frear

Η ιστορία του Πυγμαλίωνα (Οβίδιος, Μεταμορφώσεις, 10.243-97)

Μετάφραση: Αντώνης Κ. Πετρίδης

Στη Γαλάτεια

Στο 10ο βιβλίο των Μεταμορφώσεων του Οβιδίου απαντούν τέσσερις ιστορίες που διαδραματίζονται στην Κύπρο και στις οποίες πρωταγωνιστούν Κύπριοι: η τιμωρία των Αμαθούσιων Κεραστών και των επίσης Αμαθούσιων θυγατέρων του Πρωποιτού από την Αφροδίτη· ο μύθος του γλύπτη Πυγμαλίωνα και του έρωτα που τον κατακλύζει για το άγαλμα που ο ίδιος φιλοτέχνησε· και τέλος ο αιμομικτικός έρωτας της Μύρρας για τον πατέρα της, τον Κινύρα. Το 10ο βιβλίο ολοκληρώνεται (στ. 503 κ.ε.) με μια ιστορία που επίσης εκπορεύεται από την Κύπρο αλλά εκτείνεται πέρα από αυτήν, τον έρωτα της Αφροδίτης για τον καρπό της ένωσης του Κινύρα και της Μύρρας, τον Άδωνι. Πηγή των κυπριακών αφηγήσεων του Οβιδίου ενδέχεται να υπήρξε ο μυθογράφος Φιλοστέφανος.

Για τις Κυπριακές Ιστορίες του Οβιδίου βλ. περισσότερα στο Α. Κ. Πετρίδης, «Οι Κυπριακές Ιστορίες στις Μεταμορφώσεις του Οβιδίου (10.220–502)», Κυπριακαί Σπουδαί 75 (2011), 101-114.

Αφού τις είδε πόσο αισχρά περνούσαν τη ζωή τους
ο Πυγμαλίων σιχάθηκε τα ανομήματά τους,
που στις γυναίκες άφθονα τα μοίρασεν η φύση.
Έτσι χωρίς μια σύζυγο, μονάχος του εζούσε
κι άλλο κορμί καιρό πολύ στο στρώμα πλάι δεν είχε. 5

Στο μεταξύ, ένα φίλντισι χιονάτο μ’ άγια τέχνη
εσκάλισε και του ‘δωσε μορφή γυναίκας, που όμοια
να γεννηθεί στον κόσμο αυτό καμιά δεν θα μπορούσε.
Το έργο του ερωτεύτηκε. Πρόσωπο είχε κόρης
αληθινής. Θα πίστευες πως ολοζώντανη ήταν 10
κι έκανε πως θα κινηθεί, μα αιδώς τη συγκρατούσε:
τόσο η τέχνη του έκρυβε την περισσή της τέχνη.

Ο Πυγμαλίων τη θαύμαζε. Βαθιά στα στήθια μέσα
φωτιές του ανάβει το κορμί εκείνο που είχε πλάσει.
Συχνά τα χέρια του άπλωνε το έργο του να αγγίξει, 15
κορμί από σάρκα για να δει ή φίλντισι αν ήταν
και φίλντισι δεν δέχονταν πως ήτανε ακόμα.
Και τη φιλά, φαντάζεται πως τον φιλά κι εκείνη
και της μιλά και την κρατά, θαρρεί τα δάχτυλά του
στο δέρμα της βυθίζονται τα μέλη της σαν πιάνει, 20
φοβάται μήπως μώλωπες της κάνει, όσο τη σφίγγει.
Άλλοτε λόγια ερωτικά της λέει, άλλοτε δώρα
φέρνει απ’ αυτά που αρέσουνε πολύ στις κοπελίτσες:
πετρούλες λείες του γιαλού, κοχύλια και πουλάκια,
λουλούδια κάθε χρώματος, κρίνους, μικρές μπαλίτσες 25
ζωγραφιστές και δάκρυα των Ηλιάδων κόρων,
που από το δέντρο στάζανε. Τα μέλη της με ρούχα
τα έντυνε, στα δάχτυλα της βάζει δακτυλίδια,
μακριούς κολιέδες στον λαιμό κι από τ’ αυτιά ζαφείρια
της κρέμασε, το στήθος της στολίζει με κορδέλες. 30
Όμορφα αυτά, μα και γυμνή το ίδιο ωραία φαινόταν.
Σε στρώματα την ξάπλωνε, βαμμένα με πορφύρα
απ’ τη Σιδώνα. Σύντροφο τη λέει του κρεβατιού του
και γέρνει το κεφάλι της, θαρρείς πως θα το νιώσει,
σε μαξιλάρι μαλακό, με πούπουλα γεμάτο. 35

