frear

Erich Kästner, «Στο χείλος της αβύσσου» – γράφει ο Γεώργιος Θ. Ζώης

Η Γερμανία του Μεσοπολέμου, η σχιζοφρενική εποχή της Δημοκρατίας της Βαϊμάρης είναι θέματα αρκετά «κοινότοπα» τα τελευταία χρόνια με τους παραλληλισμούς που προκάλεσε η πρωτοφανής οικονομική κρίση στην Ελλάδα και αλλού (κρίση του θεσμικού «οικοδομήματος», αμφισβήτηση του πολιτικού συστήματος, άνοδος ακραίων πολιτικών δυνάμεων, υψηλή ανεργία, κοινωνική και οικονομική αναφάλεια κ.λπ.). Το βιβλίο όμως του Erich Kästner (1899 – 1974) με (αρχικό) τίτλο Στο χείλος της αβύσσου (“Der Gang vor die Hunde”) δεν περιορίζεται στην περιγραφή της τεταμένης πολιτικής ατμόσφαιρας εκείνης της εποχής, ούτε αναλώνεται σε μελοδραματικού τύπου αφηγήσεις με αφορμή τις περιπέτειες των προσώπων του και κυρίως του κεντρικού ήρωα, του Fabian –το όνομα του οποίου ήταν και ο αρχικός τίτλος του βιβλίου, όταν κυκλοφόρησε το 1931, με την επεξήγηση Ιστορία ενός ηθικολόγου (“Fabian. Die Geschichte eines Moralisten”)–, αλλά προχωρά ακόμη παραπέρα: συνθέτει μια ολόκληρη εποχή· ο αναγνώστης αισθάνεται ότι βαδίζει στους δρόμους του Βερολίνου (το ίδιο περίπου συμβαίνει αν διαβάσει κανείς και τις επιφυλλίδες του Joseph Roth – συγκεντρωμένες σε αυτοτελή τόμο με τίτλο Βερολινέζικα Χρονικά, 1920 – 1933 /Joseph Roth in Berlin: Ein Lesebuch für Spaziergänger· κυκλοφορεί σε ελληνική μετάφραση από τις εκδόσεις Άγρα), οι οποίοι, όταν δεν είναι γεμάτοι από την κίνηση των περαστικών και των οχημάτων, θυμίζουν σκοτεινά σκηνικά, ιδανικά για κάθε είδους παρανομία, συναλλαγή, έγκλημα και ξεκαθάρισμα λογαριασμών (μήπως σε κάτι τέτοιο δεν παραπέμπει η –κατά τ’ άλλα κωμικοτραγική– συμπλοκή ενός εθνικοσοσιαλιστή και ενός κομμουνιστή στο κέντρο της πόλης με μάρτυρες τον Fabian και τον καλύτερο φίλο του;).

 

Πρωταγωνιστής του μυθιστορήματος είναι ο Jakob Fabian, διδάκτωρ Φιλολογίας, ο οποίος εργάζεται σε διαφημιστική εταιρεία στη γερμανική πρωτεύουσα και τις νύχτες περνά σε τον χρόνο του σε μπαρ και καμπαρέ συνήθως παρέα με τον φίλο του Stephan Labude, υποψήφιο διδάκτορα Φιλολογίας επίσης και γόνο εύπορης οικογένειας. Ο Fabian και ο φίλος του γυρίζουν στους δρόμους του Βερολίνου και έρχονται σε επαφή με κάθε λογής ανθρώπους, ενώ η αντισυμβατική τους συμπεριφορά συχνά εξοργίζει όσους τυχαίνει να ακούν τους διαλόγους τους. Όταν ο Fabian απολύεται (για την ακρίβεια, μάλλον προκαλεί την απόλυσή του) από τη διαφημιστική εταιρεία, αισθάνεται ότι το κενό που τον περιβάλλει μπορεί να καλυφθεί χάρη στην συντροφικότητα και στον έρωτα που αντικατοπτρίζεται στο πρόσωπο μιας νεαρής διδάκτορος Νομικής η οποία αγαπά τον κινηματογράφο και αναζητά ευκαιρίες επαγγελματικής ανέλιξης. Ωστόσο, οι επαγγελματικές και προσωπικές περιπέτειες του κεντρικού ήρωα σε συνδυασμό με μια δυσάρεστη εξέλιξη που σχετίζεται με τον φίλο του (ο οποίος πέφτει «θύμα ενός ατάλαντου που καταφέρνει να εκδικηθεί έναν χαρισματικό»), οδηγούν τον Fabian στην απόφαση να επιστρέψει στη γενέτειρά του, προκειμένου να βρει απαντήσεις και λύσεις στα προβλήματά του· εκεί θα επέλθει και η «κάθαρση».

