frear

Η εξιστόρηση μιας πλάνης – του Ηλία Λ. Παπαμόσχου

Διαβάζοντας την περίφημη αυτή νουβέλα του Τολστόι έρχεται στο μυαλό η Λεωφόρος Νιέφσκι του Γκόγκολ, αλλά και μεγάλο τμήμα της συμπατριώτισσάς τους (λογοτεχνίας), στην οποία φαίνεται πως το θέμα της πλάνης, της ικανότητας της ζωής να μας εξαπατά επανέρχεται, ή, μάλλον, πρόκειται περί προβλήματος ενδημικού της ρώσικης γης, για να μην πω εγγενούς, φέρνοντας στο μυαλό τη μεταστροφή του Ρασκόλνικοφ. Πρόκειται περί τελεολογίας, σαν να πρέπει η ζωή να θυσιαστεί για να θριαμβεύσει, πρέπει η πλαστή ζωή να πεθάνει για να κατισχύσει η αυθεντική. Το πρόβλημα των άλλων είναι ότι δεν μπορούν να δουν τον εαυτό τους στον Ιβάν Ιλίτς, αυτό θα τους έκανε να κερδίσουν τη ζωή τους. Αλλά πώς να συμβεί αυτό, αφού κι ο ίδιος ο Ιβάν Ιλίτς δυσκολεύεται. Η αναγνώριση της αμαρτίας. Αυτή η αυτογνωσία. Και το γεγονός ότι μέχρι την τελευταία στιγμή παίζεται αυτό που μπορεί να κερδίσει τη ζωή. Πώς μπορεί να επιτευχθεί αυτό; Με την αξιοποίηση της μνήμης. Η μνήμη μπορεί να αποτιμήσει τη ζωή, σαν ένα κόσκινο, αφήνοντας το απατηλό να καταπέσει και να πεθάνει, βαστώντας τον σπόρο που θα βλαστήσει τη νέα ζωή, στο χώμα της μιας. Η επίγνωση της πλάνης μετατρέπει το φέρετρο σε κουκούλι. Η τέχνη είναι ένα ευ ζην, είναι ένας καθρέφτης που κοιτώντας τον θραύεται μέσα μας ο ψεύτικος εαυτός.

Μπορούμε να ελπίζουμε σε έναν αυθεντικό θάνατο, αυτό είναι που αφήνει πίσω του ως παρακαταθήκη ο Ιβάν Ιλίτς στην ανθρωπότητα, κι αυτό τρομάζει και απωθεί τους συνανθρώπους του, η παραδοχή μιας χαμένης ζωής. Οι καθημερινές φροντίδες, οι μέριμνες της ζωής αποκρύπτουν το ύπουλο πρόσωπο της ακηδίας. Η τρυφηλότητα, ο αισθησιασμός, το εφήμερο κυνήγι της επιτυχίας και της ηδονής, ο εύκολος δρόμος της απώλειας. Ο Ιβάν Ιλίτς αμαρτάνει επειδή προδίδει τη ζωή, επειδή δεν ζει. Ο άνθρωπος μπορεί να σωθεί την τελευταία στιγμή, όπως στον Γολγοθά ο ληστής, αναγνωρίζοντας πως έκλεψε από τον ίδιο του τον εαυτό την ίδια του τη ζωή και παρά αυτό που βλέπουν οι άλλοι, ένα καθηλωμένο στον θάνατο κορμί, να αναληφθεί.

Κλείνοντας δεν μπορεί παρά να μας απασχολήσει το μέγεθος αυτής της νουβέλας με την έννοια της αξίας της, το ερώτημα αυτό το οποίο δεν είναι ρητορικό, καίτοι το ίδιο το έργο τέχνης στην πληρότητά του το απαντά αυτό, υπερβαίνοντας το μέγεθός του, διαρρηγνύοντας τα όριά του, πλημμυρίζοντας, καταλαμβάνοντας, ως σοφία θεϊκή θα έλεγες, τον κόσμο. Γιατί ποιον δεν αφορά η πικρή γνώση του Τολστόι, ποιος δεν αναγνωρίζει τον εαυτό του, ως πεθαμένο, στο ρικνό πρόσωπο, στη ρικνή ψυχή του Ιβάν Ιλίτς; Η αξία του έργου έγκειται στην υποστήριξη της αλήθειας του, στον κίνδυνο αυτή η φλόγα να σβήσει και να χαθεί, σε κείνη τη φλόγα που όταν η ψεύτικη ζωή στεγνώσει διατηρεί την αυθεντική, σαν τη φλόγα κείνου του σωμένου κεριού που διασχίζει την άδεια δεξαμενή στη Νοσταλγία του Ταρκόφσκι, στη νοσταλγία για το όνειρο της παιδικής ηλικίας, της πραγματικής δηλαδή ζωής.

⸙⸙⸙

[ Πρώτη δημοσίευση στο ηλεκτρονικό Φρέαρ. Δείτε τα περιεχόμενα του τρίτου ηλεκτρονικού μας τεύχους εδώ.]

«Νοσταλγία» του Αντρέι Ταρκόφσκι (1983)
Σε λίγο καιρό κοντά σας με νέο ηλεκτρονικό τεύχος στο mag.frear.gr

Mag.frear.gr – Τα ηλεκτρονικά μας τεύχη

Πρόσθεσε το Φρέαρ στη λίστα του feed.ly: μία από τις καλύτερες επιλογές για την ανάγνωση feeds μέσω RSS.

follow us in feedly
%d bloggers like this: