frear

Οι πολυκύμαντες περίοδοι της ποιητικής διαδρομής στο Αζερμπαϊτζάν – του Γιώργου Νικ. Σχορετσανίτη

Η λογοτεχνία στο Αζερμπαϊτζάν έχει μακραίωνα ιστορία και βεβαίως ακολούθησε ανάλογο δρόμο ανάπτυξης. Αυτή η μεγάλη λογοτεχνία σήμερα, είναι ο αναντικατάστατος, ο πολύτιμος εθνικός και πολιτιστικός πλούτος του λαού του, ο οποίος έπαιξε κρίσιμο και σημαντικό ρόλο στο σχηματισμό της χώρας ως ανεξάρτητου κράτους και στην κοινωνική και πολιτιστική ανάπτυξη των ανθρώπων της. Η λογοτεχνία στο Αζερμπαϊτζάν αποτελεί, από μια άλλη άποψη, το λογοτεχνικό και καλλιτεχνικό χρονικό και καθρέφτη της χώρας, καθώς και το μεγάλο βιβλίο που πραγματεύεται τον έντονο και καθηλωτικό πατριωτισμό του λαού του Αζερμπαϊτζάν. Το Αζερμπαϊτζάν έδωσε την παγκόσμια λογοτεχνία μεγάλες ομολογουμένως ιδιοφυΐες. Συγγραφείς, όπως οι Nizami Ganjvi, Imamaddin Nasimi, Muhammad Fizuli, Shah Ismayil Khatai, Mirza Fatali Akhundov, Jalil Mammadquluzada, Mirza Alakbar Sabir, Huseyn Javid, Uzeyir Hajibayov, Muhammad Hussein Shahriyar, Samad Vurghun, Rasul Reza, Bakhtiyar Vahabzada και άλλοι, οι οποίοι έζησαν και δημιούργησαν σε διαφορετικούς αιώνες, άφησαν παρακαταθήκη τέτοια έργα που έγιναν μέρος του πνευματικού πλούτου πολλών ανθρώπων που είχαν την περιέργεια και διάθεση να ενσκήψουν πάνω από αυτά.

Κάποιες λαϊκές παραδόσεις, θρύλοι και μύθοι, παραμύθια και νανουρίσματα, γνωμικά και παροιμίες, χρονολογούνται πολύ καιρό πριν από τη γέννηση του Χριστού και αποτελούν έναν πολύτιμο θησαυρό σοφίας. Ταλαντούχοι εκπρόσωποι της λαογραφίας είναι πολλοί, όπως οι Ashig Gurbani, Ashig Abbas Tufarganli, Sari Ashig, Ashig Alasgar και φυσικά αρκετοί άλλοι οι οποίοι κοσμούν τη σχετική λογοτεχνία και βιβλιογραφία με πολύτιμα έργα. Το Kitabi-Dede Gorgud θεωρείται ως το αριστούργημα όχι μόνο λαογραφίας του Αζερμπαϊτζάν, αλλά και ως ένα αθάνατο μνημείο τέχνης του συνόλου του τουρκικού μουσουλμανικού κόσμου.

Τα πρώτα βέβαια δείγματα γραπτών κειμένων του Αζερμπαϊτζάν, είναι γνωστό ότι ανήκουν στον ένατο με ενδέκατο αιώνα. Ο επόμενος όμως αιώνας, ο δωδέκατος, είναι αναμφίβολα η χρυσή εποχή της λογοτεχνίας του.

Azerbaijan

Τα έργα των Nizami Ganjevi, Afzaladdin Khagani και Mahsati Ganjevi που έζησαν και δημιούργησαν στον αιώνα αυτό, εξαπλώθηκαν και έγιναν διάσημα όχι μόνο στο Αζερμπαϊτζάν, αλλά και σε όλες τις χώρες της Ανατολής. Ειδικά ο Nizami Ganjevi, με τα αθάνατα έργα του, έθεσε τη λογοτεχνία της χώρας του, πολύ ψηλά στο επίπεδο της Ανατολικής και παγκόσμιας λογοτεχνίας. Κυρίαρχη θέση και υπεροχή σε ολόκληρη τη λογοτεχνία του Αζερμπαϊτζάν, αναμφισβήτητα απέκτησε και κατέχει, η ποίηση, κι αυτό συνδέεται με το γεγονός ότι ειδικά στις παλιές εποχές η ποίηση κατείχε δεσπόζουσα θέση γενικώς, όπως φυσικά και οι ποιητές οι οποίοι κυκλοφορούσαν με άνεση στις βασιλικές αυλές, ως έμπιστοι σύμβουλοι και πνευματικοί άνθρωποι. Σε γενικές γραμμές, πάντως, όλοι δέχονται ότι στη φύση και το χαρακτήρα του λαού του Αζερμπαϊτζάν υπήρχε παλαιόθεν η αντίστοιχη ποιητική διάθεση και κατά συνέπεια η ποίηση ήταν αυτή που καθοδήγησε και παρέσυρε αναγκαστικά τη λογοτεχνία ολάκερη και τον τρόπο ανάπτυξής της.

