Lo reiesme de Salonic
Ses peirier e ses manganel
Pogratz aver e maint castel
D’ autres qu’ ieu no mentau ni dic.
Elias Cairel, αρχές 13ου αιώνα
H 4η Σταυροφορία και η κατάλυση της Βυζαντινής Αυτοκρατορίας
Το Μάρτιο του 1201 πεθαίνει ο κόμης Thibaud III de Champagne (Θεοβάλδος o 3ος της Καμπανίας) και εκλέγεται αρχηγός της Σταυροφορίας ο Bonifacio I dell’ Monferrato (1150-1207, Βονιφάτιος ο 1ος ο Μομφερατικός). Τον Δεκέμβριο του ίδιου έτους, ο Αλέξιος Δ΄ δραπετεύει από τη φυλακή της Κωνσταντινούπολης, όπου είχε βρεθεί μαζί με τον πατέρα του αυτοκράτορα Ισαάκιο Β’ Άγγελο, μετά από συνομωσία εναντίον τους από τον θείο του (και αδερφό του Ισαάκιου) Αλέξιο Γ΄ Άγγελο. Ο Αλέξιος φτάνει στη Γερμανία και συναντάει τον Βονιφάτιο τον Μομφερατικό στην αυλή του Φιλίππου της Σουηβίας ενώ έναν μήνα αργότερα ζητάει τη βοήθεια των σταυροφόρων για την αποκατάστασή του ως αυτοκράτορα, με αντάλλαγμα βοήθεια για την εκστρατεία που ετοιμαζόταν στους Αγίους Τόπους. Τον Απρίλιο του 1202 μαζεύεται στη Βενετία ο στρατός των σταυροφόρων από την Καμπανία, τη Φλάνδρα, τη Βουργουνδία και από άλλα μέρη της Γαλλίας καθώς και της Βόρειας Ιταλίας. Υπογράφεται συμφωνία ανάμεσα στους σταυροφόρους και στον ενετό Δόγη Enrico Dandolo (Ερρίκο Δάνδολο) με την οποία δεσμεύεται η Γαληνοτάτη να προμηθεύσει με πλοία και τρόφιμα το στράτευμα, έναντι 85.000 αργυρών μάρκων. Τη συμφωνία υπογράφει και ο πάπας Ιννοκέντιος Γ΄, ο οποίος όμως ζητάει να σεβαστούν τους χριστιανικούς πληθυσμούς που θα συναντήσουν. Οι σταυροφόροι, αφού λεηλατήσουν τη Ζάρα για λογαριασμό των Ενετών, αναχωρούν για την Κέρκυρα. Στη Ζάρα ο Αλέξιος Δ΄ συναντά τους σταυροφόρους και τους υπόσχεται για άλλη μια φορά χρήματα και στρατό εάν τον βοηθήσουν να κερδίσει τον χαμένο του θρόνο στην Κωνσταντινούπολη [1]. Στις 24 Ιουνίου ο στρατός φτάνει στα περίχωρα της Πόλης. O Λατίνος χρονικογράφος Γοδερφρίγος Βιλλαρδουίνος περιγράφει πόσο εντυπωσιασμένοι υπήρξαν οι Λατίνοι από το θέαμα της πόλης αυτής με τα θαυμάσια παλάτια, τις μεγάλες εκκλησίες και τα ψηλά της τείχη. Οι επιθέσεις των σταυροφόρων αναγκάζουν τον αυτοκράτορα Αλέξιο Γ΄ να φύγει από την πόλη, ενώ την 1η Αυγούστου του 1203 στέφεται στον θρόνο του αυτοκράτορα ο Αλέξιος Δ΄ Άγγελος. Η αδυναμία του να αντεπεξέλθει στις οικονομικές του υποχρεώσεις απέναντι στους σταυροφόρους, σε συνδυασμό με την έκρυθμη κατάσταση που επικρατεί στην Πόλη, δημιουργεί μια αλυσίδα γεγονότων με αποτέλεσμα να φυλακιστεί ο ίδιος και να στεφτεί αυτοκράτορας ο Αλέξιος Ε΄ Μούρτζουφλος στις αρχές του 1204. Οι Ενετοί ξεκινούν τις επιθέσεις στην Πόλη από τη συνοικία Φανάρι στις αρχές Απριλίου, ενώ τελικά η άλωση και η καταστροφική λεηλασία που ακολουθεί ολοκληρώνονται στις 15 του ίδιου μήνα. Η κατάλυση της αυτοκρατορίας έχει ως συνέπεια τον διαμελισμό του κράτους, ενώ το σχετικό έγγραφο έμεινε γνωστό ως Partitio Terrarum Imperii Romàniae. Ο αρχικός στόχος της σταυροφορίας υπήρξε η ανακατάληψη της Ιερουσαλήμ από τους Μωαμεθανούς, τελικά, όμως, κατέληξε στην κατάλυση της Βυζαντινής Αυτοκρατορίας και στη δημιουργία της Λατινικής Αυτοκρατορίας της Ρωμανίας. Το συμβούλιο των δώδεκα, έξι Φράγκων και έξι Ενετών, διάλεξε για αυτοκράτορα τον Βαλδουίνο της Φλάνδρας και όχι τον αρχηγό της Σταυροφορίας Βονιφάτιο, ο οποίος δεν υποστηρίχθηκε τελικά από τον Ενετό Δόγη. Ο νεότερος αδερφός του Βονιφάτιου παντρεύτηκε το 1180 τη Μαρία Κομνηνή. Η σχέση αυτή που είχε με το Βυζάντιο ενδέχεται να έκανε τους Ενετούς να πιστεύουν ότι δεν ήταν ο καταλληλότερος για αυτοκράτορας της Ρωμανίας. Του παραχωρήθηκε η Θεσσαλονίκη, για την οποία ωστόσο χρειάστηκε να δώσει μάχη. Η αντίσταση υπήρξε αδύναμη και οι σταυροφόροι κατέλαβαν τη Θεσσαλονίκη τον Οκτώβρη του 1204 [2]. Αρχίζει, λοιπόν, η σύντομη ιστορία του Βασιλείου της Θεσσαλονίκης, η οποία ολοκληρώνεται στα 1224 με την προσάρτησή της στο Δεσποτάτο της Ηπείρου. Όταν ο Βονιφάτιος ο Μομφερατικός έφτασε στη Θεσσαλονίκη βρήκε τη χήρα του πρώην αυτοκράτορα Ισαάκιου Β’ Αγγέλου, Μαρία Μαργαρίτα της Ουγγαρίας, την οποία και παντρεύτηκε. Ο γιος τους, Δημήτριος, υπήρξε ο δεύτερος και τελευταίος ηγεμόνας του βασιλείου, ενώ ο Βονιφάτιος σκοτώθηκε σε ενέδρα των Βουλγάρων το 1207.
Γάλλοι τροβαδούροι στο Βασίλειο της Θεσσαλονίκης
Η τέχνη των τροβαδούρων άνθησε κατά τον 12ο και 13ο αιώνα αρχικά στη Νότια Γαλλία κι έπειτα και σε περιοχές της Ιβηρικής χερσονήσου και της Βόρειας Ιταλίας. Έχει ως κύρια χαρακτηριστικά την περίτεχνη ποίηση στο προβηγκιανό γλωσσικό ιδίωμα, ή αλλιώς langue d’oc, και τις μονοφωνικές μελωδίες των ίδιων των ποιητών/συνθετών. Η ποίηση αυτή χαρακτηρίζεται από τα ιδεώδη του αυλικού έρωτα και της ιπποσύνης. Εκτός από την ερωτική θεματική, τα ποιήματα των τροβαδούρων περιλαμβάνουν και άλλες κατηγορίες όπως τα chanson de croisade, τραγούδια που εξιστορούν γεγονότα από τις σταυροφορίες, καθώς και ποιήματα σε επικό ύφος ή με ηθικό και στοχαστικό περιεχόμενο. Οι τροβαδούροι, αυτοί οι Προβηγκιανοί ποιητές-συνθέτες της ιπποσύνης, σχετίζονταν συχνά με σημαντικούς ηγεμόνες της εποχής και συνδέθηκαν με φιλότεχνες αυλές.
