frear

Η γυναικεία γραφή της ποίησης. Μια δημιουργική αναγνωστική συνεισφορά στην ποίηση της Χλόης Κουτσουμπέλη – γράφει ο Βαγγέλης Τασιόπουλος

Ο όρος γυναικεία γραφή όπως προέκυψε τη δεκαετία του ’80, οπότε και εμφανίζεται στα γράμματα η Χλόη Κουτσουμπέλη, αφορούσε την επικοινωνία της εμπειρίας ή τις ποικίλες σηματοδοτήσεις του να είσαι/γίνεσαι γυναίκα, διαδικασίες που παραπέμπουν στην υλικοποίηση του φύλου, και αναδεικνύει την αναγκαιότητα μιας συζήτησης που συνεχίζεται στη βάση της εξέτασης του γυναικείου υποκειμένου μέσα στο ασφυκτικό καθεστώς του πατριαρχικού λόγου (Τορναρίτη Ελενα, 2016).

H επίδραση της Anne Sexton και της Sylvia Plath είναι εμφανής στις ποιήτριες της γενιάς του ’70, αλλά και της γενιάς του ’80. Στο πλαίσιο της συγκρουσιακής ανάγκης και της ακύρωσης των στερεοτύπων, το πρόταγμα είναι η δημιουργία ενός διακριτού λόγου, όπου η έμφυλη ταυτότητα θα λειτουργεί ως τρόπος επαναπροσδιορισμού του φύλου και διατύπωσης του νέου φεμινιστικού αιτήματος μέσα στις νέες πολιτικές, κοινωνικοοικονομικές και πολιτισμικές συνθήκες.

Όμως, όπως μας λέει η Άντεια Φραντζή, «Ποίηση γραφεί κανείς με το σώμα του — γιατί δεν υπάρχει πνεύμα, νους, ψυχή ή όπως αλλιώς να το ονομάσουμε, που να είναι αποχωρισμένο από το σώμα. Δυσκολεύομαι, όμως, πλέον να ξεχωρίσω το θηλυκό από το αρσενικό γένος, το γυναικείο από το ανδρικό γνώρισμα. Δεν γνωρίζω, δηλαδή, με ποιο τρόπο μπορούμε να ξεχωρίσουμε τις λειτουργίες τους. Δε θα μάθω ποτέ πώς νιώθει ένας άντρας, ούτε ένας άντρας θα μάθει ποτέ πώς νιώθει μια γυναίκα. Είμαστε καταδικασμένες στην άγνοια των αισθημάτων και οι δυο πλευρές. Αυτό που γνωρίζουμε μόνο είναι το κυρίαρχο συναίσθημα πως διαφέρουμε από τους άντρες και αυτοί αντιστοίχως το ίδιο ακριβώς γνωρίζουν. Στο σημείο, όμως, αυτής της συνειδητοποίησης συμπίπτουμε, και ακριβώς εκεί πιστεύω πως αρχίζει μια διαδικασία σύγκλισης. Και δεν αναφέρομαι εδώ αποκλειστικά στην όλο και συστηματικότερη κοινωνική σύγκλιση ανδρών και γυναικών αλλά και στη συναισθηματική/υπαρξιακή».

Αυτή ακριβώς η σύγκληση νομίζω πως αποτελεί το πιο ενδιαφέρον κομμάτι της πλούσιας ποιητικής παραγωγής της Χλόης Κουτσουμπέλη, η οποία εξ αρχής δόθηκε με πείσμα και συνέπεια στις μεγάλες της αγαπημένες. Διδάχτηκε τις εκφραστικές τεχνικές και το τιθασευμένο συναίσθημα, καταφέρνοντας να δημιουργήσει τον δικό της ποιητικό κόσμο με άξονα τις γυναίκες της. Οι γυναίκες της είναι συναυτουργοί και σύμβολα, όπως πρόσωπα και προσωπεία για τις ανάγκες της δράσης και του κύρους της έκφρασης. Στην ποίηση της Χλόης Κουτσουμπέλη τίποτε δεν αφήνεται στην τύχη. Αναφερόμενη στο έργο της ποιήτριας Το σημείωμα της οδού Ντεσπερέ, η Ζωή Σαμαρά θα επισημάνει πως στην πατριαρχική κοινωνία, η γυναίκα ποιήτρια επαναστατεί, για να αποδεχτεί τελικά τη θέση του άνδρα. Το μάταιο του αγώνα οδηγεί σε εκλεπτυσμένες μεταμορφώσεις και συνειρμούς ούτως ώστε διατηρώντας χαρακτηριστικά να γίνονται σύμβολα επιτρέποντας τη συνέχεια, έως την απάρνηση του εγώ και του προσωπικού βιώματος και αποδίδοντάς το στα πρόσωπα ώστε ευκολότερα να ενταχθεί στο κοινωνικό πλαίσιο. Άλλωστε από το 2004 στην ποιητική συλλογή, Η αποχώρηση της Λαίδης Κάπα το είχε σημειώσει εμφατικά:

