frear

Η οικογένεια σε δοκιμασία: μεταξύ ιδιωτικότητας και δημοσιότητας – γράφει η Κατερίνα Λεμούσια

Μαίρη Μικέ, Δοκιμασίες. Όψεις του οικογενειακού πλέγματος στο νεοελληνικό μυθιστόρημα. 1922-1974, Gutenberg, Αθήνα 2019.

Πλήθος σελίδων έχει γραφτεί στην παγκόσμια λογοτεχνία για τις οικογενειακές σχέσεις, τη (δυσ)λειτουργία τους, την προσδοκία για την οργάνωσή τους ή την απώλειά τους. Πολύς λόγος έχει γίνει για το μυθιστόρημα του 19ου αιώνα και την οικογένεια ως πυρηνική θεματική του σε χαρτογραφήσεις που στέκονται κυρίως στις βικτοριανές, γαλλικές και ρωσικές εκφράσεις του. Στα ελληνικά γράμματα η εδραίωση, η ακμή και η θαλερή παραγωγή του μυθιστορήματος τοποθετείται στο γύρισμα του 20ού αιώνα, οπότε και εκπληρώνονται οι αστικές προϋποθέσεις καθιέρωσης του είδους. Έκτοτε, το χνάρι του οικογενειακού πλέγματος είναι ευδιάκριτο στην ελληνική μυθιστοριογραφία. Σε τι συνίσταται όμως τούτο το πλέγμα; Αρχικά, η χρήση του όρου είναι δισυπόστατη· αφενός προσιδιάζει στο δίχτυ που καλύπτει το φάσμα του οικογενειακού βίου και δύναται να προστατεύσει ή να περιορίσει τις οντότητες που περικλείει και αφετέρου καταδεικνύει τις ενώσεις που συνάπτονται μεταξύ των μονάδων, τις σχέσεις που απεικονίζονται με ευθείες και τεθλασμένες γραμμές στο οιονεί οικογενειακό δέντρο.

Η Μαίρη Μικέ στην πρόσφατη μελέτη της αναμετριέται με τη μυθοπλαστική αναπαραγωγή, τη μεταστοιχείωση και τη μεταβολή του οικογενειακού πλέγματος στο νεοελληνικό μυθιστόρημα. Πιο συγκεκριμένα, η αναπαράσταση των οικογενειακών σχέσεων αποκτά ιδιαίτερο ενδιαφέρον στην έρευνα γύρω από την πεζογραφία του πυκνού 20ού αιώνα, καθώς στην περίοδο των ραγδαίων ιστορικών και πολιτικών εξελίξεων η οικογένεια παραμένει ορατή, μα και ταυτόχρονα σκιώδης, μετεωριζόμενη μεταξύ του κοινωνικού και του ιδιωτικού προσώπου της. Η θεσμική της αναγνώριση επιβάλλει έναν ασφαλή βαθμό εξωστρέφειας, που σπάνια δείχνει τους μοναδικούς κανόνες που τη διέπουν. Η δημόσια όψη της δεν αποτελεί παρά την κορυφή του παγόβουνου· από τη θέση αυτής της κορυφής, τα μέλη της συμμετέχουν στα συλλογικά δρώμενα, ζυμώνονται με τον παλμό της ιστορίας, ενόσω οι αφανέρωτες στρατηγικές για τη διαιώνιση της εξουσιαστικής λειτουργίας της μένουν στον βυθό του προσωπικού βίου. Η διεισδυτική ματιά της Μικέ εκτείνεται στο χρονικό άνυσμα της πεντηκονταετίας (1922-1974), προκειμένου να αναδείξει τις επεξεργασίες των οικογενειακών δομών σε είκοσι δύο μυθιστορήματα, επιλεγμένα προσεκτικά και επιφορτισμένα με το ειδικό βάρος της παραδειγματικής πραγμάτευσης ενός κόσμου που ταλανίζεται από αλλαγές, ματαιώσεις και αναμονές.

Η πρώτη κειμενική είσοδος στην επικράτεια των εξ αίματος και εξ αγχιστείας σχέσεων γίνεται με το έργο του Κωνσταντίνου Θεοτόκη, Οι σκλάβοι στα δεσμά τους (1922), όπου αποκαλύπτονται οι ρυθμιστικοί μηχανισμοί επιβίωσης των αριστοκρατικών οικογενειών στον σίγουρο βηματισμό που επιβάλλει η οργάνωση της ανερχόμενης αστικής τάξης. Οι αναπαραστάσεις των αστικών οίκων της δεκαετίας του ’30 μελετώνται σε μυθιστορήματα των Πετσάλη, Θεοτοκά, Τερζάκη και Καραγάτση, όπου αρχοντόσπιτα, οικογενειακές δυναστείες και καιροσκόποι μνηστήρες του νεότευκτου αστισμού συμπλέκονται με τον λόγο περί κληρονομικότητας, υπονομεύουν τις αξίες του οίκου, αφανίζονται από τη φθοροποιό δύναμη των ιστορικών και κοινωνικών ανατροπών. Η ερμηνευτική σκυτάλη παραδίδεται στις Ρωμιοπούλες (1926-1939), τη μεταθανάτια εκδομένη τριλογία της Πηνελόπης Δέλτα, στην οποία η πληθωρικότητα της εν οίκω συναισθηματολογίας διαπλέκεται με τη δημόσια αγωνία για την εθνικά διακυβεύματα την περίοδο του βενιζελισμού στο μεγαλοαστικό σαλόνι του παροικιακού ελληνισμού. Η διασάλευση της αναμενόμενης οικογενειακής ηθικής ακολουθεί τους τρίτης γενιάς απογόνους στους Πανθέους (1945-1961), την τριλογία του Τάσου Αθανασιάδη, σε μια αφήγηση που συνδυάζει τις πατρογονικές καταβολές με το παρόν της ιστορικής αφήγησης, στη σκιά της κατοχικής Ελλάδας.