Η αυλή του Βονιφάτιου του Μομφερατικού στο Πεδεμόντιο αναδείχθηκε σε κέντρο καλλιέργειας της αυλικής τέχνης που προσέλκυσε σημαντικούς τροβαδούρους κατά τα τέλη του 12ου αιώνα, ενώ ο ίδιος ο ηγεμόνας υπήρξε φιλότεχνος και προστάτης των τεχνών. Οι τροβαδούροι Peire Vidal, Gaucelm Faidit, και Arnaut de Mareuil, πέρασαν όλοι από την αυλή του Βονιφάτιου ενώ καθοριστικός υπήρξε ο Raimbaut de Vaqueiras, ο οποίος έγινε επιστήθιος φίλος και προστατευόμενος του μαρκήσιου του Μομφερά [3].
Raimbaut de Vaqueiras
O Raimbaut de Vaqueiras γεννήθηκε στην περιοχή της Orange και υπήρξε ταπεινής καταγωγής. Έλαβε, ωστόσο, μόρφωση και αργότερα χρίστηκε ιππότης όταν έσωσε στη μάχη της Μεσσίνα τη ζωή του μαρκήσιου Βονιφάτιου. Δεν γνωρίζουμε ακριβώς την ημερομηνία γέννησής του αλλά η δημιουργική του περίοδος υπήρξε ανάμεσα στο 1180 και το 1207. Ήταν ο πρώτος τροβαδούρος που πέρασε μεγάλη περίοδο νότια από τις Άλπεις. Σχετίστηκε με σημαντικούς ηγεμόνες, συγκεκριμένα με την οικογένεια των Malaspina της Γένοβα, ενώ αργότερα μπήκε στην υπηρεσία του Βονιφάτιου και τον ακολούθησε στη Ρωμανία όπου έμεινε μαζί του στο Βασίλειο της Θεσσαλονίκης.
Από τη vida του [4] μαθαίνουμε ότι ήταν γιος ενός έκπτωτου ιππότη ο οποίος, παρά την ταπεινή του καταγωγή, υπήρξε πολυταξιδεμένος, είχε σημαντικές πολιτικές διασυνδέσεις και γνώριζε πολλές γλώσσες. Η μουσική του, όπως και των υπόλοιπων τροβαδούρων, έφτασε στις μέρες μας ανολοκλήρωτη. Από τα 35 ποιήματά του μόνο επτά σώζονται με μελωδίες. Το πιο γνωστό του έργο, το Kalenda maya, και μια από τις πιο γνωστές μελωδίες των τροβαδούρων, το έγραψε προς τιμήν της κόρης του Βονιφάτιου, Βεατρίκης.
Από το 1204 έως το 1207 διέμεινε στη Θεσσαλονίκη όπου έγραψε και τα τελευταία του έργα. Στα ποιήματα αυτά εξιστορεί διάφορα γεγονότα της 4ης σταυροφορίας, ενώ αναφέρεται σε σημαντικά πρόσωπα της εποχής του και εξαίρει συστηματικά τον ηγεμόνα του Βονιφάτιο.
Ο Raimbaut σκοτώθηκε μάλλον μαζί με τον Βονιφάτιο το 1207 σε ενέδρα των Βούλγαρων, αφού δεν υπάρχει κάποια μαρτυρία για μετέπειτα παρουσία του. Μάλιστα, δεν άφησε κάποιον θρήνο, plahn, σύμφωνα με τη συνήθεια των τροβαδούρων που είχαν κάποιον προστάτη ηγεμόνα.
Τα έργα του Raimbaut βρίσκονται στο χειρόγραφο Ms R (Paris, Bibliothèque nationale de France, f. fr. 22543).
Ένα από αυτά τα τελευταία του έργα το επικό ποίημα Valen marquis είναι αφιερωμένο και εξυμνεί τον προστάτη και φίλο του ποιητή, Βονιφάτιο τον Μομφερατικό.
Στίχοι 1-2
Valen marques, senher de Monferrat, a Dieu grazisc quar vos a tant onrat
Μετάφραση
Άξιε μαρκήσιε, ηγεμόνα του Μομφερά, ευχαριστώ τον Θεό που τόσο σε τιμά.
Παρακάτω εξιστορεί γεγονότα της 4ης σταυροφορίας και της άλωσης της Πόλης. Αναφέρει διάφορες χαρακτηριστικές τοποθεσίες, όπως το Φιλοπάτιον (στίχος 36), δάσος έξω από την Κωνσταντινούπολη, και τις Βλαχερνές όπου υπήρξε η κατοικία των αυτοκρατόρων καθώς και το παλάτι Βουκολέων. Το παλάτι αυτό κατέλαβε ο Βονιφάτιος και αναφέρει ότι εκεί βρήκε κρυμμένες σημαντικές κυρίες της αυλής [5].
Aναφέρει τον Λάσκαρη (στίχος 34), προφανώς τον Κωνσταντίνο Λάσκαρη της δυναστείας των Λασκάρεων, ο οποίος αντιστάθηκε στους Λατίνους και εξελέγη με κλήρο αυτοκράτορας (αρνήθηκε να στεφθεί), ενώ η Πόλη βρισκόταν σε πολιορκία. Βασίλεψε κατά το διάστημα 1204-05, ενώ μάλλον σκοτώθηκε στη μάχη του Αδραμυπίου όπου κέρδισαν οι Λατίνοι. Καθώς και την ιστορία του δόλου με τον οποίο ο αυτοκράτορας της Ρωμανίας [6] Ισαάκ Άγγελος πήρε τον βυζαντινό θρόνο.
Στίχοι 31-38
Maynt fort castel e mainta fort ciutat,
maint bel palaitz ai ab vos azeguat,
emperador e rey et amirat
e.l sevasto Lasquar e.l proestrat
el Peitr’ assis, e maint’ autra postat.
Et encaussei ab vos a Filopat
l’emperador, qu’avetz dezeretat,
de Romania, e l’autre coronat.
Μετάφραση
Μαζί σου κατέλυσα πολλά ισχυρά κάστρα και οχυρές πόλεις και άφθονα όμορφα παλάτια. Πολιόρκησα αυτοκράτορα, βασιλιά και εμίρη και τον σεβαστό Λάσκαρη στην Πετριών και πολλούς άλλους. Και μαζί σου κατεδίωξα στο Φιλοπάτιο τον αυτοκράτορα της Ρωμανίας που έπειτα αντικατέστησες με τον άλλο.
Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζει το ποίημα σε διάλογο, Seigner Coine, jois e pretz et amors. Πρόκειται για ένα partimen, έναν διάλογο, με τον σταυροφόρο και τρουβέρο [7] Conon de Béthune (1150-1219/20). Ο Conon πήρε μέρος στην 4η σταυροφορία και παρέμεινε στην Κωνσταντινούπολη μετά την άλωση όπου κατέλαβε την υψηλή θέση του σεβαστοκράτορα στη λατινική αυλή. Έγραψε ποιήματα ερωτικής θεματικής και ένα chanson de croisade.
Το ποίημα Ara pot hom conoisser αναφέρεται στη σταυροφορία, ενώ δηλώνει για άλλη μια φορά την πίστη του στον Βονιφάτιο κλείνοντας με μια προφητική φράση πίστης:
Cuich morir sols ab tot’ autra compaigna
Φοβάμαι να πεθάνω με άλλη συντροφιά εκτός από τη δική σου
Η πραγματικότητα τον προστάτεψε από τους φόβους του, αφού όντως πέθανε μαζί με τον προστάτη του σε επίθεση των Βουλγάρων το 1207.
