frear

Τα «Σκοτεινά σονέτα και άλλα βροχερά ποιήματα» του Ηλία Κεφάλα – γράφει η Λίλια Τσούβα

«Δεν εφευρίσκω τίποτε· ξαναβρίσκω», είχε πει ο περίφημος γάλλος γλύπτης Ροντέν. Πράγματι η μεγάλη τέχνη δεν γνωρίζει μιμητές. Γνωρίζει συγγένειες. Και παρά την απόσταση που χωρίζει τη γενιά του 70 –γενιά αναθεωρητική– από την παραδοσιακή ποίηση, ο Ηλίας Κεφάλας, σημαντικός εκπρόσωπος της γενιάς αυτής, με την τελευταία του ποιητική συλλογή, Σκοτεινά σονέτα και άλλα βροχερά ποιήματα, εκδόσεις Γαβριηλίδης (2019), ξαναβρίσκει την παλιά φόρμα.

Δεκατετράστιχη ποιητική μορφή το σονέτο διακρίνεται στο ιταλικό και το αγγλικό είδος. Το ιταλικό απαρτίζεται από ιαμβικούς ενδεκασύλλαβους οργανωμένους σε δύο τετράστιχες και δύο τρίστιχες στροφές. Το πρώτο μέρος (οκτάβα – 2 τετράστιχα με σταυρωτή κυρίως ομοιοκαταληξία) περιγράφει το πρόβλημα. Το δεύτερο μέρος (ένα εξάστιχο- 2 τρίστιχα με ποικιλία ομοιοκαταληξίας) το λύνει. Ο 9ος στίχος αποτελεί τη στροφή από την πρόταση στη λύση. Το αγγλικό, από την άλλη, σονέτο είναι πεντάμετρο· με τρία τετράστιχα, ένα δίστιχο και ποικιλία ομοιοκαταληξίας.

Ο Ηλίας Κεφάλας στην τελευταία του ποιητική συλλογή Σκοτεινά σονέτα και άλλα βροχερά ποιήματα ακολουθεί τη μορφή του ιταλικού σονέτου. Στο πρώτο μέρος της συλλογής μας χαρίζει 11 παροξύτονα σονέτα με σταυρωτή ομοιοκαταληξία.

Πυρήνας των ποιημάτων αυτών είναι η βροχή. Η ενότητα κατακλύζεται από ρομαντικό πνεύμα και συμπαντική θλίψη. Αποτυπώνει τη μελαγχολία της καθημερινότητας, τον σκοτεινό λυρισμό, όπως αναφέρει ο ίδιος ο ποιητής στον πρόλογό του. Θέματα: η απουσία, ο θάνατος, η μνήμη.

Ένας υπαρξιακός απολογισμός με ρυθμική και μελωδική στιχουργία στην οποία κυριαρχούν η ποικιλμένη εικονοποιία και ο λυρισμός. Ο τόνος παιγνιώδης, η ματιά προσγειωμένη στο καθημερινό, σε στιγμιότυπα, διατυπώνει σκέψεις και συναισθήματα απαλλαγμένα από μεγαλοστομίες. Πρόκειται για το βλέμμα της ψυχής προς τα απλά πράγματα και τα καθημερινά αισθήματα με προσεγμένη στιχουργία που παραπέμπει στην τεχνική του Παρνασσισμού και τους εκπροσώπους του. Οικονομία λόγου και ελαφρύς σαρκασμός. Καταλυτική κυριαρχία του φυσικού τοπίου.

Το καλοκαίρι

Φυσά βοριάς και τρέμει το παρτέρι
Μέσα στο σπίτι η ανάσα μου ηχεί
Μα στην ψυχή μου βαθαίνει η αμυχή
Που ΄χω κι απόψε τη σκιά σου ταίρι

Δεν είσαι εδώ κι η ανάσα σου είναι φάσμα
Μιας βυθισμένης στον πόνο εποχής
Γλιστρώ και πέφτω στο νάμα της βροχής
Μέσα στο μαύρο και πένθιμό της άσμα

Μου τραγουδάει βροχούλα καθαρή
Που μες στη μνήμη σαν βάλσαμο θαρρεί
Πως πέφτει. Αλλά το πικραμένο κλάμμα

Απ΄ τη μισόσχιστη παλιά ρεκλάμα
Του τοίχου πέρα τρώει τη σιγαλιά
Ποιος τρέμει έτσι και κλαίει στα σκαλιά;

Τα υποκοριστικά, οι διασκελισμοί, οι εμφανείς αναφορές στο δημοτικό τραγούδι, τις λαϊκές αφηγήσεις ή την επτανησιακή ποίηση, όπως και η άκρως επιμελημένη μορφή δημιουργούν μια ποίηση μελωδική, με τον ρυθμό του τραγουδιού, που επαναφέρει την ποίηση στις απαρχές της και γοητεύει, παρά τον μελαγχολικό τόνο των ποιημάτων.

Οι έμμετρες συνθέσεις του δεύτερου μέρους, «Και άλλα βροχερά ποιήματα», ξεφεύγουν από τη φόρμα του σονέτου. Ο στίχος κινείται πιο ελεύθερα. Παρατηρούμε ποικιλία ρυθμού και ομοιοκαταληξίας. Δίστιχα και σπασμένοι δεκαπεντασύλλαβοι, στίχοι με τομή στη μέση, διασκελισμοί, ελευθερωμένοι ίαμβοι, ανάπαιστοι.

