frear

Για τον Ούλαφ Χ. Χάουγκ – γράφει η Χλόη Κουτσουμπέλη

ΖΕΝ ΚΑΙ ΝΟΡΒΗΓΙΚΗ ΦΥΣΗ

Ούλαφ Χ. Χάουγκ, 25 ποιήματα, επιλογή-μετάφραση Τούλα Παπαπάντου, εκδ. Ένεκεν, Θεσσαλονίκη 2019.

«Τα χρόνια που εγώ βίωνα μία πραγματικά πνευματική ζωή, με αποκάλεσαν άρρωστο και με έκλεισαν στο ψυχιατρείο», γράφει ο Νορβηγός ποιητής και ημερολογιογράφος Όλαφ Χ. Χάουγκ (Olav H. Hauge, 1908-1994).

Γεννήθηκε σε μία μικρή πόλη στη Δυτική Νορβηγία αρχές του προηγούμενου αιώνα, το 1908, τρία χρόνια μετά την ειρηνική διάλυση της χαλαρής μορφής ομοσπονδίας με τη Δανία. Τρία χρόνια αφού είχε ανεβεί στον θρόνο ο πρίγκηπας Κάρολος της Δανίας, αλλάζοντας το όνομά του σε Χόκον Ζ΄. Mέσα στη βαριά και μεγάλη νορβηγική νύχτα τον χειμώνα, όταν το φως της ημέρας διαρκεί δύο με τρεις ώρες το εικοσιτετράωρο.

Όπως ο Ρόμπερτ Φροστ, έτσι κι αυτός θα ζήσει τη ζωή του στην απομόνωση της αγροτικής περιοχής στην οποία γεννιέται. Θα καλλιεργεί τη γη και θα τρέφεται από αυτήν.

Η κοινωνία στην οποία μεγαλώνει είναι περίκλειστη, αυστηρή, αγροτική και προκαταπιταλιστική, ο κόσμος ακόμα ανταλλάσσει αγαθά. Ζει σε ένα σπίτι όπου όλα τα οικιακά σκεύη, τα κουτάλια και τα διάφορα μπολ είναι όλα φτιαγμένα στο χέρι. Πάμπολλα βιβλία κοσμούν τα ξύλινα ράφια του σπιτιού, αφού ο Χάουγκ ήταν φανατικός αναγνώστης και σε μια από τις σπάνιες συνεντεύξεις που έχει δώσει είπε ότι πέρασε τη μισή ζωή του στον κόσμο της λογοτεχνίας.

Πέντε χρόνια πριν από τη γέννησή του, δηλαδή το 1903, ο Μπιέρνστιερνε Μαρτίνους Μπιέρνσον, ο συγγραφέας του Εθνικού Ύμνου της Νορβηγίας, βραβεύεται με Νόμπελ Λογοτεχνίας. Τον ίδιο χρόνο της γέννησής του πεθαίνει ο Ερρίκος Ύψεν. Ο συμπατριώτης του Έντβαρτ Μουνκ έχει ήδη ζωγραφίσει την Κραυγή και το 1920 ο Κνουτ Χάμσουν παίρνει το Νόμπελ Λογοτεχνίας, μεταξύ άλλων και για το μυθιστόρημά του Η ευλογία της γης, ενώ το 1928 δίνεται Νόμπελ Λογοτεχνίας στη συμπατριώτισσά του Σίνγκριντ Ούντσετ. Αυτό είναι το πνευματικό περιβάλλον μέσα στο οποίο γεννιέται και ζει ο ποιητής.

Έντονα πνευματικός, με ασκητική ψυχή, μαθήτεψε στην ποίηση από πολύ νέος και μυήθηκε σ’ αυτήν. Έμαθε έτσι άριστα τους κανόνες και την τεχνική της. Αντλεί τα θέματά του από τη νορβηγική φύση, ζει μέσα σε ένα κοχύλι, αναδιπλώνεται στα μύχια της ψυχής του και μοναχικός, όχι μοναχός, γράφει. Μέσα από τη λιτότητα και την απόλυτη συμπύκνωση των στίχων του αναδύεται ένα βαθύ φιλοσοφικό πνεύμα που απορροφά και αντανακλά την ομορφιά. Υπάρχει μία ποιητική διαύγεια, μια καθαρότητα, θα τολμούσα να πω ότι η εκθαμβωτική και παράξενη ομορφιά του Βόρειου Σέλας αντιφεγγίζει σ’ αυτήν την συλλογή.

Ο ποιητής διαλογίζεται μέσα στον μικρόκοσμο και μακρόκοσμο του σύμπαντος. Μια ποίηση Ζεν που συνδυάζεται με την αυστηρότητα του Βορρά. Μετουσιώνει σε στίχους το νορβηγικό τοπίο που τον περιβάλλει γιατί εκφράζει το μεγαλείο και την απλότητά του, την αγριότητα και την αγνότητά του, καθώς και το δέος του ανθρώπου που ενώνεται με τη μεγαλοσύνη που τον περιβάλλει.

Ο πόνος είναι πάντα παρών, η θλίψη είναι πάντα βαριά και πηχτή, αλλά υπάρχει μία κινητικότητα, μία υπόσχεση λύτρωσης, μία σταγόνα ελπίδας όπως υγρασία που συγκεντρώνεται στο φύλλο ενός δέντρου. Στο ποίημά του «Οφηλία» αναρωτιέται πού θα πηγαίναμε, τι θα κάναμε χωρίς τον πόνο και τον θάνατο.

Η Τούλα Παπαπάντου που γράφει μια εξαιρετική εισαγωγή στο βιβλίο, ιδιαίτερα κατατοπιστική για τον συγγραφέα και το έργο του, διαλέγει και μεταφράζει 25 αντιπροσωπευτικά ποιήματα για να μας τον συστήσει. Ας δούμε λίγο τους τίτλους των συλλογών από τους οποίους η Τούλα Παπαπάντου διαλέγει τα ποιήματα που μας παρουσιάζει: Κάτω από τον γκρεμό, Χόβολη στη στάχτη, Σιγά σιγά οι κορμοί κοκκινίζουν στο φαράγγι, Στο κλαδί του αετού, Σταγονίδια στον ανατολικό άνεμο, Ρώτα τον άνεμο, Σταχυολογήματα (υπάρχει και ένα τελευταίο ποίημα που δεν ανήκει σε κάποια ποιητική συλλογή).

Και μόνο από τους τίτλους, λοιπόν, των συλλογών αντιλαμβανόμαστε τη μυστικιστική σχέση που είχε ο ποιητής με τη φύση σε όλες τις εκφάνσεις της. Αυτήν την ιερότητα ακόμα και του πιο ασήμαντου εντόμου τη συναντάμε σε μία άλλη σημαντική μορφή της Παγκόσμιας Λογοτεχνίας, για την οποία η φύση ήταν ερέθισμα και διαρκής μορφή έμπνευσης, στην Έμιλυ Ντίκινσον, την οποία άλλωστε μνημονεύει και στο ποίημα «Τρία ποιήματα»:

Έχω τρία ποιήματα,
είπε εκείνος.
Ποιος μετρά ποιήματα;
Η Έμιλυ έριξε τα δικά της
σ’ ένα σεντούκι. Αμφιβάλλω
αν τα μέτρησε, απλώς άνοιξε
ένα ακόμα σακουλάκι τσάι και έγραψε
ένα καινούργιο.
Έτσι έπρεπε. Ένα καλό ποίημα
θα ‘πρεπε να έχει τη μυρωδιά του τσαγιού
ή του φρέσκου χώματος και του φρεσκοκομμένου ξύλου.

Τα ποιήματα του Χάουγκ έχουν την μυρωδιά του φρέσκου ανέμου και των σημύδων της πατρίδας του. Όπως γράφει γι’ αυτόν ένας από τους μεταφραστές του στα αγγλικά, ο Ρόμπερτ Μπλάι, το άρωμα της ποίησης του Ούλαφ Χάουγκ παραμένει μέσα στη διάρκεια των χρόνων, όπως η γεύση των λωτών που δεν μπορούμε ποτέ να ξεχάσουμε.

Ο Ούλαφ Χάουγκ έγραφε τα ποιήματα στην δυτικονορβηγική διάλεκτο, γιατί με τις μητρικές λέξεις που μύριζαν το φρεσκοβρεγμένο χώμα της πατρίδας του μπορούσε πιο άνετα να εκφράσει τον αέναο κύκλο της ζωής, όπως τον βίωνε στη φύση που τον περιέβαλε. Ωστόσο οι μεταφραστές του στα Αγγλικά απέδωσαν το πνεύμα των στίχων του με σεβασμό και συνέπεια. Η Τούλα μεταφράζει τα ποιήματα από τις αγγλικές μεταφράσεις των Ρόμπερτ Μπλάι, Ρόμπερτ Χέντιν, Ρόμπερτ Φούλτον και Ίνταρ Στεγκάνε. Κάποια από τα μεταφρασμένα ποιήματα της συλλογής έχουν δημοσιευτεί στο περιοδικό Ένεκεν.