Της Αφροδίτης η γιορτή, τρανή σ’ όλη την Κύπρο,
φτάνει. Γελάδια με χρυσό στα στριφτά κέρατά τους
με ένα στον χιονάτο τους λαιμό χτύπημα πέφτουν.
Λιβάνι καιν, καπνίζουνε. Στέκει κι ο Πυγμαλίων
μπρος στον βωμό. Την προσφορά του αφού τελειώνει, λέει 40
διστακτικά: «Αν μπορετά, θεοί, για σας τα πάντα
είναι, γυναίκα μου ας γινεί, παρακαλώ…»—δεν λέει
«η Φιλντισένια», δεν τολμά… –«…μια σαν τη Φιλντισένια».
Η Αφροδίτη η χρυσή το νόημα της ευχής του
το ‘νιωσε – ήτανε κι αυτή παρούσα στη γιορτή της. 45
Κι έτσι, σημάδι στέλνει η θεά ότι τον έχει ακούσει:
η φλόγα καίει τρεις φορές και σκίζει τον αγέρα.

Επέστρεψε. Το άγαλμα της κοπελιάς του ψάχνει.
Στο στρώμα γέρνει, τη φιλά. Ζεστή πως είναι νιώθει.
Φέρνει ξανά το στόμα του στο σώμα της. Τα στήθια 50
αγγίζει με τα χέρια του. Η πέτρα στ’ άγγιγμά του
μαλάκωσε· η σκληράδα της φεύγει· τα δάχτυλά του
στο φίλντισι βυθίζονται, του Υμηττού λες κι ήταν
κερί που το μαλάκωσε ο ήλιος κι έτσι παίρνει
χίλιες μορφές κι ο μάστορας με τον αντίχειρά του 55
όσο το πλάθει, τόσο αυτό πιο εύπλαστο το βρίσκει.
Μένει έκθαμβος. Διστακτική χαρά γεμίζει, φόβο
μην κάνει λάθος. Εύχεται να είναι αλήθεια. Αγάπη
πλημμυρισμένος, άγγιξε και πάλι ξαναγγίζει
να δει αν είναι ιδέα του. Μα όχι, ήταν σάρκα 60
αληθινή! Οι φλέβες της είχαν παλμό, το νιώθει.
Ο Πάφιος ο ήρωας τότε στην Αφροδίτη
λαμπρά ευχαριστήρια αρχίζει να απευθύνει.
Στόμα επιτέλους ζωντανό το στόμα του εφιλούσε!
Νιώθει η κοπέλα τα φιλιά, κοκκίνισε. Τα μάτια 65
σεμνά τα στρέφει προς το φως. Τον ουρανό αντικρύζει
μαζί του και τον εραστή. Στους γάμους η Αφροδίτη,
που η ίδια τους κανόνισε, είναι παρούσα. Κι ήδη
τον ένατο τον κύκλο της σαν έκλεισε η σελήνη,
την Πάφο εκείνη εγέννησε, που ‘δωσε τ’ όνομά της 70
και στο νησί ολάκερο.

ΣΧΟΛΙΑ

1. τις είδε: Τις Πρωποιτίδες.