Μέσα από τις σελίδες του βιβλίου αναδεικνύεται σε όλο της το μεγαλείο η πολύχρωμη και συνάμα σκοτεινή ατμόσφαιρα που χαρακτήριζε τη ζωή στη γερμανική πρωτεύουσα λίγα χρόνια πριν από την επέλαση των ναζί και την άνοδό τους στην εξουσία. Οι άνθρωποι της νύχτας, ο υπόκοσμος, τα καμπαρέ, η διάχυτη σεξουαλικότητα, τα πολιτικά πάθη, ο εφιάλτης της ανεργίας, η προδοσία, οι παρεξηγήσεις αλλά και το φάσμα της επερχόμενης ναζιστικής λαίλαπας και του πολέμου –το οποίο αποτυπώνεται με εντυπωσιακό τρόπο σε ένα όνειρο που περιγράφει ο κεντρικός ήρωας, ένα όνειρο που θυμίζει εικόνες από πίνακες του Otto Dix, του George Grosz και άλλων εκπροσώπων της Τέχνης που οι ναζί αποκαλούσαν “Entartete Kunst”, «εκφυλισμένη τέχνη», (ας ληφθεί υπόψη ότι ο Erich Kästner μάλλον βρισκόταν πιο κοντά στις θέσεις του κινήματος της «Νέας Αντικειμενικότητας» -Neue Sachlichkeit– παρά του Εξπρεσιονισμού) απεικονίζονται γλαφυρά, αλλά χωρίς λεκτικά πυροτεχνήματα μέσα από τις σελίδες του βιβλίου· ενός βιβλίου, το οποίο επικρίθηκε την εποχή του για ευνόητους λόγους τόσο από την δεξιά όσο και από την αριστερή κριτική. Δεν είναι μάλιστα τυχαίο ότι βρέθηκε μεταξύ των απαγορευμένων λόγω του «αντεθνικού» τους περιεχομένου βιβλίων που οι ναζί παρέδωσαν στην πυρά τη νύχτα της 10ης Μαΐου 1933 στην Πλατεία της Όπερας του Βερολίνου. Ο συγγραφέας, αν και δεν επιθυμεί να γίνει Κασσάνδρα, ουσιαστικά προφητεύει όσα πρόκειται να συμβούν (ας ληφθεί υπόψη ότι το βιβλίο κυκλοφόρησε το 1931, δύο χρόνια πριν από την άνοδο των ναζί στην εξουσία) ή, για την ακρίβεια, διατυπώνει με τρόπο ειρωνικό και χιουμοριστικό τον προβληματισμό του για τον βηματισμό μιας κοινωνίας που αδυνατεί να αυτοπροσδιοριστεί, που διχάζεται, που χαρακτηρίζεται από ακραίες επιλογές (στην πολιτική, στην αναζήτηση του πλούτου, στην επαγγελματική ανέλιξη κ.α.), μιας κοινωνίας στην οποία αδυνατεί να βρει την θέση του ο πρωταγωνιστής, ο οποίος ακολουθώντας –όπως και ο φίλος του- έναν δρόμο αξιοπρέπειας και ηθικής αισθάνεται να αντιμετωπίζεται ως κορόιδο, ανόητος ή και οπισθοδρομικός. Ο Fabian δεν είναι ένας ακόμη ηθικολόγος, αλλά ένας ηθικός χαρακτήρας και αυτό φανερώνει η ίδια η στάση του απέναντι στην ζωή και τους ανθρώπους· ο ίδιος αναφέρει χαρακτηριστικά: «Παρακολουθώ και περιμένω. Περιμένω να νικήσει η αξιοπρέπεια. Όταν συμβεί αυτό, τότε θα μπορέσω κι εγώ να προσφέρω τις υπηρεσίες μου στην ανθρωπότητα. Προς το παρόν όμως περιμένω, όπως ο άθεος το θαύμα».

Τέλος, ιδιαίτερα διαφωτιστικό είναι το παράρτημα (στο οποίο περιλαμβάνονται πρόλογοι και επίλογοι του συγγραφέα από διαφορετικές εκδόσεις, καθώς και ένα επίμετρο του επιμελητή της γερμανόγλωσσης έκδοσης) που συνοδεύει το βιβλίο, χάρη στο οποίο ο αναγνώστης αποκτά την ευκαιρία να εμβαθύνει περισσότερο τόσο στον τρόπο σκέψης του συγγραφέα όσο και στις συνθήκες υπό τις οποίες γεννήθηκε το συγκεκριμένο μυθιστόρημα. Το αισθητικά άψογο αυτό αποτέλεσμα θα ήταν αδύνατο χωρίς την εξαιρετική μετάφραση της Άντζης Σαλταμπάση και, ασφαλώς χωρίς την συμβολή των εκδόσεων Πόλις.

[Πρώτη δημοσίευση στο ηλεκτρονικό Φρέαρ. Δείτε τα περιεχόμενα της έντυπης έκδοσης εδώ.]

Πρόσθεσε το Φρέαρ στη λίστα του feed.ly: μία από τις καλύτερες επιλογές για την ανάγνωση feeds μέσω RSS.

follow us in feedly

Twitter

Πρόσθεσε το Φρέαρ στη λίστα του feed.ly: μία από τις καλύτερες επιλογές για την ανάγνωση feeds μέσω RSS.

follow us in feedly