Το πέρασμα από την μεσοπολεμική στην μεταπολεμική πεζογραφία σηματοδοτείται από μια πολιτισμική μετάβαση· η ιστορικά προσδιορισμένη έννοια του οίκου παραχωρεί τη θέση της στην οικογενειακή εστία και οι σχέσεις παρακολουθούν τη νέα πραγματικότητα. Στα υπό συζήτηση μυθιστορήματα Τα σιλό (1949), Ο άλλος Αλέξανδρος (1949), …Και ιδού ίππος χλωρός (1963) και Ο κήπος των πριγκίπων (1966) των Βασίλη Βασιλικού, Μαργαρίτας Λυμπεράκη, Τατιάνας Γκρίτση-Μιλλιέξ και Νίκου Μπακόλα αντίστοιχα οι οικογένειες ανακυκλώνουν το αιματοβαμμένο πολεμικό βίωμα, ενώ παράλληλα αποπειρώνται να αναζητήσουν τα πατήματά τους στις καινούριες συνθήκες οργάνωσης της δημόσιας σφαίρας, σε μυθοπλαστικά εγχειρήματα που διαπλέκουν την ιστορία με τον μύθο υπό το φως της πολιτικής. Τέλος, το μετεμφυλιακό αίσθημα επεξεργάζονται οι προσεγγίσεις της Καγκελόπορτας (1962) του Αντρέα Φραγκιά και του Γενναίου Τηλέμαχου (1972) του Αλέξανδρου Κοτζιά, όπου το πολιτικό τραύμα αποσυνθέτει τις οικογενειακές σχέσεις στο ημίφως της βάναυσης ταξικότητας.

Η ανά χείρας μελέτη παρακολουθεί τις μεταμορφώσεις του οικογενειακού πλέγματος στη ναρκοθετημένη διαδρομή από την ιδιωτικότητα στη δημοσιότητα. Καθώς διερευνάται η εισδοχή των συλλογικών αιτημάτων στο ατομικό στοιχείο, εξετάζεται η λειτουργία των αποδιοργανωμένων συζεύξεων που ορίζουν τον ιστό της οικογένειας και ταλαντώνονται στον ρυθμό των εκάστοτε ιστορικών συμφραζομένων. Ο παραγωγικός διάλογος της πεζογραφίας με τον κριτικό λόγο και η εναργής διαπλοκή της ιστορίας και της μυθοπλασίας με τη μελετημένη αξιοποίηση των ιστοριογραφικών και κοινωνιολογικών μεθοδολογικών εργαλείων εκβάλλει στα ζητήματα της κληρονομικότητας, της εθνικής ιδεολογίας, της ταξικής διαστρωμάτωσης, της υποταγμένης ερωτικής επιθυμίας και της συνδιαλλαγής με τη δημόσια σφαίρα. Η επιστημονική εμβρίθεια του δοκιμιακού λόγου συναντιέται με την αφηγηματική δεινότητα της Μικέ σε ένα ολοκληρωμένο και συνεκτικό έργο, που αντιμετωπίζει με αναστοχαστικότητα έννοιες μεταβαλλόμενες και πολιτισμικά προσδιορισμένες. Οι οικογενειακές δοκιμασίες προσφέρουν νέες εισόδους στην έρευνα του μυθιστορήματος και αποδεικνύουν πως τα κείμενα δεν μένουν στατικά, όσο επιχειρούνται γόνιμες αναγνώσεις και γενναίες διελεύσεις στον πυρήνα τους.

 

[Πρώτη δημοσίευση στο ηλεκτρονικό Φρέαρ. Στη φωτογραφία του εξωφύλλου οικογένεια της Καππαδοκίας (αρχείο Κ. Τερκενίδου). Δείτε τα περιεχόμενα της έντυπης έκδοσης εδώ.]

Πρόσθεσε το Φρέαρ στη λίστα του feed.ly: μία από τις καλύτερες επιλογές για την ανάγνωση feeds μέσω RSS.

follow us in feedly

Twitter

Πρόσθεσε το Φρέαρ στη λίστα του feed.ly: μία από τις καλύτερες επιλογές για την ανάγνωση feeds μέσω RSS.

follow us in feedly