Ραγισμένη πόλη σε ακύμαντα νερά
Σε μια εποχή παγκοσμιοποίησης είναι καθήκον να ανιχνεύσουμε και να αναδείξουμε τα διακριτικά γνωρίσματα της δικής μας πολιτισμικής παράδοσης και τη δυνάμει συμβολή τους στον κοινό ευρωπαϊκό πολιτισμό. Προνομιακό πεδίο για την ανίχνευση των πολιτισμικών δομών είναι η λογοτεχνία μας όπου οι διάχυτες δομές ιδεών που χαρακτηρίζουν μια κοινωνία αποδίδονται σε ένα ευκρινές συνεκτικό σύστημα. Ένα σημαντικό κριτήριο που θα μελετήσουμε είναι η βιωσιμότητα, εάν δηλαδή οι υπό μελέτη δομές απαντούν ικανοποιητικά σε καθολικά ζωτικά προβλήματα και αιτήματα του σημερινού ανθρώπου.
Θα εστιάσουμε το ενδιαφέρον μας στις δυο τελευταίες συλλογές του Παναγιώτη Νικολαΐδη Πόλη που ράγισε, Σμίλη 2024, Γράμματα στην αγαπημένη, Σμίλη 2025. Το ποιητικό του σύμπαν θα λέγαμε ότι αρθρώνεται πάνω σε τρεις άξονες: το διπολικό αγώνα ελευθερία και γλώσσα, την κυριαρχία του φωτός ως πολιτισμικού στοιχείου εντοπιότητας και τρίτο τον έρωτα ως κοσμογονική δύναμη και φορέα αλλαγής του κόσμου
Το δίδυμο: ελευθερία και γλώσσα: συνιστά κεντρικό σημείο ιδεολογικής αναφοράς το οποίο θα εναγκαλιστεί η Επτανησιακή Σχολή. Ο ύμνος στην Ελευθερία, Ο Διάλογος, η Γυναίκα της Ζάκυνθος είναι ελάχιστα παραδείγματα που καθιερώνουν μια παραλληλία ανάμεσα στον πνευματικό αγώνα και την απελευθέρωση του λαού.
Το σύμπαν του Παναγιώτη Νικολαΐδη αρθρώνεται πάνω στην στενή εξάρτηση της φυσικής ελευθερίας και του κοινωνικού σώματος. Το σώμα της Λευκωσίας, της μόνης διαιρεμένης πόλης της Ευρώπης, εγγράφεται στο ποιητικό έργο του Παναγιώτη Νικολαΐδη και οπτικοποιείται στους γκρεμισμένους τοίχους της σελίδας που υπάρχει πάντα ένα συρματόπλεγμα.
Το πρώτο ποίημα στην συλλογή Γράμματα στην αγαπημένη μάς εισαγάγει σε μια δράση που ο αναγνώστης αγνοεί και θα πρέπει να εικάσει.
Όλα συμβαίνουν
Όλα εξακολουθούν να συμβαίνουν (ποίημα α)
Τι άραγε συμβαίνει; Το μαυρισμένο αίμα των παιδιών διαχέεται και στο ποίημα και το κηλιδώνει. Η πόλη με τους δρόμους και τα καφενεία της, η ροϊκή κίνηση του πλήθους, αποτελούν τόπο εγγραφής του καθημερινού βίου και συνθέτουν το locus του Κοινωνικού Συμβάντος που εκκινεί ενεστωτικά και διανοίγεται στο μέλλον.
Η παλιά πόλη κρύβεται μέσα στην πόλη. Η πόλη με τα συρματοπλέγματα, και η μαγική παλιά πόλη, η πολιτεία τσιμεντένια κι αέρινη, κατά τον Ρίτσο, τόσο θετική σαν μεταφυσική [1]. Η μια πόλη δεν επικάθεται στην άλλη, αλλά διεισδύει η μια μέσα στην άλλη σαν δυο σώματα που εισχωρούν το ένα μέσα στο άλλο. Μια διαρκής διελκυστίνδα διαγράφεται ανάμεσα στο είναι και στο μη είναι, στο φανερό και στο αφανές, στο τώρα και στο πάντα.