Ξεκινώντας από τα παλιά χρόνια, η λογοτεχνία στο Αζερμπαϊτζάν δημιουργήθηκε και αναπτύχθηκε σε τρεις γλώσσες, δηλαδή του Αζερμπαϊτζάν, στα Περσικά και στα αραβικά. Τα κείμενα που γράφτηκαν στην περσική και στα αραβικά από τον ενδέκατο έως τον δέκατο πέμπτο αιώνα στο Αζερμπαϊτζάν, διαδόθηκαν ταχύτατα σε όλη την Ανατολή. Ωστόσο, η δημιουργία και ανάπτυξη της ποίησης στη μητρική γλώσσα του Αζερμπαϊτζάν, που ξεκίνησε από τον δέκατο τρίτο αιώνα, είναι ένα από τα πιο σημαντικά λογοτεχνικά και πολιτιστικά γεγονότα στην ιστορία και την τύχη των ανθρώπων του. Η δημιουργία, από αυτόν τον αιώνα, της υπέροχης αζερικής ποίησης, και μάλιστα διαφορετικών ειδών, από τους Izzaddin Hasanoghlu, Gazi Burhanaddin, Imamaddin Nasimi, Shah Ismayil Khatai και πολλούς άλλους, έδωσαν αφορμή για στενότερη σύνδεση της ποίησης με τη ζωή και τον αγώνα των αρχαίων κατοίκων του Αζερμπαϊτζάν. Υπό την έννοια αυτή, η ποίηση που δημιουργήθηκε στο Μεσαίωνα, είναι η σφραγίδα και το διαβατήριο του λαού του, ειδικά του σημερινού.

Το δημιουργικό, βεβαίως, έργο του μεγάλου ποιητή Muhammad Fizuli, στέκεται στην κορυφή της εθνικής ποίησης. Τα ghazals, οι ωδές και τα ποιήματα που δημιουργήθηκαν από τον μεγάλο ποιητή, αποδείχτηκαν σπάνια μαργαριτάρια της Ανατολής, καθώς και της παγκόσμιας λογοτεχνίας. Θεωρείται κατά γενική ομολογία, ως ένας από τους μεγαλύτερους δημιουργούς ερωτικών στίχων στην ευρύτερη τουρκική μουσουλμανική ποίηση. Τα έπη αγάπης Leyli and Majnun και Kitabi-Dede Gorgud, τα αθάνατα έργα του ποιητή, είναι διάσημα σε όλο τον κόσμο. Η σύνθεση της όπερας Leyli and Majnun από τον Uzeyir Hajibayov, ένα διακεκριμένο συνθέτη του Αζερμπαϊτζάν το 1908, βασισμένη στο έπος του Muhammad Fizuli, απετέλεσε την πρώτη όπερα στην Ανατολή.

Ξεκινώντας αργότερα, από το δέκατο έβδομο και δέκατο όγδοο αιώνα, η λογοτεχνία του Αζερμπαϊτζάν άρχισε να έρχεται όλο και πιο κοντά στο λαό και στην καθημερινή του ζωή. Ο Molla Panah Vagif (1717-1797), ήταν ο κατεξοχήν μπροστάρης της ρεαλιστικής ποίησης. Η ζωή, τα ήθη και έθιμα, οι παραδόσεις, οι ευχές και επιθυμίες των κατοίκων του δοξάστηκαν με την απλή και φυσική γλώσσα μέσα στην όμορφη ποίηση του Molla Panah Vagif. Με τη δημιουργική δραστηριότητα μερικών συγχρόνων του Vagif, όπως των Molla Vali Vidadi, Ashig Pari και κάποιων άλλων, ο ρεαλισμός ρίζωσε όλο και πιο βαθιά στον κορμό της ποίησης της χώρας.