Το έργο του Raimbaut No m’ agrad’ iverns ni pascors είναι ένα sirventes [8] που γράφτηκε κατά πάσα πιθανότητα στη Θεσσαλονίκη το 1205 και είναι η τελευταία του καταγεγραμμένη σύνθεση. Ένα ερωτικό ποίημα, εξυμνεί τον ηγεμόνα του, Βονιφάτιο, και αναφέρεται στη Θεσσαλονίκη, ως Salanicx, μαζί με άλλες πόλεις που γνώρισε ο βασιλιάς της Θεσσαλονίκης.
Elias Cairel
Ο τροβαδούρος Elias Cairel γεννήθηκε στο Sarlat, του Perigord, της Νοτιοδυτικής Γαλλίας ενώ τα χρόνια της ακμής του υπήρξαν ανάμεσα στο 1202 και 1224.
Ο Elias Cairel πέρασε ένα σημαντικό διάστημα της νιότης του στον ελλαδικό χώρο και κυρίως στο Βασίλειο της Θεσσαλονίκης από το 1202 έως το 1208/10 [9]. Έπειτα φαίνεται να πηγαίνει στην Ισπανία και στη Λομβαρδία. Όπως αναφέρεται στη vida του έπαιζε άσχημα βιέλα και τραγουδούσε άσχημα επίσης, αλλά έγραφε ωραίους στίχους και μελωδίες ενώ πέρασε μεγάλο διάστημα στη Ρωμανία [10].
Υπήρξε τροβαδούρος και ζογκλέρ [11] και περιπλανήθηκε πολλά χρόνια σε διάφορες χώρες. Κυρίως στην Ιταλία, στον ελλαδικό χώρο και στην Ισπανία. Όπως και ο Raimbaut de Vaqueiras έτσι και ο Elias Cairel συνδέθηκε με τον μαρκήσιο Βονιφάτιο τον Μομφερατικό. Τον αναφέρει άλλωστε σε αρκετά ποιήματά του.
Στο ποίημα του Ara non vei αναφέρεται στην ελληνική γη ως terra grega και στην κυρά του ma domna:
Ara non vei puoi in comba
On fuolha ni flors paresca,
Mas le blanca neu que tresca
Mesclad’ ab ven et ab ploia
Per qu‘ ieu ai talan que fassa
Saber lai en terra grega,
tal vers que ma domn’ entenda,
don vuolh ma razo soissebre
Μετάφραση:
Τώρα δεν βλέπω μήτε λόφο, μήτε κοιλάδα, ούτε την ανθηρή γη παρά μόνο κατάλευκο χιόνι να στροβιλίζει μαζί με τον αγέρα και τη βροχή. Αυτό το ποίημα θέλω να γνωρίσει η κυρά μου εκεί στην ελληνική γη.
Στο sirventes Por cai la fuohla del garric, στους στίχους 33-36, o Cairel αναφέρεται στο Βασίλειο της Θεσσαλονίκης ως Lo reiesme de Salonic, το οποίο όπως γράφει κατακτήθηκε χωρίς πολιορκητικές μηχανές και καταπέλτες: Ses peirier e ses manganel.
Στο Estat ai dos ans που είναι ένα τραγούδι της σταυροφορίας, chanson de croisade, αναφέρεται ο Coine, ο τρουβέρος Conon de Béthune. Τον ίδιο αναφέρει, όπως είδαμε παραπάνω, και ο Raimbaut, γεγονός που δείχνει ότι υπήρχε επαφή μεταξύ τους όταν συνυπήρχαν στον ελλαδικό χώρο.
Το ποίημα N’ Elias Cairel de l’ amor γράφτηκε το καλοκαίρι του 1204 στη Θεσσαλονίκη. Πρόκειται για ένα ποίημα σε διάλογο [12] ανάμεσα στον ποιητή και στην αγαπημένη του Isabella [13].
