Ελένη Κοφτερού, Γράμμα σε Γενέθλια Πόλη, Σαιξπηρικόν, Θεσσαλονίκη 2013.

Οι περισσότερες/ παρμένες απ’ τη στάχτη/ κι άλλες/
απ΄του καπνού/ την τελική συνθήκη/ όλες οι λέξεις/ καίνε
(“Λέξεις”, Ελένη Κοφτερού)

Όποτε ο λόγος επιχειρεί να αρθρώσει την επιθυμία, παράγεται πάντοτε ένα υπόλοιπο,μια περίσσεια, που υπερβαίνει τον λόγο, το πεδίο της ομιλίας, αλλά και της γραφής. Η επιθυμία είναι η ουσία του ανθρώπου που πηγάζει από την έλλειψη, όπως μας έχει πει και ο Baruch Spinoza. Η επιθυμία, επομένως, δεν είναι παρά αυτό που απομένει και απαιτεί να εκπληρωθεί ή να αρθρωθεί στη γραφή, αν αφαιρέσουμε την ανάγκη από τη ζήτηση ή την απαίτηση, σύμφωνα με τη γνωστή Λακανική εξίσωση (Desire = Demand – Need). Πάνω σ’ αυτόν τον συλλογισμό θα πορευτεί η παρούσα αναγνωστική προσέγγιση.

Ξεκινώντας την περιδιάβαση μου στη νέα ποιητική συλλογή της Ελένης Κοφτερού, καταφεύγω σε δύο φράσεις της κατεξοχήν Λακανικής μετοδομίστριας και θεωρητικού της λογοτεχνίας, Catherine Belsey, η οποία, όπως μας εξομολογείται, η πρωταρχική της γραφής αιτία, δεν είναι τίποτε άλλο από αυτό που αποκαλούμε επιθυμία. «Γράφω ένα βιβλίο για την επιθυμία», δηλώνει. «Δεν μπορώ να θυμηθώ γιατί στο παρελθόν δεν θέλησα να γράψω, παρά μόνο για την επιθυμία και τίποτε άλλο». Ωστόσο, επιθυμία, είναι, τελικά, αυτό που δε λέγεται, αυτό, που λανθάνει εντός και επανέρχεται ως απαίτηση στο πεδίο της γλωσσικής αναπαράστασης. Αν αυτά δεν είναι τα παράδοξα της επιθυμίας, είναι ίσως αοριστίες, ωστόσο, θέλουμε να αποκτήσουμε γνώσεις γι’ αυτήν, θέλουμε να χώσουμε τη μύτη μας στα μυστικά της και να έχουμε πρόσβαση στους ιερούς τόπους της, γιατί η επιθυμία είναι βαθιά σκαμμένη στην έλλειψη και στη ζήτηση, είναι πείνα, τέτοια που η Ελένη Κοφτερού να την παρομοιάζει μ’ αυτήν ακόμη την «πείνα του μωρού», δίνοντας μας ταυτόχρονα και τη δική της εκδοχή του τι εστί ποίηση, τον ίδιο της τον ορισμό στο τελευταίο, άτιτλο, ποίημα της συλλογής:

Τα ποιήματα
νεογέννητα μωρά
τα περισσότερα
από έρωτα
και φως που τύφλωνε
στη σύλληψη
……..
Αχόρταγα βυζαίνουνε
Χωρίς να δεσμευτούν
για επαναστάσεις
και καινοτομίες
Το πιο
λατρευτικό
είναι η εξαίσια
πείνα τους.
Ναι! Αυτή είναι
η ποίηση
η πείνα του μωρού!

Η Ελένη Κοφτερού αναφέρεται και στο ομότιτλο ποίημα της συλλογής, στο Γράμμα σε γενέθλια πόλη, στα «τοιχώματα της επιθυμίας», φράση που παραπέμπει στο οριακό και ταυτόχρονα ασύνορο του όρου, στο τοίχωμα που μπορεί και μετατοπίζεται, μετατοπίζοντας και το ίδιο το όριο.

Σου γράφω
…….
Για τα φιλιά πεταλούδες
Που χτυπούσαν
Στα τοιχώματα της επιθυμίας
Κι έπειτα
Με μεθοδικές κινήσεις
Ύφαναν κουκούλια
Κι έμπαιναν μέσα
Άρχιζαν μακρόχρονη
Απεργία πείνας
Μέχρι να ξαναγίνουν γύρη.

