Μετάφραση-εισαγωγικό σημείωμα: Αναστάσιος Θεοφιλογιαννάκος
[Στο κείμενό του «Ο αναρίθμητος λαός», ο Αγκάμπεν υποστηρίζει ότι ο λαός δεν είναι ένα αριθμητικό άθροισμα ατόμων ούτε συγκροτείται στη βάση μιας κοινής ταυτότητας. Το γνήσιο πολιτικό στοιχείο προκύπτει, αντίθετα, από την απουσία ενός κοινού ταυτοτικού χαρακτηριστικού που θα επέτρεπε την κατάταξη των ανθρώπων σε ορισμένα, μετρήσιμα σύνολα. Ως παράδειγμα αναφέρει τη φυλετική ενότητα των ναζιστών.
Ο λαός δεν μπορεί να περιοριστεί σε καμία ενιαία και κλειστή ολότητα. Είναι μια πλήρης και ακέραιη παρουσία μέσα στον καθένα μας, αλλά όχι ως μετρήσιμο σύνολο. Από αυτή την άποψη, ο λαός είναι πάντοτε ένα «μη-όλον», ένα «αναρίθμητο υπόλοιπο», ό,τι αντιστέκεται και απομένει σε κάθε προσπάθεια ταυτοτικού προσδιορισμού του ή επίπλαστης ενοποίησής του στο σώμα μιας κοινής παράταξης που λατρεύει τον ίδιο Θεό, ασπάζεται την ίδια ιδεολογία, επιδιώκει τους ίδιους σκοπούς και ακολουθεί τους ίδιους ηγέτες.- A.Θ.]
Ένα από τα θεμελιώδη πολιτικά προβλήματα –αν όχι το πιο επιτακτικό– είναι το πώς να σκεφτούμε μια μη αριθμήσιμη πολλαπλότητα (ή ένα μη αριθμήσιμο πλήθος). Ως πολιτική έννοια, ο λαός έχει πράγματι νόημα μόνο υπό τον όρο ότι δεν είναι αριθμήσιμος· αν μπορεί να καταμετρηθεί, τότε το καθοριστικό δεν είναι πλέον ο λαός ως τέτοιος, αλλά μια αριθμητική ποσότητα, η λεγόμενη πλειοψηφία, μέσα στην οποία ο λαός διαλύεται σύμφωνα με τον διεστραμμένο μηχανισμό των εκλογών ή των δημοψηφισμάτων. Ο λαός –όπως και το ανθρώπινο γένος– δεν είναι ένα σύνολο αποτελούμενο από αριθμήσιμες ενικότητες: ο «λαϊκός» ή «γενολογικός» χαρακτήρας –δηλαδή ο πολιτικός χαρακτήρας– πρέπει να ανήκει εξ ολοκλήρου στον κάθε άνθρωπο καθεαυτόν. Αυτό επιχείρησε να σκεφτεί ο Μαρξ με την έννοια του Gattungswesen («γενολογικό ον»), η οποία προσδιορίζει κάθε άνθρωπο και όχι μια αριθμήσιμη ποσότητα. Εφόσον κάθε άνθρωπος «αναφέρεται στον ίδιο του τον εαυτό ως στο γένος που είναι παρόν και ζωντανό», αυτό το γένος δεν μπορεί να είναι ένα αριθμητικό άθροισμα ατόμων, αλλά είναι μια πραγματικότητα ουσιωδώς και πλήρως παρούσα στον καθένα. Αν ο λαός, όπως και το γενολογικό ον, αριθμείται, τότε διαιρείται όχι μόνο σε πλειοψηφία και μειοψηφία, αλλά και σε φατρίες, μεταξύ των οποίων εγκαθιδρύεται αναγκαστικά ένας εμφύλιος πόλεμος. Ο Χομπς, στον Λεβιάθαν, επιχείρησε να ξεπεράσει αυτή τη δυσκολία, υποθέτοντας ένα αριθμήσιμο πλήθος, το οποίο ονομάζει multitudo μη ενωμένο και το οποίο συγκροτείται σε ενότητα στο σώμα του φορέα της κυρίαρχης εξουσίας· τούτο όμως σημαίνει ότι ο λαός δεν αποκτά ενότητα παρά μόνο καταργούμενος στο τεχνητό πρόσωπο του κυρίαρχου.
Πώς να σκεφτούμε, λοιπόν, ένα μη αριθμήσιμο πλήθος; Η λαϊκότητα και η πολιτικότητα δεν είναι προσδιορίσιμες ιδιότητες που, όπως η φυλετική ενότητα για τους ναζιστές, μπορούν να αποδοθούν σε κάθε άτομο. Προκύπτουν, αντιθέτως, από την απουσία ενός κοινού ταυτοτικού στοιχείου, που καθορίζει την ένταξη του ατόμου στο ένα ή στο άλλο σύνολο, στη μία ή στην άλλη τάξη, και το καθιστά, ως τέτοιο, αριθμήσιμο. Όπως το προλεταριάτο κατά τον Μαρξ, ο λαός δεν μπορεί να συμπίπτει με τον εαυτό του· είναι καταστατικά μη-όλος. Αν επιχειρήσουμε να τον συλλάβουμε ως όλον, αντιστέκεται σε κάθε ορισμό, και αυτή η αντίσταση, αυτό το αναρίθμητο υπόλοιπο είναι ο λαός, είναι το γνήσιο πολιτικό στοιχείο.
⸙⸙⸙
[Αναρτήθηκε στις 23 Οκτωβρίου 2026 στην ιστοσελίδα του εκδοτικού οίκου Quodlibet (στη στήλη Una voce). Πρώτη δημοσίευση στο ηλεκτρονικό Φρέαρ. Εικόνα: ©Rinat Voligamsi. Δείτε τα περιεχόμενα του δέκατου ένατου ηλεκτρονικού μας τεύχους εδώ.]