Γράφω λοιπόν
με δυο σώματα
και στην Πόλη που ράγισε θα μας πει:
είμαι μια πόλη ανάμεσα
[…]
είμαι μια πόλη στιγμή.
Είμαι το σταθερό σημείο
όπου διχοτομούνται
δυο φωνές
(«Ένα τραγούδι για τη Λευκωσία», Πόλη που ράγισε).
Η κρουστή ομορφιά της παλιάς πόλης σμίγει με τις φωνές των ακοίμητων παιδιών από τα συρματοπλέγματα, τις φωνές της Ελένης και της Χαρίτας. Η διαιρεμένη πόλη ενέχει σπερματικά το αντίθετο της, την προοπτική της ελευθερίας, της ευτοπίας. Ο ποιητής πορεύεται ταυτόχρονα σε μια φανταστική πολιτεία με απροσδιόριστες γεωγραφικές συντεταγμένες. Ο Παναγιώτης Νικολαΐδης μυθοποιεί το φανταστικό και το ανάγει σε μια δεύτερη εξίσου υπαρκτή πραγματικότητα, συντηρώντας με τον τρόπο αυτό έναν δυισμό που βασίζεται στην ταυτόχρονη και παράλληλη συνύπαρξη αλλά και αντιπαλότητα μιας ορατής και αόρατης πόλης. Είναι το Μεσολόγγι που είναι μια υψωμένη χρονική διάβαση, κάτι «σαν κόψη μαχαιριού». Γίνεται η Μεσσήνη όπου οι ελιές χορεύουν και ανταμώνεις τις πρώτες ζυμωμένες λέξεις. Τα νερά της πατρίδας αντανακλούν τον ήλιο της Μεσογείου και κυματίζουν σε μια ροïκή διάρκεια και αλληλουχία, με σπαράγματα φράσεων, ένα κρανίο τσακισμένο στην παλάμη σαν Ονήσιλος, λέξεις μανιασμένες μέλισσες που κρατούν το νήμα της διαχρονίας με το Μιχαηλίδη, το Λιπέρτη, το Μόντη, τον Μολέσκη.
Εκκινώντας από τα καβαφικά νερά:
Νερά της Κύπρου, της Συρίας και της Αιγύπτου
Αγαπημένα των πατρίδων μας νερά ο Νικολαΐδης μέσα από τον ηττημένο και ξανακερδισμένο χρόνο της ιστορικής δοκιμασίας θα πει:
Όπως καταλαβαίνεις
μεγάλωσα μόνος
κολυμπώντας στα νερά
της ήττας μου
Μαύρα νερά
τζαι κότσινα
κατηφοριά
Πιο πίσω η παλιά πόλη
(«Νεκρή ζώνη»)
Εδώ υπάρχει έντονη η διακειμενική αναφορά στο δημοτικό τραγούδι:
τέσερα τζαι τέσερα εν κότζινο τζαι μαύρο
μα τζαι φαρμτζερό
Ο δεύτερος άξονας που διέπει το μυθολογικό του σύμπαν είναι η οντολογική σχέση του ανθρώπου με το φως.
Ο διχοτομημένος ήλιος
της πατρίδας μας είναι καυτός
μα ξημερώνει κάθε μέρα
μες στον δρόμο.
Γι’ αυτό
μην είσαι τόσο σκοτεινός
πρέπει να βλέπεις τη ζωή
κατάματα
όσο κι αν σφίγγει τον αυχένα
σαν θηλιά
το ματωμένο λάσο
του χαμένου χρόνου (Ποίημα ζ, Γράμματα στην αγαπημένη)
Το ματωμένο λάσο παίρνει τη μορφή του αυτεξούσιου, ματωμένο αφού η ελευθερία για αποδέσμευση του λαού της Κύπρου είναι διάτρητη μέσα από πολιτικούς και κοινωνικούς αγώνες. Έτσι συντίθεται ως ενιαίο το σώμα της πόλης και των κατοίκων της.
