Όλοι έχουμε διαβάσει ή έχουμε δει τη λυτρωτική στιγμή που ο Εμπενίζερ Σκρούτζ της Χριστουγεννιάτικης ιστορίας, μετά από μια εφιαλτική νύχτα με τις επισκέψεις των τριών φαντασμάτων του χρόνου, ανοίγει το παράθυρο και ρωτάει ένα περαστικό παιδί τι μέρα είναι. Και η απάντηση έρχεται ανακουφιστική: «Μα είναι Χριστούγεννα!». Ο χρόνος δεν έχει περάσει, η ευκαιρία δεν έχει χαθεί, για την ψυχή τού έως τότε δύστροπου και σκληρόκαρδου ήρωα του Ντίκενς τα Χριστούγεννα λειτουργούν μεταμορφωτικά. Τα Χριστούγεννα, και όχι η Πρωτοχρονιά –που συνήθως θεωρείται η μέρα που κάνουμε απολογισμούς και παίρνουμε αποφάσεις για αλλαγές στη ζωή μας. Η γιορτή της σωτηρίας που ευαγγελίζεται μια ποιοτική μεσσιανική χρονικότητα και όχι ο αυθαίρετος μηχανικός χρόνος των ρολογιών που γιορτάζεται με πυροτεχνήματα αλλά και αμηχανία στις 31 Δεκεμβρίου.
«Η ημέρα με την οποία αρχίζει ένα νέο ημερολόγιο λειτουργεί ως ιστορικός πυκνωτής του χρόνου. Πρόκειται, κατά βάθος, για την ίδια ημέρα που επανέρχεται πάντοτε με τη μορφή εορτάσιμων ημερών, που είναι ημέρες αναμνημόνευσης. Έτσι τα ημερολόγια δεν μετρούν τον χρόνο όπως τα ρολόγια. Είναι μνημεία μιας συνείδησης της Ιστορίας…», γράφει ο Βάλτερ Μπένγιαμιν. Καμία ιστορική επανάσταση δεν άλλαξε διαπαντός και μόνιμα το ημερολόγιο (η Γαλλική Επανάσταση το άλλαξε μόνο προσωρινά), παρά μόνο ο χριστιανισμός, αυτή η μεγάλη εξέγερση που προσανατόλισε την ψυχή στο μέλλον, όπου κρύβεται η λυτρωτική πρόθεση του Θεού. Το «μετά Χριστόν» σηματοδοτεί μια ιλιγγιώδη αλλαγή στην αντίληψή μας για τον σκοπό του ανθρώπου πάνω στη γη.
Η γιορτή της ενσάρκωσης του Θεού μπολιάζει τον κόσμο με το ευφρόσυνο Ευαγγέλιο της Αγάπης, που συνιστά τη μόνη αληθινή νίκη επί του θανάτου: Χριστός γεννάται, δοξάσατε. Ο Τάσος Λειβαδίτης θεολογεί όταν γράφει στο ποίημά του «Η γέννηση»: «Έν’ άλλο βράδυ τον άκουσα να κλαίει δίπλα. Χτύπησα την πόρτα και μπήκα. Μού ’δειξε πάνω στο κομοδίνο ένα μικρό ξύλινο σταυρό. “Είδες, μου λέει, γεννήθηκε η ευσπλαχνία”. Έσκυψα τότε το κεφάλι κι έκλαψα κι εγώ, γιατί θα περνούσαν αιώνες και αιώνες και δε θά ’χαμε να πούμε τίποτα ωραιότερο απ’ αυτό». Το μυστήριο της γέννησης συνδέεται στο ποίημα απευθείας με το μυστήριο του σταυρού, όπως και στην εικόνα της Χριστού Γεννήσεως ο νεογέννητος Ιησούς είναι τοποθετημένος μέσα σε μνήμα και ντυμένος με τα σουδάρια του νεκρού, προετοιμάζοντάς μας εξαρχής για το μαρτυρικό τέλος και την Ανάσταση.
ΑΚΙΝΔΥΝΑ ΧΡΙΣΤΟΥΓΕΝΝΑ
«Βίος ανεόρταστος, μακρά οδός απανδόκευτος», έλεγε ο Δημόκριτος. Οι γιορτές γλυκαίνουν και νοηματίζουν την αγχώδη διαδρομή της ζωής μας, αρκεί να γνωρίζουμε το περιεχόμενό τους. Ξαναδιάβασα πρόσφατα τον «Αμερικάνο» του Παπαδιαμάντη, αντίστοιχα χριστουγεννιάτικα διηγήματα έχουν γράψει και ο Κρυστάλλης, και ο Βλαχογιάννης, και ο Χριστοβασίλης, και ο Κόντογλου και πολλοί άλλοι παλιοί πεζογράφοι. Γράφονται σήμερα όμως χριστουγεννιάτικα διηγήματα ή μήπως ο άνευρος εορτασμός τους δεν προκαλεί πια το ενδιαφέρον των συγγραφέων;
Υπάρχει μια «κοινωνιολογία των Χριστουγέννων» που τη βλέπουμε στα δελτία ειδήσεων αυτές τις μέρες: μια αντιδιαστολή μεταξύ πλούσιων γιορταστικών δείπνων, μαγειρικών συμβουλών και προτάσεων για ρεβεγιόν από τη μια, και των άστεγων, των μεταναστών και των ασυντρόφευτων ηλικιωμένων από την άλλη –οι δεύτεροι, τους οποίους παρατηρούμε με συμπόνοια ή τους συνδράμουμε, πάντοτε εκ του μακρόθεν, γίνονται το δάκρυ-άλλοθι της τακτοποιημένης ευζωίας μας. Λατρεύουμε τα Χριστούγεννα με καταναλωτική βουλιμία, με καρτ-ποστάλ γραφικότητες, με επετειακές ελεημοσύνες, με ηθικολογικές –από εκκλησιαστικού, πολιτικού, τηλεοπτικού ή όποιοι άλλου άμβωνος– φλυαρίες· με νηπιακή κάποτε ρηχότητα. Ο «Θεός μου αλλοδαπός» (ξαναεκδόθηκε μόλις το ομώνυμο βιβλίο του Θανάση Ν. Παπαθανασίου), ο επικίνδυνος για τις τσιμεντένιες βεβαιότητές μας Χριστός, έχει ξεχαστεί. Ο Μαρξ το είχε επισημάνει σωστά: η επιθυμία για επίγεια ευτυχία, η κοσμική αναζήτηση της σωτηρίας οδηγεί σε μαρασμό τη θρησκεία.
Ο δυτικός πολιτισμός είναι βαθύτατα επηρεασμένος από τον χριστιανισμό, σε βαθμό τέτοιο που δεν το καταλαβαίνουμε πλέον. Πολλές πεποιθήσεις μας ή στάσεις ζωής είναι εκκοσμικευμένες θρησκευτικές αντιλήψεις, ακόμα και τώρα συντελείται μια τέτοια μεταβολή: το «Merry Christmas» γίνεται από κάποια ανόητη υπερευαισθησία «Season’s greetings», ο Θεός μας πεθαίνει από τον πολύ εξευγενισμό του. Και ο χριστιανισμός μας πλέον είναι αυτός του σούπερ-μάρκετ: το μεγαλύτερο ποσοστό των Ελλήνων δηλώνουν χριστιανοί, όμως προτιμούν να επιλέγουν συγκεκριμένα προϊόντα από το ράφι της πίστης, αυτά που τους βολεύουν. Ο σύγχρονος χριστιανισμός είναι ένας ιδιότυπος χριστιανισμός α λα κάρτ. Το ίδιο το αίτημα της σωτηρίας του ανθρώπου εν πνεύματι έχει μετατραπεί σε απλό πρόβλημα άρσης της αλλοτρίωσης, γράφει ο Χρήστος Μαλεβίτσης.
ΑΛΗΘΙΝΑ ΧΡΙΣΤΟΥΓΕΝΝΑ
Μπορούμε να γιορτάσουμε πλέον ανυπόκριτα Χριστούγεννα ή έχουμε χάσει τόσο την αθωότητά μας που δεν μπορούμε πια να την ξαναβρούμε; Κι αν μας λείπει εμάς η γιορτινή ατμόσφαιρα, γιατί να τη στερήσουμε από τα παιδιά μας, που περισσότερο απ’ τον καθένα περιμένουν αυτές τις μέρες;
Πολλά μπορούν να γίνουν για να ζήσουμε αληθινά Χριστούγεννα, ας πούμε κάποια: Στολίστε το χριστουγεννιάτικο δέντρο μαζί με τα παιδιά σας, ακούγοντας τα ανάλογα τραγούδια, δημιουργήστε τα δικά σας μικρά οικογενειακά έθιμα. Καλαντάρηδες δεν υπάρχουν πια, τουλάχιστον ας μην αφήνουμε τα παιδιά να λένε τα κάλαντα μόνο από χυδαία υπολογιστικότητα, για να μαζέψουν λεφτά. Κανονίστε με συντροφιά να τα πείτε ακέραια και όχι κολοβωμένα σε ηλικιωμένους και μοναχικούς οικογενειακούς σας φίλους, θα δώσετε και θα πάρετε χαρά (κι αντί για χρήματα, μείνετε στο κέρασμα του μελομακάρονου ή του κουραμπιέ). Την παραμονή, σβήστε τα φώτα, ανάψτε δυο κεριά και διαβάστε τους κάτω απ’ το χριστουγεννιάτικο δέντρο την ιστορία των Χριστουγέννων –έτσι κι αλλιώς, είναι μια από τις πιο ωραίες ιστορίες του κόσμου. Ανάψτε ένα κεράκι στην εκκλησία, αν δεν έχετε πρόθεση να ξυπνήσετε αχάραγα για τη λειτουργία. Δείτε μαζί τους μια ταινία, την «Χριστουγεννιάτικη ιστορία», την «Άννι», το «Πολικό εξπρές», βάλτε μια συναυλία κλασικής μουσικής (την Πρωτοχρονιά, της Βιέννης). Μην τους πείτε ότι ο Αη-Βασίλης δεν υπάρχει, αφήστε τα ελεύθερα να ονειρεύονται και να πλάθουν ιστορίες: να του ζωγραφίσουν και να του γράψουν κάρτα, να ξενυχτίσουν κρυμμένα περιμένοντας, να βρουν το πρωί μισοφαγωμένη τη μελωμένη δίπλα που του αφήσατε στο πιατάκι, όλη αυτή τη θαλπωρή των παιδικών τους Χριστουγέννων θα τη θυμούνται για πάντα μ’ ευγνωμοσύνη. Γιατί ο Αη-Βασίλης υπάρχει, πρέπει να υπάρχει μέσα μας.
Καλά Χριστούγεννα!
[Δημοσιεύτηκε στο Έθνος της Κυριακής στις 23.12.2018.]