Ο δέκατος ένατος αιώνας είναι μια ειδική περίοδος στην ιστορία της λογοτεχνίας του Αζερμπαϊτζάν. Σε αυτό το στάδιο, η ρεαλιστική απόκλιση που υπήρχε έως τότε, έγινε πλέον ανεξάρτητη λογοτεχνική σχολή. Η καθιέρωση του Τύπου και του Θεάτρου κατά τον αιώνα αυτό, ήταν επίσης σημαντικά πολιτιστικά γεγονότα. Χάρη στις δημιουργικές δραστηριότητες των Abbasguluagha Bakikhanov, Ismayilbay Gutgashinli και Mirza Shafi Vazeh, δημιουργήθηκε ένας ικανοποιητικός όγκος ρεαλιστικής λογοτεχνίας. Ο Mirza Fatali Akhundov, λόγου χάριν, ανέπτυξε τον ρεαλισμό, μέχρι τα όρια του κριτικού ρεαλισμού. Ο μεγάλος αυτός συγγραφέας είναι, επίσης, ο ιδρυτής της δραματουργίας και της ρεαλιστικής πεζογραφίας του Αζερμπαϊτζάν. Κατά τον δέκατο ένατο αιώνα, οι Seyid Azim Shirvani, Gasimbey Zakir, Khurshidbanu Natavan και Mahammad Taqi Sidqi, εμπλούτισαν τη συγκεκριμένη μορφή ποίησης, με νέα πολύτιμα έργα. Σε αυτή την ιστορική φάση, αναπτύχθηκε από τον Gasimbey Zakir, η σατιρική ποίηση. Στην ποίηση των Seyid Azim Shirvani και Gasimbey Zaki, υπήρχε όχι μόνο σάτιρα, αλλά επίσης διδακτικές παραινέσεις. Έτσι λοιπόν συμπερασματικά, μπορούμε να ισχυρισθούμε, ότι η αρχαία λογοτεχνία του Αζερμπαϊτζάν, η λογοτεχνία του Μεσαίωνα και καθώς η λογοτεχνική σκέψη του δέκατου ένατου αιώνα, ήταν πολύτιμο και σημαντικό στάδιο στην ανάπτυξη της λογοτεχνίας και του εθνικού πολιτισμού.

Σε αυτές τις ιστορικές φάσεις, η λογοτεχνία της χώρας επηρέασε σε μεγάλο βαθμό το σχηματισμό, την εξέλιξη και την ανάπτυξη του λαού της. Αν και η αρχή του εικοστού αιώνα «καλύπτει» λίγο μόνο χρονικό διάστημα τη χώρα ως ανεξάρτητο κράτος, είναι ένα τελείως διαφορετικό στάδιο και έχει ιδιαίτερη σημασία από την άποψη της ανάπτυξης της λογοτεχνίας του Αζερμπαϊτζάν, συμπεριλαμβανομένης της εθνικής ποίησης. Σε αυτή τη φάση, οι εκπαιδευτικές παραδόσεις στην ποίηση που άρχισαν τον δέκατο ένατο αιώνα, συνεχίστηκαν σύμφωνα με τη νέα κατάσταση και τόνωσαν την ανάπτυξη των κοσμικών σχολείων και τις εκπαιδευτικές ιδέες. Στις αρχές του εικοστού αιώνα, επίσης, στο Αζερμπαϊτζάν και η σατιρική ποίηση έφτασε στο αποκορύφωμά της, με τον Mirza Alakbar Sabir, ως κύριο εκπρόσωπό της. Χάρη στη λογοτεχνική δραστηριότητα σατιρικών ποιητών, όπως οι Ali Nazmi, Aligulu Gamkusar, Mirzali Mojuz, Bayramali Abbaszada και άλλων εκπροσώπων, σχηματίστηκε ολόκληρη λογοτεχνική σχολή σατιρικής ποίησης. Κατά την περίοδο αυτή, επίσης, η ρομαντική ποίηση του Αζερμπαϊτζάν φτάνει σε ζηλευτό επίπεδο. Στην ποίηση των εκπροσώπων αυτής της ρομαντικής λογοτεχνικής σχολής, όπως είναι οι Huseyn Javid, Alibay Huseynzada, Mahammad Hadi, Abbas Sahhat, Abdulla Shaig και άλλοι, προβλήθηκε μέσω των ονείρων και των σκέψεων, ένα ευτυχισμένο μέλλον και οι ιδέες γενικότερα της ελευθερίας. Ο Huseyn Javid κέρδισε τη φήμη ενός μεγάλου ποιητή και φιλοσόφου, ο Alibay Huseynzada ενός μεγάλου στοχαστή και ο Αμπάς Sahhat του τέλειου δημιουργού της ποίησης του τοπίου. Σε αυτή τη φάση, η εθνική ποιητική παράδοση συνεχίστηκε και κάποια είδη, όπως σονέτα, ύμνοι, παρωδίες και άλλα, κατέλαβαν συγκεκριμένη θέση στη λογοτεχνία του τόπου. Κατά τη διάρκεια της βασιλείας στο Αζερμπαϊτζάν, η οποία διάρκεσε μόνο περίπου δύο χρόνια (1918-1920), οι εθνικές σκέψεις και τα συναισθήματα του έθνους, αντικατοπτρίστηκαν και μέσα στην ποίηση. Στα έργα των Ahmad Javad, Almas Ildirim και άλλων, δοξάστηκαν καταλλήλως και με το δικό τους τρόπο, οι έννοιες της εθνικής ελευθερίας.