H συλλογή περιλαμβάνει 45 ποιήματα, με τα «Βροχές-Σταλαγματιές-Ουράνια τόξα», «Χέρια», καθώς και τέσσερα Άτιτλα ποιήματα να αποτελούν ξεχωριστές ενότητες με συγκεκριμένες θεματικές, πλην της αυτόνομης ενότητας των άτιτλων. Η ποίηση της Κοφτερού εντυπωσιάζει με το θεματικό εύρος της. Είναι, πρωτίστως, η επιθυμία της γλώσσας ως ανεξάντλητα σημαίνουσα, αλλά και ως φυλακή, που απασχολούν την ποιήτρια, καθώς και ο χωροχρόνος εν είδει γενέθλιας πόλης, ως τόπος μνήμης, νοσταλγίας, οδύνης και ηδονής, που ταυτόχρονα βιώνεται από το ποιητικό υποκείμενο και ως τόπος απώλειας, αλλά και το υπαρξιακό αδιέξοδο που τα χαρακτηρίζει, κι΄αυτό κυριαρχεί. Ο έρωτας, ως βίωμα, μνήμη και νοσταλγία, αλλά και ως ματαιωμένη ή μετέωρη επιθυμία, βρίσκεται σταθερά στην πρώτη γραμμή, όπως και το δίπολο κουλτούρα-φύση, με τη δεύτερη να κατέχει ιδιαίτερη θέση και σημασία στη συλλογή. Πολλές και οι διακειμενικές αναφορές, οι αυτο-αναφορικοί υπαινιγμοί και οι προβληματικές που φαίνεται να απασχολούν την ποιήτρια, με προεξάρχουσα αυτή των γλωσσικών σημείων, της ολισθηρότητάς τους, αλλά και της υλικότητάς τους. Η Κοφτερού αφήνεται και εκθέτει εαυτόν στους κινδύνους, αλλά και στη σαγήνη που ενέχει το οικείο και ταυτόχρονα ανοίκειο των λέξεων και της γραφής, γεγονός που αποτυπώνεται και στην προμετωπίδα της συλλογής, καθώς και σε άλλα ποιήματα.

Λέξεις διωγμένες
Από άλλες λέξεις
Λέξεις πρόσφυγες
Με καταδυναστεύουν (προμετωπίδα)

ΘΡΗΝΟΣ

Στ’ όνειρό μου
Φύσηξε ένα ποίημα
Δαγκώνω λέξεις
Θρήνο επιχειρώ
Σε τούτο δω
Το δήθεν ποίημα

Η γλώσσα ως πρωταρχικός παράγοντας της δόμησης του ανθρώπινου υποκειμένου, δομεί ταυτόχρονα και την επιθυμία του. Είναι ο τόπος όπου το σημαίνον αναπαριστά το υποκείμενο για ένα άλλο σημαίνον, στον συνταγματικό αλλά και στον παραδειγματικό άξονα (αυτόν της μεταφοράς δηλαδή) της γλώσσας και ο μεταφορικός λόγος είναι αυτό που κάνει τον ποιητικό λόγο τόσο ιδιαίτερο και απολαυστικό. Ταυτόχρονα, όμως, αποδίδεται από την ποιητική περσόνα, στο σημαίνον και μια ιδιάζουσα υλικότητα και οργανικότητα, η οποία αντλεί από τα στοιχεία της φύσης, που συχνά αποτελούν ιδιαίτερη πηγή έμπνευσης για την ποιήτρια:

ΤΙ ΚΑΤΑΦΥΓΙΟ Η ΠΟΙΗΣΗ

Στρωμένο με φύλλα νωπά
που δε σήπονται ποτέ
σε ξεγελούν
με τη στιλπνή γυαλάδα τους
το πράσινο λαμπύρισμα
της χλωροφύλλης πανηγύρι

είναι αργά
όταν αντιληφθείς
πόσο γλιστράνε

ΑΤΙΤΛΟ 4

Φόρα παπούτσια
καθώς γυρνάς
από το ποίημα
πληγώνουν άσχημα
στο πάτωμα
κομματιασμένες λέξεις