6. μ’ άγια τέχνη: Στο πρωτότυπο, mira feliciter arte. Κυριολεκτικά: με θαυμαστή τέχνη και επιτυχία. Μεταφράζω «μ᾽ άγια τέχνη» υπαινισσόμενος δύο πράγματα: αφενός ότι η τέχνη του Πυγμαλίωνα είχε τελειότητα πολύ πέρα από τη συνηθισμένη, σχεδόν θεϊκή· αφετέρου ότι κατά κάποιο τρόπο η κίνησή του να σκαλίσει μια φιλντισένια σύντροφο ήταν εξαρχής προϊόν θείας έμπνευσης.

18. και τη φιλά: Στο πρωτότυπο: oscula dat, χωρίς αντωνυμία που να προσδιορίζει το έμμεσο αντικείμενο και το γένος του. Επιλέγω το θηλυκό, καθώς ο Πυγμαλίων «δεν παραδέχεται πως η κοπέλα είναι ακόμη σκέτο φίλντισι» και όχι κορμί από ζεστή σάρκα.

26. δάκρυα των Ηλιάδων κόρων: Οι Ηλιάδες, αδελφές του Φαέθοντα, έκλαιγαν ασταμάτητα τον αδελφό τους. Δεν σταμάτησαν να δακρύζουν ούτε κι όταν μεταμορφώθηκαν σε δέντρα. Τα δάκρυά τους είναι το κεχριμπάρι.

44. Η Αφροδίτη η χρυσή: Σύνηθες λατρευτικό επίθετο της θεάς.

58-60. εύχεται…ιδέα του: Στο πρωτότυπο, rursus amans rursusque manu sua vota retractat, το οποίο κατά λέξη σημαίνει: γεμάτος αγάπη, την πιάνει ξανά και ξανά, για να δει αν η ευχή του (δηλαδή ότι το άγαλμα έχει μεταμορφωθεί σε αληθινή γυναίκα) είναι αλήθεια.

61. Οι φλέβες της είχαν παλμό, το νιώθει: Στο πρωτότυπο, saliunt temptatae pollice venae. Κυριολεκτικά: αναπηδούν οι φλέβες σαν τις αγγίζει με τον αντίχειρά του.

62. Ο Πάφιος ο ήρωας: Προληπτικά ο Πυγμαλίων αποκαλείται Paphius heros, αφού η κόρη του, που θα δώσει το όνομά της στην πόλη, δεν έχει ακόμη γεννηθεί.

63. λαμπρά ευχαριστήρια: Στο πρωτότυπο, plenissima concipit… verba, quibus Veneri grates agit. Κυριολεκτικά, ξεκινά να λέει λόγια πάμπολλα, με τα οποία ευχαριστεί την Αφροδίτη.

66-7. Τον ουρανό αντικρύζει / μαζί του και τον εραστή: Δηλαδή τα δύο πρώτα πράγματα που αντίκρυσε ήταν ταυτόχρονα ο ουρανός κι ο άντρας που την αγαπούσε.

70. την Πάφο: H Πάφος γέννησε με τη σειρά της τον Κινύρα.

71. και στο νησί ολάκερο: Ο στίχος μπερδεύει τους μελετητές, αρκετοί από τους οποίους επιχειρούν να διορθώσουν με διάφορους τρόπους το λατινικό κείμενο. Όσοι υπερασπίζονται την παράδοση πιστεύουν ότι ο Οβίδιος υιοθετεί εδώ παλαιούς θρύλους που ήθελαν την Πάφο και όχι την Κύπριδα Αφροδίτη να δίνει το όνομά της σε ολόκληρο το νησί.

⸙⸙⸙

[Πρώτη δημοσίευση της μετάφρασης στο ηλεκτρονικό Φρέαρ. Δείτε τα περιεχόμενα του έκτου ηλεκτρονικού μας τεύχους εδώ.]

Σε λίγο καιρό κοντά σας με νέο ηλεκτρονικό τεύχος στο mag.frear.gr

Mag.frear.gr – Τα ηλεκτρονικά μας τεύχη

%d bloggers like this: