frear

Περί λευκότητας – γράφει η Κατερίνα Λεμούσια

Romain Gary, Λευκός Σκύλος, μτφ. Ευγενία Γραμματικοπούλου, Οκτάνα, Θεσσαλονίκη 2018.

Η μυρωδιά του φόβου

Η ποιητική χρήση της γλώσσας έχει δημιουργήσει στην καθομιλουμένη μια παρακαταθήκη μεταφορών με κέντρο το νεύρο-αισθητηριακό αποτέλεσμα της οσμής· μυριζόμαστε τον φόβο, τον κίνδυνο, το πρόβλημα, με την απόχρωση της υποψίας και της αβεβαιότητας που πηγάζουν από την ανορθολογική εκτίμηση των ανθρώπινων ενστίκτων. Άλλα είδη του ζωικού βασιλείου και πρωτίστως οι σκύλοι στηρίζουν σε μεγάλο βαθμό ένα σύνολο βεβαιοτήτων τους για τον κόσμο που τους περιβάλλει στην ικανότητα αποθήκευσης μυριάδων οσφρητικών ερεθισμάτων και πληροφοριών και ερμηνεύουν με βάση αυτές κάθε περίσταση, οικεία ή ανοίκεια. Σε αυτήν την κιβωτό μνήμης η αποκωδικοποίηση γίνεται με λειτουργίες που συμπλέκουν τις φύσει και θέσει αποκρίσεις του σκύλου, διαμορφώνοντας συμπεριφορές επίκτητες, ως απόρροια συστηματικής εκμάθησης. Με αυτά τα δεδομένα, τι θα συνέβαινε αν επιχειρούσαμε να αλλάξουμε την κοσμοαντίληψη ενός σκύλου;

Ο Ρομάν Γκαρύ στον Λευκό Σκύλο (1969) θεματοποιεί την τυχαία συνάντησή του με έναν κατά τα φαινόμενα καλοκάγαθο γερμανικό ποιμενικό, πλην όμως εκπαιδευμένο να διακρίνει και να επιτίθεται στους Αφροαμερικάνους, ταξινομώντας στο δικό του γνωστικό σύστημα τη μαύρη φυλή ως απειλή. Έτσι ξεκινά η εξιστόρηση του φιλόδοξου σχεδίου του: νιώθει υποχρεωμένος να ανατρέψει την εκπαίδευση του πρώην αστυνομικού σκύλου. Ξεδιπλώνεται υπό τη μορφή μιας σύγχρονης αλληγορίας, που διαρθρώνεται παράλληλα με τον αφηγηματικό χρόνο και συμπυκνώνει τα γεγονότα του 1968 στην Αμερική, τον ακτιβισμό και τις μαζικές κινητοποιήσεις για την ισότητα των πολιτικών δικαιωμάτων.

Στον κόσμο του Γκαρύ, η έλευση του Μπάτκα (όπως ονοματίζει τον σκύλο) συνιστά μια δυσαρμονία· η λανθάνουσα ανομοιότητα μεταξύ των ανθρώπων αποτελεί την αντικειμενική σήμανση του ζωικού κόσμου διά της όσφρησης. Ο «λευκός» σκύλος μετασχηματίζεται σε προσωπικό στοίχημα, προκειμένου να μην προσωποποιήσει τη σκληρή επιβεβαίωση ενός κόσμου ανθεκτικού στην κυριαρχία της διάκρισης. Ο Γκαρύ, σαστισμένος, εναποθέτει τη μοίρα της επανεκπαίδευσης του Μπάτκα σε έναν Αφροαμερικανό, τον Κιζ, που καθιστά αυτοσκοπό του να φέρει τα πάνω κάτω στις παραδοχές του σκύλου. Όσο το αντιρατσιστικό αυτό πείραμα εκτυλίσσεται, συγκρούεται ο πολιτισμός με το ένστικτο, η οργή με την ενοχή, η λογική με την παραφροσύνη τόσο εντός όσο και εκτός του κυνοκομείου.

Πρόκειται για μυθιστόρημα αποκαλυπτικών αντιθέσεων. Σκιαγραφείται μια εποχή με ποικίλες εκφάνσεις, από το χολιγουντιανό καλλιτεχνικό στερέωμα μέχρι τις αμφιλεγόμενες στρατηγικές της μαύρης επανάστασης. Με τις αποχρώσεις της ιλαροτραγωδίας, οι αντιλήψεις και οι προσδοκίες λευκών και μαύρων γίνονται ο στόχος ενός κυνικού σχολιασμού. Ο χρόνος είναι κρίσιμος· ενόσω η Αμερική φοβάται τους μαύρους της, οι λευκοί τελούν σε σύγχυση. Ο πολιτικός εξτρεμισμός χειραγωγείται από συμφέροντα και ενίοτε ο ακτιβισμός μοιάζει περισσότερο με συναλλαγή, παρά με διεκδίκηση. Σε μια συνθήκη όπου ουδείς είναι άδολος, πλην των αφελών, ο Γκαρύ περιγράφει με ισορροπημένες δόσεις χιούμορ και ωμότητας τις αμερικάνικες διαδηλώσεις με αφορμή τις δολοφονίες των Μάρτιν Λούθερ Κινγκ και Ρόμπερτ Κένεντι, καθώς και όψεις του ομόχρονου γαλλικού φοιτητικού κινήματος τον Μάη του ’68.

Romain Gary

Αυτομυθοπλασία: μεταξύ βίου και μύθου

Ο Λευκός Σκύλος εντάσσεται αρμονικά στο πνευματώδες λογοτεχνικό σύμπαν του Γκαρύ. Εβραϊκής καταγωγής, γεννημένος στη Λιθουανία, μεγάλωσε στη Βαρσοβία, ενηλικιώθηκε στη Γαλλία και μετακινήθηκε ανά τον κόσμο ως διπλωμάτης. Η εγγενής ξενότητά του συμπλέκεται με την αυτοαναφορική διάθεση της πρόζας του, παραδίδοντας ένα μυθιστόρημα που με ευφυΐα μετρά τον χώρο μεταξύ ημών και άλλων, τη στιγμή που δείχνει πώς και γιατί σκαρώνεται μια ιστορία. Όσο παρατηρεί νευρικά την εποχή του, μετέχει προσωπικά στην εξιστόρησή της, εκθέτοντας ποικίλες –και, συχνά, καθόλου κολακευτικές– όψεις της ζωής του με τη Τζιν Σίμπεργκ. Αφηγείται μια ιστορία στην οποία περιττεύουν εξίσου η αναζήτηση της εγκυρότητας και η διατύπωση της αμφιβολίας, καθώς ο συγγραφέας κινείται με άνεση στον χώρο της αυτομυθοπλασίας. Η διαλεκτική σχέση που αναπτύσσεται μεταξύ πραγματικότητας και κατασκευής μυθοποιεί τον βίο και βιογραφεί τον μύθο, τη στιγμή που ο συγγραφέας ασχολείται με την παιγνιώδη διαδικασία επανεφεύρεσης του εαυτού.

Ο Γκαρύ αποπειράται να θέσει ερωτήματα πάνω σε δυσεπίλυτα προβλήματα. Πώς υποτάσσεται το διαγενεακό μίσος; Πού εκτονώνεται ο αταβισμός της βίας; Πότε η προσδοκία για αλλαγή γίνεται πλάνη; «Θα σου σκαρώσω εγώ ένα βιβλίο για τα βάσανα των Μαύρων, που σαν μαγικό ραβδάκι θα βάλει τέλος στα βάσανά τους, όπως το Πόλεμος και Ειρήνη ή το Ουδέν νεότερο από το Δυτικό μέτωπο έβαλαν τέλος στους πολέμους. Από βιβλία που θα άλλαζαν τον κόσμο άλλο τίποτα, αλλά έτσι και μου βρεις έστω και ένα που να το έκανε πραγματικά, θα πέσω να σου φιλήσω τα πόδια…» (σελ. 65-66).