Μέσα στη σκιερή κρυψώνα των στίχων η Κοφτερού βιώνει τη λέξη όπως τη λάσπη στα παιδικά μας δάχτυλα με τη μετωνυμικότητα του συμβολικού συστήματος να την απασχολεί έντονα. Η λέξεις επιζητούν άλλες λέξεις, η επιθυμία μετατίθεται διαρκώς, υποκαθιστώντας το πρωταρχικό και δια βίου απωλεσθέν, πρωταρχικό αντικείμενο του πόθου, την αναζήτηση της βιωμένης πληρότητας που δεν επανέρχεται, παρά μόνο με τις εφήμερες επαναλήψεις του έρωτα, μέσω εκείνης της πρωταρχικής πληρότητας που το ανθρώπινο ον ζει πρωθύστερα εντός και πάνω στο μητρικό σώμα (τον πρώτο καιρό του βίου) πριν βυθιστεί στις συμβάσεις της γλώσσας, της αναπαράστασης και του πολιτισμού. Και αν η απόπειρα να μιλήσει κανείς για τον έρωτα είναι κάτι διαφορετικό από το να τον ζει, είναι ωστόσο εξίσου επίπονο και μεθυστικό, ότι ο κίνδυνος τον οποίο ενέχει ένας λόγος περί έρωτα, πηγάζει κατά κύριο λόγο από την αβεβαιότητα του αντικειμένου του μια και η αμετάφραστη καμπύλη των φιλιών/ με λέξεις και ποιήματα/ πάντα συνηγορεί (Παραδοχή, σελ. 49), μα και οι λέξεις, άμα τη εκφορά τους, εκλαμβάνονται από το ποιητικό υποκείμενο ως «ανεπαρκείς» και «ανυπεράσπιστες: Oι λέξεις/ ξεψύχησαν στο περιθώριο/ του ποιήματος τώρα βολεύονται/ στη θαλπωρή/του ανεκπλήρωτου (Άτιτλο 3, σελ. 55).

Το υπαρξιακό αδιέξοδο, καθώς και η ζωτική ψευδαίσθηση, συνταιριασμένα με το δέος που υπαγορεύει η απεραντοσύνη του συμπαντικού μετουσιώνονται σε προσωπικό ερωτικό βίωμα το οποίο τα αναιρεί εν τη παραδοχή τους, αψηφώντας κι αυτή ακόμη την εσχατολογική συντέλεια του κόσμου: Aν άξαφνα στον κόσμο/ εμφανιζόταν δύο φεγγάρια/ οι παλίρροιες θα ξεμπέρδευαν/ μια και καλή/ με την άχαρη περιοδικότητα/ και θα ξεφάντωναν χωρίς αιδώ../ όμως εμένα καθόλου/ δεν θα μ’ ένοιαζε/ αφού/ η αγάπη σου/ τρυφερή μεταβλητή/ της πρόσθεσης/ του πολλαπλασιασμού/ έχει διπλασιάσει/ την ασημένια σιγαλιά/ που ακούω/ απ’ το φεγγάρι μου (Αν άξαφνα, σελ. 40-41).

Ο γενέθλιος τόπος ως τόπος απώλειας, μνήμης, νοσταλγίας, ή, με την ακρίβεια των στίχων, η Γεωμετρία της Νοσταλγίας/ 800Κm σε ευθεία/ μια ώρα με ταχύτητα αεροπλάνου (Γράμμα σε γενέθλια πόλη, σελ. 12), καθώς και η αυτο-αναφορικοί υπαινιγμοί (Mικρή υδρόγειος), που εμμονικά φιλτράρονται μέσα από το παλίμψηστο της διακειμενικότητας (όπως λ.χ. στα Γράμμα στο Χανς Κάστορπ, Έμμα, Το τούνελ) απασχολούν εξίσου έντονα το ποιητικό υποκείμενο που συχνά βιώνει τον ενθουσιασμό της περιπλάνησης/ σε λαβύρινθους/ που δεν αγαπά(ς) (Άτιτλο 2, σελ. 54). Από τη συλλογή δεν απουσιάζουν οι έμφυλοι υπαινιγμοί, καθώς και οι αναφορές στο «τελεστικόν» της ύπαρξης, τα παιχνίδια ρόλων και ισχύoς που διακατέχουν την ανθρώπινη ύπαρξη. «Εν αρχή ήν ο ρόλος» μέσα στον ίδιο το λόγο υπονοεί η ποιήτρια:

ΠΡΟΣΤΑΚΤΙΚΗ ΦΩΝΗ

Χτίσε μια μεγάλη
μοναξιά
ένα παράδοξο θέατρο
σιωπής στήσε
ίσως αντηχήσει
μια φλογερή
γιορτή ζωής

Ολοκληρώνοντας, θα αναφέρω το διαχωρισμό που επιχειρεί ο Roland Barthes ανάμεσα σ’ αυτό που αποκαλεί κείμενο «αναγνώσιμο» και κείμενο «εγγράψιμο» πριμοδοτώντας το δεύτερο ως κείμενο όχι απλά απολαυστικό, αλλά ηδονικά οργασμικό γιατί δεν τέρπει απλά, αλλά απαιτεί από τον αναγνώστη και την αναγνώστρια να του παραδοθούν άνευ όρων.

[Πρώτη δημοσίευση. Φωτογραφία: Arthur Tress.]