Azerbaijan_Landscape_008

Στο εικοστό αιώνα και με την εγκαθίδρυση της σοβιετικής εξουσίας στο Αζερμπαϊτζάν, οι ιδέες του σοσιαλισμού απέκτησαν σχετική προτεραιότητα στη λογοτεχνία, συμπεριλαμβανομένης βεβαίως της ποίησης. Ειδικότερα, κατά το πρώτο μισό του αιώνα, οι στίχοι με κοινωνικό και πολιτικό περιεχόμενο, βρισκόντουσαν αναγκαστικά στην πρώτη και περίοπτη θέση. Ωστόσο όμως, οι μεγάλοι εκπρόσωποι της ποίησης του Αζερμπαϊτζάν, ήταν σε θέση να δοξάσουν και την αγάπη για τη χώρα τους, τη ζωή των ανθρώπων και την εθνική υπερηφάνεια που ένιωθαν, αλλά πάντοτε μέσα στη μεγάλη σοβιετική επικράτεια. Το αποτέλεσμα, βέβαια, δεν ήταν πάντοτε καλό, κι αυτό γιατί κάποιοι από αυτούς στάλθηκαν στην εξορία, στις πιο βασανιστικές και κρύες περιοχές της Σιβηρίας, ενώ μερικοί από αυτούς καταδικάστηκαν σε θάνατο και εκτελέστηκαν. Παρόλα αυτά, ανάμεσα στις δεκαετίες του ’30 και του ’80, παράλληλα με την δεσπόζουσα πανταχόθεν σοσιαλιστική ιδεολογία, και ο εθνικισμός αντικατοπτριζόταν τεχνηέντως και συγκεκαλυμμένος μέσα στη λογοτεχνία της Σοσιαλιστικής, τότε, Δημοκρατίας του Αζερμπαϊτζάν. Οι δυνατοί στίχοι του ποιητή του λαού, Samad Vurghun, ακούστηκαν ως αυτούσιο ποιητικό έπος του Αζερμπαϊτζάν. Μια σειρά επίσης από ενθουσιώδη ποιήματα για το Νότιο Αζερμπαϊτζάν, γραμμένα από τον ποιητή του λαού Suleyman Rustam, επιβεβαίωναν την «ακεραιότητα» της χώρας, κι όχι απλώς μια δημοκρατία εντός του ευρύτερου πλαισίου της σοβιετικής υπερδύναμης. Στα ποιήματα που γράφτηκαν από τον Bakhtiyar Vahabzada, στη σοβιετική περίοδο, αντανακλούνται ζωηρά οι ιδέες της ελευθερίας. Στα ποιήματα που γράφτηκαν από λαϊκούς ποιητές, όπως οι Nabi Khazri, Huseyn Arif, Gabil, Nariman Hasanzade, Sohrab Tahir και μερικοί άλλοι, ξεχωρίζουν οι θαυμαστές και εμπνευσμένες ποιητικές εκφράσεις.