Στην νεοελληνική λαϊκή μυθολογία ο ήλιος έχει δίπλες αντιφατικές ιδιότητες: ο θεός Απόλλων είναι ο θεός του φωτός και ταυτόχρονα ο οδηγός των μοιρών που κόβουν το νήμα της ζωής, δηλαδή προπομπός του θανάτου. Ο καλβικός στίχος: Και με φως και με θάνατον /ακαταπαύστως (Η Λύρα, Ωδή 3η, «Εις θάνατον» στροφή κ, στ.99-100) και αντίστοιχα ο σεφερικός: αγγελικό και μαύρο φως (Κίχλη Γ΄) αποκρυσταλλώνουν σε μια ομόλογη ποιητική φόρμα την ιδέα ότι η συνύπαρξη των αντιθέτων αποτελεί στοιχείο της βαθύτερης ουσίας του κόσμου [2].
Την αντιφατική αυτή ιδιότητα του φωτός συναντούμε και στον Παναγιώτη Νικολαΐδη. Ο διχοτομημένος ήλιος της πατρίδας είναι καυτός – καθότι πυρπολεί το ποιητικό υποκείμενο, καψαλίζει τη σάρκα, αλλά ο επόμενος στίχος ανατρέπει τον πρώτο: μα ξημερώνει κάθε μέρα μες στο δρόμο.
Eν τέλει το φως καταυγάζει τα πάντα, δημιουργεί τις συνθήκες για μια άπλετη ορατότητα και καταργεί κάθε διαχωριστική γραμμή. Το φως απορροφά το σκοτάδι και η συνύπαρξη αυτή των αντιθέτων καθιερώνει μια ώριμη οπτική, ακυρώνει τον φανατισμό και προάγει την ανεκτικότητα.
Στο ποίημα «Οι Σειρήνες» ο ήχος πολλαπλασιάζεται πριν βγει το φως και η μνήμη γίνεται ύλη. Οι Σειρήνες δημιουργούν ένταση και προκαλούν μια αναπάντεχη ρωγμή μέσα στο χρόνο.
Κάθε Ιούλην
κόμα πριν να φκει το φως
σηκώνουνται
τζαι παίζουν τες σειρήνες
[..]
Ύστερις
μ’ έναν κλωνάριν ήλιον
μες στο σέριν
στρέφουνται ξανά
Τζι ένας ένας
σεπάζεται μόνος του
με χώμαν. (Πόλη που ράγισε)
Το κλωνάρι του φωτός επιστρέφει στη ρίζα του δένδρου, γίνεται χώμα που σκεπάζει τους νεκρούς που πολέμησαν. Το φως αναπηδά από την ύστατη ένταση του μαύρου [3]. Η ιστορική πράξη μετασχηματίζεται σε ζωντανό βίωμα. Οι πεθαμένοι συνοικούν με τους ζωντανούς σε μια μυθική συγχρονία.
Η πρωτοκαθεδρία του φωτός είναι διάχυτη, ενώ αντίστοιχα κυριαρχούν ανάλογες εικόνες αδυναμίας της όρασης, όπως είναι ο τυφλός Όμηρος που χτυπά ρυθμικά το ραβδί του, οι κάτοικοι που γνωρίζουν ότι ο διπλός καθρέφτης είναι πλαστός, ο ποιητής που δεν είναι ορατός χωρίς τις λέξεις.
Στον τρίτο άξονα του έρωτα παρατηρούμε ότι το ποιητικό υποκείμενο αποστρέφεται στην αγαπημένη. Η γυναίκα αυτή φαίνεται και δεν φαίνεται, ή τουλάχιστον μισοφαίνεται, μισοκρύβεται αφήνοντας να μαντέψουμε το υπόλοιπο παρουσιαστικό της.
Στην Πόλη που ράγισε θα μας πει:
Ολόκληρη δεν σε γνώρισα ποτές μου
Άλλοτε πάλι παίρνει τη μορφή της Ανεράδας που εμφανίζεται ακαριαία.
Και τότε πέταξες σαν ανεράδα
μέσα στους κοχλασμούς
της πυρωμένης ασφάλτου
καθώς ο άνεμος
σκορπούσε τις στάχτες σου
μέσα στο ποίημα
(«Τελευταίο φυλάκιο», Πόλη που ράγισε)
Σε άλλο ποίημα η αγαπημένη θα μεταμορφωθεί σε Λυγερή συναντώντας το δημοτικό μας τραγούδι «Της Λυγερής και του Χάρου» αλλά και της Virtus της κλασικής αρχαιότητας σε μια ανανεωμένη μορφή. Μέσα στην εξέλιξη αυτή και στη διαρκή ροή φανερώνεται η αναγεννητική δύναμη της ζωής.