Θέματά τους η τοπιογραφία της Ελλάδας, αλλά και ο έρωτας, το κάλλος, φυσικό ή σωματικό. Πυρήνας των περισσότερων ποιημάτων είναι και πάλι η βροχή. Ο λυρισμός ακατάπαυτος. Παιχνίδια γλωσσικά, πληθωρισμός από εικόνες συν-ηχητικές, οσφρητικές, οπτικές, λεκτικά στοιχεία από παραμύθια, όπως και υποκοριστικά που χρησιμοποιούνται κατά κόρον και προσδίδουν ιδιαίτερη γλυκύτητα στο λόγο, δημιουργώντας μιαν ατμόσφαιρα που σε μεταφέρει σ’ ένα απροσδιορίστως γνωστό «αλλού».

Ιστορία

Ο Πολυκράτης κι η Αρσινόη
Μια νύχτα φύγαν απ΄ την Οινόη

Με προσευχή κρυφή στον Δία
Έκαναν τάμα έναν μανδύα

Της νύχτας ναύτης μ΄ ένα κουπί
Τους κάνει νεύμα για να τους πει:

Τον οβολό σας και μία μνα
Και πήγαμε στη Μήθυμνα

Στην ποίηση του Ηλία Κεφάλα οι τονισμένες και άτονες συλλαβές, οι συνιζήσεις, η ελευθερία της κίνησης στους τόνους, παράγουν ένα ιδιαίτερα ηχηρό ρυθμικό αποτέλεσμα που λειτουργεί ως επιτονισμός του ύφους, ακόμα και ως μουσικό μοτίβο. Οι προδιαγραφές της ρυθμικής φράσης τηρούνται με αυστηρότητα, ενώ οι παρατονισμοί αποφεύγονται και ο στίχος βαδίζει ανεμπόδιστα. Το παιχνίδι ανάμεσα στα δύο ημιστίχια, τα συστατικά μέρη του στίχου, η ηθελημένη ακουστικότητα ενός δεκαπεντασύλλαβου, κατασκευάζουν μια πραγματικότητα καλλιέπειας που ανακαλεί ένα είδος νοσταλγίας για την παραδοσιακή ποίηση.

Ο Ηλίας Κεφάλας, εκφραστής της τρίτης μεταπολεμικής γενιάς, της γενιάς της αμφισβήτησης, όπως την ονόμασε ο κριτικός Βάσος Βαρίκας, που διαμορφώθηκε μέσα στο μεταπολεμικό πολιτικο-οικονομικό κλίμα και τις αλλαγές της δεκαετίας του ΄60, επανέρχεται με παραδοσιακό στίχο στην τελευταία του ποιητική συλλογή. Ο Άρης Μπερλής, σε κριτικό του δοκίμιο, υπερασπίζεται την απόπειρα επιστροφής στις παραδοσιακές φόρμες ως τάση ανανεωτική.

Αναμφίβολα η επάνοδος στον παραδοσιακό στίχο και την πλούσια ποιητική του παρακαταθήκη από έναν ποιητή που έχει θητεύσει στον ελεύθερο στίχο φανερώνει αφενός το μέγεθος των δυνατοτήτων του δημιουργού· αφετέρου την ευελιξία της γενιάς του, η οποία παρουσιάζει ένα ευρύ πεδίο ποιητικής έκφρασης και τεχνικής, από την «μπητνική» όραση του κόσμου και τη συνακόλουθη αναρχική ποιητική γραφή, έως και τη στροφή του στην παράδοση.

Ο Ηλίας Κεφάλας, μια ιδιαίτερα γόνιμη ποιητική παρουσία, αυτή τη φορά στρέφεται προς τις καταβολές της ποίησης και την αναζωογονεί με τη δημιουργία μιας γλώσσας παραδοσιακής, μελωδικής και απαστράπτουσας. Μιας γλώσσας πολύτυπης και ενιαίας με ανακλήσεις τύπων έκφρασης πολλών εποχών, που έχουν πια συνυφανθεί στο σταθερό της προφίλ των πολυπρισματικών προβολών. Αν δεχτούμε την άποψη του Χοσέ Ορτέγκα ι Γκασσέτ ότι «ο άνθρωπος είναι πρωταρχικά η ζωή του», τότε η συλλογή του Ηλία Κεφάλα Σκοτεινά σονέτα και άλλα βροχερά ποιήματα, δεν είναι παρά το κοινωνικό ισοδύναμο μιας τάσης αντικομφορμιστικής απέναντι στο υπάρχον και η οποία εκφράζει κυρίως την πολλαπλώς ανανεούμενη νεοελληνική πραγματικότητα.

[Πρώτη δημοσίευση στο ηλεκτρονικό Φρέαρ. Δείτε τα περιεχόμενα της έντυπης έκδοσης εδώ.]

Πρόσθεσε το Φρέαρ στη λίστα του feed.ly: μία από τις καλύτερες επιλογές για την ανάγνωση feeds μέσω RSS.

follow us in feedly

Twitter

Πρόσθεσε το Φρέαρ στη λίστα του feed.ly: μία από τις καλύτερες επιλογές για την ανάγνωση feeds μέσω RSS.

follow us in feedly