Επίλογος
Τα έργα των τροβαδούρων που αφορούν και που γράφτηκαν στη Ρωμανία, αναδεικνύουν μια σκοτεινή και λίγο γνωστή εποχή της ελληνικής ιστορίας στις αρχές του 13ου αιώνα. Τα χρονικά και οι πηγές της εποχής συχνά επιβεβαιώνουν τις πληροφορίες που αντλούνται μέσα από τα κείμενα ενώ ταυτόχρονα προβάλλονται χαρακτηριστικά επεισόδια της 4ης σταυροφορίας και της λατινοκρατίας στη Ρωμανία. Από τις αφηγήσεις του Raimbaut σχετικά με την πολιορκία της Πόλης και τις αναφορές στις διάφορες εκστρατείες τους, μέχρι τις προτροπές του Cairel, εκπροσώπου των Ιταλών ιπποτών της Θεσσαλονίκης, προκειμένου να πείσει τον Γουλιέλμο του Μονφερρά να έρθει στην Ανατολή και να πάρει το βασίλειο της Θεσσαλονίκης στα χέρια του.
Οι δύο τροβαδούροι σχετίστηκαν με τον Βονιφάτιο και με το βασίλειο της Θεσσαλονίκης ήδη από την αρχή. Αναφορές μεταξύ τους δεν υπάρχουν όπως υπήρξαν, μέσα από ποιήματα και των δύο, με τον αξιωματούχο και τρουβέρο Conon de Béthune. Επίσης, δεν υπάρχουν αναφορές για την πολιτιστική ζωή του βασιλείου της Θεσσαλονίκης εκτός των δύο τροβαδούρων. Διατηρούσε άραγε κι άλλους μουσικούς και ποιητές στην αυλή του ο Βονιφάτιος; Τα τρία αυτά χρόνια που πέρασε ο Raimbaut στη Θεσσαλονίκη, δηλαδή από το φθινόπωρο του 1204 μέχρι τον Σεπτέμβρη του 1207, ενδέχεται να ήταν ο μοναδικός καλλιτέχνης της αυλής μαζί με τον Cairel. Τα χρόνια αυτά υπήρξαν ταραγμένα και γεμάτα εκστρατείες ενώ οι περίοδοι ειρήνης ήταν ελάχιστες. Τα πολεμικά γεγονότα της περιόδου 1204-1207 περιελάμβαναν την επέλαση του Βονιφάτου προς τη Νότια Ελλάδα και τις δύο μάχες με τον Λέοντα Σγουρό (σε Θερμοπύλες και Ναύπλιο), την καταστροφική ήττα των σταυροφόρων στην Αδριανούπολη, καθώς και διαρκείς διαμάχες με τους Βουλγάρους και τους Έλληνες της Ηπείρου.
Το λατινικό βασίλειο της Θεσσαλονίκης παρά τη σύντομη διάρκειά του είχε μια συναρπαστική πορεία. Κατά τους πρώτους μήνες μετά την άλωση της Κωνσταντινούπολης, έγινε υπό τον Βονιφάτιο του Μονφερρά, η πρωτεύουσα ενός σημαντικού φεουδαρχικού κράτους που εκτείνονταν από την Κόρινθο μέχρι τη Μοσυνόπολη. Μετά τον θάνατό του, το 1207, η πόλη έγινε το θέατρο των εξελίξεων σε επίπεδο διπλωματικό και στρατιωτικό μεταξύ των Ιταλών ιπποτών της πόλης και του πανούργου αντιβασιλέα Biandrante εναντίον των Φράγκων της Κωνσταντινούπολης και του αυτοκράτορα Ερρίκου με οδυνηρή κατάληξη για τους Ιταλούς οι οποίοι είχαν μεγαλόπνοα σχέδια για ένα μεγάλο και ισχυρό βασίλειο. Γεγονότα τα οποία υπονοούνται σε έργα του τροβαδούρου Cairel, ενώ τα πρωταγωνιστικά πρόσωπα αναφέρονται επίσης.