Κι εκεί
που έπεφταν κομμάτια σιωπής
μιαν λυερήν εσιάστηκα
με τα μαλλιά της κάρβουνο βαθύ
πιασμένα σε έναν κότσο
δάφνης και αθωότητας (ποίημα μ, Γράμματα στην αγαπημένη)
Η Κόρη στην ποίηση του Παναγιώτη Νικολαΐδη, άλλοτε με τα μαλλιά της πιασμένα κότσο ή άλλοτε τινάζοντάς τα πάνω απ’ τις στέγες, εκφράζει το αειθαλές, είναι η σαγηνεύτρα που δημιουργεί ένα διαρκές ρίγος στα πράγματα. Ο έρωτας είναι η υπαρκτική ουσία του κόσμου και η ενοποιητική αρχή της κοινωνίας. Μια από τις αισθητικοποιήσεις του αρχαίου κάλλους είναι το σώμα της κόρης στα ποιήματά του, που νοηματοδοτεί τον κόσμο εξ υπαρχής, ρευστοποιεί τον χρόνο, γίνεται το ίδιο χρόνος, γίνεται στιχοσύνη. Το σώμα της Κόρης υπάρχει απλά, πυκνά, πλέρια, χωρίς να σημαίνει τίποτα άλλο από αυτό που είναι γιατί έχει ολοκληρωθεί στην πληρότητά του.
Στον αντίποδα της ερωτικής πληρότητας είναι το μαυρισμένο αίμα των παιδιών, τα βασανιστήρια, ο καθημερινός θάνατος. Το ποιητικό υποκείμενο περνά από το στενότερο βίωμα της ερωτικής επιθυμίας στο βίωμα της συντροφικότητας. Η κοινωνική αλληλεγγύη είναι εκδήλωση ομόλογη με την ερωτική αφοσίωση, ανάγεται στη θεμελιακή αρχή της ενότητας άρα δεν είναι ασυμβίβαστη με τον έρωτα [4].
Αγαπημένη
απόψε ζω μέσα στο ποίημα
[…]
βαρύς από το μαυρισμένο αίμα
των παιδιών
και τα μεγάλα σωματίδια
καταστροφής που εισπνέω
Τα ερείπια της καταστροφής φράσσουν την ορατότητα, ενώ ο έρωτας πλαταίνει, γίνεται πληθυντικός, αγκαλιάζει το κοινωνικό σώμα της πόλης.
Εικόνες που συνομιλούν με στίχους του Τάσου Λειβαδίτη:
Μα απόψε σ’ όλες τις γωνιές
μας περιμένουν οι άνθρωποι
Δώσε μου μια στιγμή το στόμα σου
Κι ετοίμασε το μπόγο μου, Μαρία [5]
Το ερωτικό βίωμα ωριμάζει μέσα από μια σειρά δοκιμασιών της εξορίας και του πόλεμου. Ο κάθε άνθρωπος είναι ένα ατελεύτητο σύμπαν που θα πρέπει να εξερευνήσεις.
Πώς να σε δω λοιπόν
αγάπη μου
με τόσα σύρματα ανάμεσα;
Και αλλού:
Και αναρωτιέμαι τώρα
αγαπημένη
[..]
αν εξαντλήσαμε βιαστικά
χωρίς γραφή
ο ένας άνθρωπός
τον άλλον. (Ποίημα φ , Γράμματα στην αγαπημένη)
Ενοποιό στοιχείο των τριών αυτών διατεταγμένων, της ελευθερίας, του φωτός και του έρωτα που κυριαρχούν στο έργο του μοιάζουν να είναι μια καθολική ανάγκη ανταρσίας που διέπει την ποιητική του δημιουργία. Οι συμβολισμοί και οι κατοπτρισμοί στο έργο του Παναγιώτη Νικολαΐδη περιέχουν έναν ολόκληρο κόσμο, πλούσιο, ποικίλο, κάποτε ανησυχητικό. Ο χώρος των εικόνων του, όπου τα αντίθετα παύουν να υπάρχουν, είναι σαν μια δέσμη ακτίνων που φωτίζουν υποδόρια, ενδοσκοπικά, τον άνθρωπο, τους μύθους και την ιστορία. Η μούσα της ποίησης, η Λυγερή, η απατηλή Ανεράδα, θα του υποδείξει με το τυφλό ραβδί του Ομήρου ότι εκείνο που μεταστοιχειώνεται σε φως είναι η οπτικοποίηση της περιπέτειας μέσα από τους μαγικούς δρόμους της πόλης.