Οι ποιητές δεν μένουν ποτέ οι ίδιοι./ Στην διάρκεια του ταξιδιού μεταμορφώνονται/ σε γυπαετούς ή κάργες/ ή σε κατακόκκινα πουλιά στο χρώμα της φωτιάς…/ Κάποιοι μεταμορφώνονται σε λύκους/ που με τα ουρλιαχτά τους αλλάζουν το σκοτάδι, / άλλοι γίνονται ορχιδέες/ ή ανεμώνες, / ή ασημένια χέλια,/ κουκούλια σκαν/ μικρές σαύρες σέρνονται στις όχθες,/ τα νερά στη λίμνη παγώνουν, η λίμνη ποτέ δεν μένει ίδια./ (σ.10) Προς επίρρωση των παραπάνω θα προσθέσω τα λόγια της Τουραντότ από το συνθετικό διαλογικό ποίημα της ίδιας συλλογής Το τραγούδι των επτά ημερών: Είμαι γήινη, γυναίκα. […]/ Πώς να σ’ αποχωριστώ,/ χωρίς καν να σε φιλήσω;/ Χωρίς μια αγκαλιά,/ ένα χάδι να θυμάμαι; (σ.48)

Η Χλόη Κουτσουμπέλη με θαυμαστή μαεστρία μας εντάσσει στο ποιητικό της σύμπαν και μας προσφέρει μια μοναδική ευκαιρία να συνομιλήσουμε με τις γυναίκες της δημιουργώντας στην πραγματικότητα τις κατάλληλες συνθήκες για να επικοινωνήσει ποιητικά, να συστηθεί και να επικαιροποιήσει την κεκαλυμμένη μα τόσο εμφανή παρουσία της. Γιατί είναι μόνο μια γυναίκα/ γυμνή πάνω σε ένα σαλιγκάρι/ η πιο μικρή σου κόρη/ η πιο απόμακρη οικεία/ (Η αλεπού και ο κόκκινος χορός, σ. 33)

Έτσι λοιπόν έχουμε και λέμε, εκκινώντας από το σύμβολο του αγώνα, της αντίστασης ενάντια στην τάξη και τον νόμο, σ’ ό,τι έχει οριστεί ως νομιμότητα, την Αντιγόνη. Η οικεία Αντιγόνη είναι πέρα από σύμβολο, η εγγυήτρια της ποιητικής ισημερίας, αλλά και η ασύμμετρη απειλή του φαλλοκρατικού καθεστώτος. Εξασφαλίζει την εύνοια, αλλά και την επιείκεια της ποιήτριας, αφού αφήνει τα ελαφρυντικά που απορρέουν από τη γυναικεία φύση κάτι σαν υπόλοιπα μνήμης τα οποία θα επιστρέψουν για να αναστηλώσουν το μνημονικό της σε άλλους χρόνους: «Πάντα κάτι ξεχνάει η Αντιγόνη, όταν φεύγει./ Γι’ αυτό και πάντα φεύγει./ Μόνο κάποιες νύχτες, αρχίζει κάτι να θυμάται,/ τότε φοράει την νεκρική της μάσκα, ρίχνει στάχτη στα μαλλιά της,/ θαμμένη στη σπηλιά της,/ θρηνεί τους άταφους νεκρούς της.» (σ. 14) Η Αντιγόνη συνοδεύει την ποιήτρια στη μακρά ποιητική της διαδρομή. Η Αντιγόνη που ξεχνά σε μια αυθαίρετη ερμηνεία των γεγονότων θα μπορούσε να αποδοθεί στην δημιουργική ικανότητα της Χλόη Κουτσουμπέλη να ομογενοποιεί το ποιητικό υλικό μέσα στα προσωπικά της βιώματα και να τροφοδοτεί την αναγνωστική εμπειρία με το συγκινησιακό υπόστρωμα που αρμόζει. Την ξαναβρίσκουμε στον «Αποχαιρετισμό», στους Ομοτράπεζους της άλλης γης (σ. 34), όπου η ποιήτρια τής αποδίδει το μάταιο της ηρωικής της πράξης και την ήττα. Στον διάλογο που ακολουθεί το σκοπό της Αντιγόνης που «… ήρθε να θάψει τον αδελφό της», σχολιάζεται η βαρβαρότητα της εξουσίας: «… / – Άρχοντα είναι πολύ νέος./ -Ναι, θα ζήσουν να τον θυμούνται πολλά χρόνια» (σ. 35), η απάντηση. Η Αντιγόνη στη διαδρομή των χρόνων γερνά. Μεταμορφώνεται σε πρόσωπο γνώριμο πια, απόλυτα συμβατό με την παρακμή. Γίνεται η οικεία Αντιγόνη όλων μας, όχι όμως ως σπάραγμα της θλίψης, αλλά ως βεβαιότητα του πεπρωμένου. Εκείνο το κάτι που ξεχνούσε ως παρακαταθήκη, είναι πια η συντελεσμένη φθορά. Έτσι λοιπόν «[…] Τα πρωινά τρώει αυγά χήνας/ και περιμένει το εκτελεστικό απόσπασμα/ χωρίς να γνωρίζει ότι ο Κρέων/ πεθαίνει από άνοια σε γηροκομείο./ Το χαρακτηρίζει υγιεινή διατροφή. Τις νύχτες θάβει κτερίσματα στο χώμα,/ που δεν θυμάται πια σε ποιον ανήκουν.[…]» (σ. 43)

Η Χλόη Κουτσουμπέλη με τη γυναικεία οπτική γωνία σπουδάζει την έμφυλη ταυτότητα. Χρησιμοποιεί τα πρόσωπα όχι ως θεατής της δράσης ή αξιολογητής των ιδιοτήτων τους, αλλά συμπράττει και συμπάσχει. Η λέξη κλειδί με τα πρόσωπά της είναι η οικειότητα. Απεχθάνεται την περιήγηση και την περιγραφή γι’ αυτό μετέχει ακόμη και στα συμφραζόμενα και τους υπαινιγμούς που η ίδια, άλλοτε καθοδηγούμενη από το ποιητικό διακύβευμα, κι άλλοτε ως συνειδητή επιλογή της καλλιτεχνικής πράξης, οργανώνει. Γράφει: «Θέλω να μάθω/ Αν οι γυναίκες είναι κόρες της Χίμαιρας/ με ένα καράβι να πλέει στα μακρινά τους μάτια/ Ή της Έχιδνας που κουλουριάζεται/ για να επιτεθεί.» (Οι ομοτράπεζοι της άλλης γης, σ. 23).

Η Χλόη Κουτσουμπέλη, είναι ίσως η μοναδική ποιήτρια της γενιάς του 1980 η οποία με θαυμαστή συνέπεια και συγκρότηση, εμμονικά σχεδόν, επιμελείται το ιδιωτικό της παρελθόν με ποιητικές μαρτυρίες για την εμπειρία του φύλου μέσω αλληλέγγυων γυναικών. Φίλες παλιές αγαπημένες της ποιήτριας μετατρέπονται σε φορείς του δικού της βιώματος. Γίνονται απαστράπτουσες εταίρες και διαχέονται στο παρόν με ασπίδα την τριτοπρόσωπη αφήγηση εννοώντας και σημαίνοντας την ποιήτρια. Το παιχνίδι της ζωής εκφράζεται ως παρηγορητικός ποιητικός λόγος με όλα εκείνα τα χαρακτηριστικά του πεπερασμένου της ανθρώπινης ύπαρξης και της αβεβαιότητας με την οποία κινείται ανθοφορώντας και πεθαίνοντας κατά το δοκούν: «Ναι, ομολογώ ότι γνώριζα από πριν πως θα νικήσει./ Άλλωστε γι’ αυτό έπαιξα μαζί του.// Γιατί έστω και μια φορά, στη ζωή/ αξίζει κανείς να παίξει για να χάσει.», γράφει (Η αλεπού και ο κόκκινος χορός, σ. 9).

Έχει πολύ ενδιαφέρον ο μακρύς κατάλογος των γυναικών που συμμετέχουν στο έως τώρα ποιητικό corpus, αφού περιλαμβάνει τα πρόσωπα εκείνα που συνιστούν, όπως νωρίτερα σημείωσα, τις επιρροές και τις εκλεκτικές συγγένειες της ποιήτριας. Δεν υπάρχει νομίζω καμιά αμφιβολία ότι καλύπτει απόλυτα τις απαιτήσεις και τα χαρακτηριστικά αυτού που ορίζεται ως γυναικεία ποιητική γραφή. Αλλά ας περιηγηθούμε στο ποιητικό σύμπαν της Χλόης Κουτσουμπέλη, μη μένοντας στην αναφορά μονάχα στην Αντιγόνη που τη συναντούμε σε διάφορες φάσεις της διαδρομής της.

Η Λαίδη Κ., μας λέει, αποχωρεί θεατρικά, περήφανη, δεν παραδίδεται, όμως η Σαλώμη παραδίδεται ως σφάγιο στον Ηρώδη. Η ξακουστή για την ομορφιά της κινέζα πριγκίπισσα Τουραντότ, εκλιπαρεί τον αγαπημένο της να μείνει για να λάβει την απάντηση, «Κράτα με μέσα σου». Η εύπιστη Εύα συναντιέται στην άλλη Εδέμ με τη φιλόζωη Λαίδη Ήταν. Και στη συνέχεια η Κυρία που ύφαινε Καμέλιες, η Έμμα Μποβαρύ που κυνηγούσε τη χαμένη της ψυχή και η Μις Χάβισαμ με το μουχλιασμένο νυφικό. Η κόκκινη λυπημένη Φρίντα Κάλο και η μικρή Άννα Ο. η αδελφή, η ξαδέλφη στο χωριό, η Αδελαΐδα, η Ελισάβετ, η Μαίρη Σμιθ και η αξιοζήλευτη δεσποινίς Εντελβάις Φλέτσερ έχουν μια θλίψη για ό,τι πρόκειται να συμβεί. Οι δεσποινίδες Μπερντ, ανέγγιχτες. Η δυστυχισμένη κυρία Νίκολσον. Η Ίρις, ξαπλωμένη στο ανάκλινδρο. Η κυρία Φέργκ που έκανε το καθήκον της, αλλά και η δεσποινίδα Κόουτς εσκεμμένα δεν αντιστάθηκε, το ίδιο έκανε προκλητικά κι η δεσποινίς Φλο. Η μητέρα κυρία Άλισον γράφει στα ημερολόγια τη ζωή που δεν έζησε. Οι γυναίκες της οδού Ρόουντ αναζητούν τον έρωτα και η ποιήτρια με το κακό τέλος, συστήνεται ως Τζέιν Μποντ. Η Αλίκη, μας λέει πως τα θαύματα έχουν τα όριά τους και η γυναίκα Λάζαρος δεν αναστήθηκε ποτέ. Η γυναίκα του Λοτ, οι αδελφές Μέντοουζ, η αριστοκράτισσα κυρία Γουότερμπρίτζ και η κυρία Ύψιλον που αντάλλαξε το σώμα της μ’ ένα ζευγάρι κόκκινες γαλότσες για να γράφει ζεστά ποιήματα. Η Άλκιστις κι η Πηνελόπη του έρωτα και η γιαγιά από κοντά κι εκείνη για τον έρωτα που φτιάχνει όμως τέλεια κουλουράκια.

Η Χλόη Κουτσουμπέλη είναι όλες οι γυναίκες της. Ως αληθινή ποιήτρια επιστρέφει πάντοτε στο θαύμα ως γυναίκα, αφού στη ζωή και την ποίηση πάντοτε μέσω κάποιας γυναίκας επιστρέφουμε.

[Πρώτη δημοσίευση στο ηλεκτρονικό Φρέαρ. Φωτογραφία εξωφύλλου: Luis González Palma. Δείτε τα περιεχόμενα της έντυπης έκδοσης εδώ.]

Πρόσθεσε το Φρέαρ στη λίστα του feed.ly: μία από τις καλύτερες επιλογές για την ανάγνωση feeds μέσω RSS.

follow us in feedly

Twitter

Πρόσθεσε το Φρέαρ στη λίστα του feed.ly: μία από τις καλύτερες επιλογές για την ανάγνωση feeds μέσω RSS.

follow us in feedly