοναδική ευκαιρία να βιώσουν μια εμπειρία ζωής –σήμερα όλο και πιο σπάνια– απαγκιστρωμένη από ωφελιμιστικούς σκοπούς. Γι’ αυτό, η μετατροπή των ανθρωπιστικών σχολών σε επαγγελματικές σχολές αποτελεί για τους φοιτητές ταυτόχρονα εξαπάτηση και βάναυσο ακρωτηριασμό: εξαπάτηση, γιατί δεν υπάρχει ούτε μπορεί να υπάρξει κάποιο επάγγελμα που να αντιστοιχεί στη μελέτη/σπουδή (και τέτοιο επάγγελμα ασφαλώς δεν αποτελεί η ολοένα και πιο περιορισμένη και απαξιωμένη διδασκαλία)· ακρωτηριασμό, γιατί στερεί από τους φοιτητές εκείνο που συνιστούσε την πιο ουσιαστική διάσταση ή μάλλον το κύριο νόημα της φοιτητικής κατάστασης, αφήνοντας τη ζωή και τη σκέψη τους, που ενώνονταν στη μελέτη/σπουδή, να χωριστούν οριστικά και αμετάκλητα, πριν ακόμα αιχμαλωτιστούν στην αγορά εργασίας.

Σημείωση του μεταφραστή

¹ Ο ιταλικός όρος studio, σε αντιδιαστολή προς τον όρο ricerca («έρευνα»), αποδίδεται εδώ ως «μελέτη/σπουδή», προκειμένου να διατηρηθούν οι σημασιολογικές αποχρώσεις του, οι οποίες δεν καλύπτονται πλήρως από μία μόνο ελληνική λέξη. Ο Αγκάμπεν συνδέει το studio με το λατινικό studium, που δηλώνει επίσης τη ζέση, την επιθυμία και την αφοσίωση. Η διπλή απόδοση επιχειρεί να διαφυλάξει αυτή τη σύνδεση, ουσιώδη για τη διάκριση που αναπτύσσει ο συγγραφέας ανάμεσα στη μελέτη/σπουδή και την έρευνα.

⸙⸙⸙

[Αναρτήθηκε στις 15.5.2017 στην ιστοσελίδα του εκδοτικού οίκου Quodlibet (στη στήλη Una voce). Πρώτη δημοσίευση στο ηλεκτρονικό Φρέαρ. Δείτε τα περιεχόμενα του δέκατου ένατου ηλεκτρονικού μας τεύχους εδώ.]

Σε λίγο καιρό κοντά σας με νέο ηλεκτρονικό τεύχος στο mag.frear.gr

Mag.frear.gr – Τα ηλεκτρονικά μας τεύχη