Ο Λευκός Σκύλος σήμερα

Η Νίνα Σιμόν έγραψε για τα κυνηγόσκυλα στο κατόπι των Αφροαμερικανών στο «Mississippi Goddamn» (1964), που θεωρήθηκε ο ύμνος των πολιτικών δικαιωμάτων. Τραγούδησε τη μελωδία για ένα σόου που δεν είχε ακόμη γραφτεί, όπως καταθέτει στους οικείους στίχους. Ο Γκαρύ κατανοεί, όμως, ότι το σόου ανέβηκε –και συνεχίστηκε. Το μακρύ ποδάρι του ρατσισμού έχει πολλές συνιστώσες, που κρατούν καλά έως και σήμερα. Από τους αιώνες της δουλοκατοχής, οι Αφροαμερικανοί πέρασαν διά πυρός και σιδήρου για να κατακτήσουν τη νομιμοφανή ισότητα. Όσο ο αγώνας κατά των φυλετικών διακρίσεων στις Ηνωμένες Πολιτείες είχε αντίκρισμα σε ιστορικές νομοθετικές πράξεις (1964, 1968), οι οποίες τυπικά απονομιμοποιούσαν τους περιφερειακούς κανονισμούς για τον διαχωρισμό μεταξύ λευκών και μαύρων, στη Νότια Αφρική πλήθαιναν τα νομοθετήματα που αναπροσάρμοζαν και διατηρούσαν τοapartheid, την τελευταία λέξη του ρατσισμού, την αμετάφραστη συνεκδοχή για την επιβολή της μειοψηφίας στην πλειοψηφία. Αυτός ο ανθεκτικός, απόλυτος, θεσμικός ρατσισμός επιβίωσε μέχρι το λυκόφως του 20ού αιώνα, οπότε και εξελέγη δημοκρατικά ο πρώτος μαύρος Πρόεδρος, ο Νέλσον Μαντέλα. Σήμερα, η πολύπαθη γηραιά ήπειρος δοκιμάζεται από τη ρατσιστική φρεναπάτη, που καθιστά το πνεύμα του Γκαρύ πιο επίκαιρο από ποτέ.

Πολυμήχανος και πολύτροπος, ο άνθρωπος που με το περίπλοκο τέχνασμα της διπλής συγγραφικής περσόνας (κυρίως με το ψευδώνυμο Εμίλ Αζάρ) κατάφερε να είναι ο μοναδικός αποδέκτης δύο βραβείων Γκονκούρ, καταπατώντας τον σχετικό κανονισμό, συνεχίζει σήμερα να δημιουργεί ένα νέο κύμα ενδιαφέροντος. Πρόσφατα μάλιστα, ο Γκαρύ εντάχθηκε στην ιδιαίτερα τιμητική εκδοτική σειρά Bibliothèque de la Pléiade των εκδόσεων Gallimard, επιλογή που τον κατατάσσει στον κανόνα των γαλλικών γραμμάτων και επιβεβαιώνει πως η συζήτηση γύρω από το όνομά του δεν έχει σβήσει ακόμα, όσο το έργο του περιδιαβαίνει το λογοτεχνικό halloffame. Πενήντα χρόνια μετά την κυκλοφορία του Λευκού Σκύλου, οι Έλληνες αναγνώστες συστήνονται ξανά με τον Ρομάν Γκαρύ χάρη στη θαυμάσια μετάφραση της Ευγενίας Γραμματικοπούλου, της οποίας η μακρόχρονη ενασχόληση με τον Γάλλο συγγραφέα αποτυπώνεται τώρα και στο νέο κύκλο γνωριμίας του με το δικό μας αναγνωστικό κοινό. Για του λόγου το αληθές, οι Ρίζες του ουρανού (Les raciness du ciel, βραβείο Γκονκούρ 1956) συμπεριλαμβάνονται στο εκδοτικό πρόγραμμα της Οκτάνας, οπότε αναμένουμε με ενδιαφέρον το μυθιστόρημα που, ακροπατώντας στις πολλές διαστάσεις της ελευθερίας, συζητά την πυρηνική σχέση ανθρώπου και φύσης στην εκπνοή της γαλλικής αποικιοκρατίας.

[Πρώτη δημοσίευση στο ηλεκτρονικό Φρέαρ. Δείτε τα περιεχόμενα της έντυπης έκδοσης εδώ.]

Πρόσθεσε το Φρέαρ στη λίστα του feed.ly: μία από τις καλύτερες επιλογές για την ανάγνωση feeds μέσω RSS.

follow us in feedly

Twitter

Πρόσθεσε το Φρέαρ στη λίστα του feed.ly: μία από τις καλύτερες επιλογές για την ανάγνωση feeds μέσω RSS.

follow us in feedly