Η κατάλυση και η λεηλασία της Κωνσταντινούπολης καθώς και η ίδρυση φεουδαρχικών κρατών στον ελλαδικό χώρο, τραυμάτισαν ανεπανόρθωτα τη συνοχή της Βυζαντινής αυτοκρατορίας, ενώ οι συνέπειες της αποικιοκρατίας των Φράγκων, των Ιταλών και των Καταλανών παρέμειναν ορατές ακόμα και στη νεότερη ελληνική ιστορία. Οι «τροβαδούροι της Θεσσαλονίκης», με τα υπέροχα όσο και περίτεχνα έργα τους, φωτίζουν μια μικρή πτυχή της εποχής αυτής που έμελλε να είναι καθοριστική για τα ελληνικά πράγματα.
Σημειώσεις
1. Για το χρονικό της 4η σταυροφορίας και της άλωσης της Πόλης, Αθανάσιος Κονδύλης: Η τέταρτη σταυροφορία και ο ελληνικός κόσμος, Εθνικό Ίδρυμα Ερευνών (Ε.Ι.Ε.). Ινστιτούτο Βυζαντινών Ερευνών, 2008, σ. 401-412.
2. Κονδύλης, σελ. 413.
3. Elizabeth Aubrey, The music of the troubadours, 1996, σελ. 4.
4. Η vida είναι ένα μικρό βιογραφικό σημείωμα που βρίσκεται στο χειρόγραφο με τα έργα του κάθε τροβαδούρου και περιλαμβάνει πληροφορίες σχετικά με τη ζωή και την καταγωγή τους. Οι πληροφορίες που παρέχουν δεν είναι πάντα ιστορικά αξιόπιστες ενώ οι κώδικες στους οποίους περιέχονται είναι γραμμένοι είναι μεταγενέστεροι από τη ζωή των τροβαδούρων.
5. Γεγονός που αναφέρει και ο Λατίνος χρονικογράφος της άλωσης Γοδεφρίγος Βιλαερδουίνος.
6. Η Ρωμανία στα προβηγκιανά ονομάζεται Romania. Με τον όρο αυτό ήταν γνωστή η Βυζαντινή αυτοκρατορία τόσο στον ελλαδικό χώρο όσο και στη δύση.
7. Oι τροβαδούροι κατάγονταν από την νότια Γαλλία και μιλούσαν τη langue d’ oc, ενώ οι τρουβέροι στο Βορρά της Γαλλίας μιλούσαν τη langue d’oil.
8. Ποιητικό είδος της ποίησης των τροβαδούρων με θέμα την πολιτική, την ηθική ή την θρησκεία. Βλ. παρακάτω και ένα sirventes του Elias Cairel.
9. Hilde Jaeschke, Der trobador Elias Cairel, 1921, σελ. 8.
10. Το κείμενο της vida, της βιογραφίας του ποιητή στα προβηγκιανά… e fetz se joglars et anet gran temps per lo mon, mas mout cantava mal e mal trobava e mal viulava e pieitz parlava, mas ben escriva motz e sos. En Romania estet lonc temps, e quan s‘ en partic, el s‘ en tornet a Sarlat e lai moric.
11. Ο όρος jogleur (γαλ.) ή joculatores (λατ.) κατά τον Μεσαίωνα σήμαινε έναν μουσικό οργανοπαίκτη, αλλιώς μινιστρέλο, ο οποίος ερμήνευε τα έργα άλλων τροβαδούρων, ενώ οι τροβαδούροι ήταν αυτοί που συνέθεταν τους στίχους και τη μουσική.
12. Στην ποίηση των τροβαδούρων ονομάζεται το είδος αυτό ονομάζεται tenso.
13. Η μυστηριώδης Isabella εμφανίζεται συχνά στην ποίηση του Cairel. Υπήρξε Ελληνίδα ή Ιταλίδα και παρουσιάζεται ως η αγαπημένη του ποιητή.
⸙⸙⸙
[Πρώτη δημοσίευση στο ηλεκτρονικό Φρέαρ. Δείτε τα περιεχόμενα του δέκατου όγδοου ηλεκτρονικού μας τεύχους εδώ.]