Από τη δεκαετία του ’60 όμως, φαίνεται κάποια μεταβολή στην ποίηση του τόπου. Ο εσωτερικός κόσμος του ανθρώπου κι η πνευματική του ομορφιά, γίνονται το κύριο θέμα των ποιημάτων και η ποίηση έρχεται όλο και πιο κοντά στον άνθρωπο και τη ζωή του. Κυριότεροι εκπρόσωποι αυτής της περιόδου, είναι οι Mammad Araz, Khalil Reza, Fikrat Goja, Ali Karim, Musa Yagub, Isa Ismayilzada και φυσικά κι άλλοι. Η ποίηση σε αυτή τη φάση μπορεί να είναι χαρακτηρισθεί ως η περίοδος της «ποιητικής εισαγωγής του ανθρώπου», του κατοίκου του Αζερμπαϊτζάν. Αργότερα από τη δεκαετία του ’80, κυριάρχησαν στην ποίηση τα μοτίβα του αγώνα για ανεξαρτησία κι οι ιδέες της εθνικής ελευθερίας. Αυτή η κατάσταση οδήγησε στο σχηματισμό μιας γενιάς συγγραφέων και ποιητών οι οποίοι αγωνίζονταν για τις εθνικές θέσεις και στους οποίους η αίσθηση της απελευθέρωσης από το σοβιετικό κλοιό, ήταν μια άκρως επείγουσα προτεραιότητα. Ως αποτέλεσμα, στο πλευρό των Bakhtiyar Vahabzada, Khalil Reza, Mammad Araz που ήταν αρκετά δημοφιλείς ποιητές της εθνικής απελευθέρωσης, εμφανίστηκε μια νέα γενιά ποιητών που εμπλούτισαν τη λογοτεχνία με νέες ιδέες και καινούργιο ποιητικό τρόπο. Σήμερα στα ποιήματα του Sabir Rustamkhanli, Zalimkhan Yagub, Chingiz Alioghlu, Rustam Behrudi και κάποιων άλλων, αναγνωρίζονται όλα τα ιδανικά του έθνους με κύρια και βασική προτεραιότητα βέβαια, την ανεξαρτησία του Αζερμπαϊτζάν.

Στον εικοστό αιώνα επίσης, έκανε και στο Αζερμπαϊτζάν την εμφάνισή του, ο στίχος χωρίς ομοιοκαταληξία. Αλλά σίγουρα όμως, δεν ήταν κάτι καινούργιο για το Αζερμπαϊτζάν, αφού είναι αλήθεια και στο Kitabi-Dede Gorgud, το οποίο χρονολογείται στον έβδομο αιώνα, υπήρχαν τέλεια παραδείγματα ανομοιοκαταληξίας. Στη γραπτή όμως λογοτεχνία, ο στίχος χωρίς ομοιοκαταληξία, άρχισε να γράφεται στον εικοστό αιώνα. Ο ποιητής Rasul Reza έχει αποκτήσει τη φήμη του κυρίως δημιουργού της ανομοιοκαταληξίας στην ποίηση του Αζερμπαϊτζάν. Αλλά κι οι Ali Karim, Fikrat Goca, Isa Ismayilzada, Vagif Samadoghlu, Alakbar Salahzada και μερικοί ακόμα, είναι αντιπροσωπευτικές προσωπικότητες αυτής της ποιητικής σχολής.

Σε γενικές γραμμές, είδαμε πως υπήρξαν διάφορες και μεγάλες ποιητικές σχολές στο Αζερμπαϊτζάν, για αιώνες. Προς το παρόν, οι νέοι ποιητές οι οποίοι ήρθαν στο προσκήνιο στα χρόνια της ανεξαρτησίας, αποτελούν αναγκαστικά και τη νέα γενιά, η οποία ενεργεί ως η νέα δυνατή φωνή, της νέας εποχής. Έτσι λοιπόν, η ποίηση είχε πάντοτε εξέχουσα θέση στην ιστορία του τόπου, κι από αιώνα σε αιώνα, βελτιώθηκε και αναπτύχτηκε καταλλήλως. Οι ιστορικές παραδόσεις, τα εθνικά χαρακτηριστικά, κάποιες συγκεκριμένες ηθικές αξίες του λαού του, μπορούν να μαθευτούν μέσα από αυτή την ποίηση. Την ίδια στιγμή, ο ρυθμός της νέας εποχής, κι η πρόοδος που σημειώθηκε παντού, βρήκαν τον κατάλληλο καλλιτεχνικό προβληματισμό και μέσα στην ποίηση. Γι αυτό και η ποίηση αυτής της χώρας, είναι μια αναντικατάστατη πηγή για την καλύτερη γνωριμία αυτού του συναισθηματικού λαού.

[Πρώτη δημοσίευση.]

Πρόσθεσε το Φρέαρ στη λίστα του feed.ly: μία από τις καλύτερες επιλογές για την ανάγνωση feeds μέσω RSS.

follow us in feedly

Twitter

Πρόσθεσε το Φρέαρ στη λίστα του feed.ly: μία από τις καλύτερες επιλογές για την ανάγνωση feeds μέσω RSS.

follow us in feedly