Η απατηλή απλότητα των στίχων του Χάουγκ εξυπηρετείται θαυμάσια από τη μετάφραση της Τούλας Παπαπάντου, η οποία χρησιμοποιεί μία γλώσσα λιτή και ασκητική, χωρίς ίχνος περιττολογίας, χωρίς πομπώδεις λέξεις και πετυχαίνει την αρμονία και τον ρυθμό του ποιήματος. Στους χαμηλούς τόνους βρίσκεται η ουσία. Η κρυμμένη τρυφερότητα. Απαλά και βαθιά τα ποιήματα του ποιητή και άριστα έχει αποδώσει το ύφος τους η Τούλα Παπαπάντου, η οποία είναι έμπειρη μεταφράστρια. Ενδεικτικά αναφέρουμε κάποιους συγγραφείς των οποίων διηγήματα έχει μεταφράσει για το περιοδικό Ένεκεν: Claire Wigfall, Raymond Carver, T Jansson, Jackie Kay, Kazuo Ishiguro, Eudora Welty της οποίας κάποια διηγήματα έχουν συγκεντρωθεί και εκδοθεί και σε βιβλίο από τις εκδόσεις ΕΝΕΚΕΝ, V.S.Pritchet, William Trevor, Liam Ο’ Flaherty, V. Woolf, J. Joyce, A. Carter, C.A. Porter, W. Faulkner, Elizabeth Bowen, Th. Osmanli, Olga Tokarczuk, Toni Morisson, Peter Carey, J. Updike, O’Henry, Elizabeth Taylor, Nadine Gordimer. Και από ποιητές και ποιήτριες: W. Szymborska, Eeva Boland, Paula Meehan, Maria Pawlikowska-Jasnorzewska, Tomas Transtromer, Jack Gilbert, Czeslaw Milosz. Η εμπειρία της, συνδυασμένη με τις γνώσεις, την καλλιέργειά της και την έμφυτη τρυφερότητα και ευαισθησία της την κάνουν απόλυτα ικανή στο να αποδώσει την αίσθηση του φτερωτού, λεπτεπίλεπτου κάτι που είναι τα πάντα στην ποίηση του Χάουγκ.

Στο ποίημα «Μη με πλησιάζεις με όλη την αλήθεια» ο Χάουγκ μας δίνει ένα άριστο μάθημα δημιουργικής γραφής. Γράφει τη βασική συνταγή της ποίησης αλλά και της καλής λογοτεχνίας.

Μη με πλησιάζεις με όλη την αλήθεια.
Μη μου φέρεις τον ωκεανό αν διψάσω,
ούτε τον ουρανό αν γυρέψω φως∙
φέρε μου έναν ψίθυρο, μια δροσιά, έναν κόκκο,
όπως τα πουλιά ραμφίζουν σταγόνες από την λίμνη,
και ο άνεμος ένα σπυρί αλάτι.

Επηρεασμένος από την κινέζικη τέχνη, ο Χάουγκ κεντάει με μαεστρία και τεχνική τα ποιήματα του έτσι ώστε τα κενά και η σιωπή ανάμεσα να διηγούνται την ιστορία. Γι’ αυτόν η υψηλή και γνήσια ποίηση συνίσταται στη σταγόνα που περιέχει ολόκληρο το απύθμενο βάθος του ωκεανού που μόνο να το μαντέψει μπορεί κανείς.

Νομίζω ότι το προτελευταίο ποίημα της συλλογής με τίτλο «Η μία λέξη» αποδίδει όλη την ουσία της ποίησης του ποιητή.

Αυτό επιθυμούσα να της πω.
Εκείνη τη μία λέξη.
Μα πρέπει να είναι
μια νύξη μόνο,
ένα ίχνος,
ένας γρίφος,
ένα όνειρο
–πρέπει να φανεί
σα μια φτερούγα
τη νύχτα–
να φανεί σαν τον άνεμο
με μάτια
των ωκεανών και των αστεριών.

Και νομίζω ότι αυτή η μία λέξη τα λέει όλα.

[Πρώτη δημοσίευση στο ηλεκτρονικό Φρέαρ. Δείτε τα περιεχόμενα της έντυπης έκδοσης εδώ.] 

Πρόσθεσε το Φρέαρ στη λίστα του feed.ly: μία από τις καλύτερες επιλογές για την ανάγνωση feeds μέσω RSS.

follow us in feedly

Twitter

Πρόσθεσε το Φρέαρ στη λίστα του feed.ly: μία από τις καλύτερες επιλογές για την ανάγνωση feeds μέσω RSS.

follow us in feedly