Ολοκληρώνοντας, θα λέγαμε ότι ο ποιητής αιωρείται μεταξύ του υπαρκτού και του ισχυριζόμενου, που λειτουργεί σαν καθρέφτης μιας παραμορφωμένης πραγματικότητας.
Αγαπημένη
εκείνοι είπαν
(κι εμείς το τραγουδήσαμε)
ότι ο θάνατος δεν ήταν θάνατος
ότι οι προσφυγές δεν ήταν πρόσφυγες
ότι οι μαυροφορέμενές μάνες
στο οδόφραγμα
δεν ήταν οι πραγματικές μανάδες
εκείνοι είπαν
(κι εμείς το ανεμίσαμε)
ότι καμιά γυναίκα δεν βιάστηκε
καμιά γριούλα δεν χτυπήθηκε
κανένας στρατιώτης δεν σκοτώθηκε
κανένας αγνοούμενος δεν εκτελέστηκε
με μια σφαίρα
σφηνωμένη στο κεφάλι (ποίημα λ, Γράμματα στην αγαπημένη)
Η ποίηση εμβολιάζεται με υπόγεια, τραυματικά και βασανιστικά ερωτήματα εις εαυτόν σχετικά με την ιστορία και τον αδέκαστο χρόνο: γιατί εμείς το τραγουδήσαμε; Οι αναβλύζουσες φευγαλέες μνείες διαπερνούν κάποιες εθνικές στιγμές δοκιμασιών χωρίς να μεταφέρουν ακριβή γεγονότα αλλά τη γεύση της πικρίας, όπως η αναφορά στα ακύμαντα νερά της πατρίδας. Ο αργός χρόνος σωματοποιείται στην παγωμένη σφαίρα που ενεργοποιεί την κίνηση και συστήνει ένα δεύτερο σώμα μέσα στο σώμα.
Αγαπημένη
όταν εξαφανίζομαι υπάρχω
Γιατί μονάχα έτσι
κατορθώνεται το ποίημα.
Πρέπει να γίνω η χαμένη
σφαίρα. (ποίημα η)
Η σφαίρα δεν πέτυχε τον στόχο της. Η πολιτική και κοινωνική αδικία συνεχίζεται. Η κατάκτηση της βαθύτερης ουσίας του κόσμου δεν έφτασε στο τέλος της.
Σημειώσεις
1. Γιάννης Ρίτσος, «Η Σονάτα του Σεληνόφωτος», Τέταρτη Διάσταση, Κέδρος, Αθήνα, 1980,.45.
2. Ο Μυστικισμός του φωτός έχει μακρά παράδοση την ποίηση μας από τον Όμηρο ως το δημοτικό τραγούδι και τον Ελύτη και εντάσσεται σε μια αντίληψη που συμφιλιώνει τη φύση με την κουλτούρα βλ. Ερατοσθένης Καψωμένος, Αναζητώντας το χαμένο ευρωπαϊκό πολιτισμό, εκδ. Πατάκη, Αθήνα 2000, σ. 91-92.
3. Οδυσσέας Ελύτης, «Εισαγωγή στο χώρο του Αιγαίου», Εν λευκώ, Ίκαρος, Αθήνα, 1995, σ. 18.
4. Ερατοσθένης Καψωμένος, ό.π., σ. 208.
5. Τάσος Λειβαδίτης, Αυτό το αστέρι είναι για όλους μας, Ποίηση, Κέδρος, Αθήνα 1965, 53.
⸙⸙⸙
[Πρώτη δημοσίευση στο ηλεκτρονικό Φρέαρ. Φωτογραφία: ©Παναγιώτης Σαββίδης. Δείτε τα περιεχόμενα του δέκατου ένατου ηλεκτρονικού μας τεύχους εδώ.]







