frear

Το τελετουργικό ως θαύμα της μεταμόρφωσης – του Ταντέους Νταμπρόβσκι

Μετάφραση: Γιώργος Καρτάκης

Το τελετουργικό αποτελεί το θαύμα της μεταμόρφωσης, κάτι που ο σύγχρονος άνθρωπος μπορεί να αντιληφθεί όλο και λιγότερο ως εμπειρία, καθώς η κατανόηση τελετών και τελετουργιών τού δημιουργεί όλο και περισσότερο πρόβλημα. Οι άνθρωποι δεν συνειδητοποιούμε πια ότι το τελετουργικό δεν αποτελεί απλά ένα κενό περιτύλιγμα, αλλά έναν χώρο μετάβασης από μια κατάσταση σε μιαν άλλη. Όποιος μπορεί να αντιληφθεί τον συμβολισμό του, αυτός και θα αποκομίσει ουσιαστικά οφέλη.

Η Παυλίνα με εκπλήσσει συνεχώς. Με αφορμή την ημέρα του Αγίου Βαλεντίνου μου έστειλε ένα γράμμα από την Πολωνία. Στο παστέλ χρωμάτων επιστολόχαρτο, όπου απεικονίζεται ένα μικρό κορίτσι με μακριά μαλλιά να κάθεται σε ένα λιβάδι, βρίσκω τις ακόλουθες γραμμές: «Η μητέρα μου μού είχε αγοράσει αυτό το χαρτί, όταν ήμουν στην πρώτη τάξη Δημοτικού. Τότε μου άρεσε να φαντάζομαι ότι σ’ αυτό θα έγραφα όμορφα ερωτικά γράμματα στο αγόρι μου. Έπρεπε να περάσουν 21 χρόνια, πριν να το βγάλω από το συρτάρι και εκπληρώσω την επιθυμία που είχα ως παιδί».

Διάβαζα τις προτάσεις και δεν μπορούσα να σταματήσω να σκέφτομαι τη μεγαλοφυή απλότητα εκείνης της ιδέας. Το γνωσιολογικό βάθος τους. Η φίλη μου είχε αναγκάσει τη μνήμη της να ρίξει ένα λάσο προς το Εγώ της –εκείνο της περιόδου του Δημοτικού σχολείου– κατόπιν να το ανασύρει στο παρόν και να το φέρει εντέλει στην επιφάνεια των γεγονότων. Κατ’ αυτόν τον τρόπο το έσωσε από τον θάνατο. Μέσω της επιθυμίας να δώσει νόημα στη ζωή της, κατάφερε να διατηρήσει την ταυτότητά της. Δεν επρόκειτο απλά για μια οποιαδήποτε ημέρα του Αγίου Βαλεντίνου, αλλά για ένα τελετουργικό μετάβασης.

Ο Θεός ως Wi-Fi

Σήμερα, δεν γράφει σχεδόν κανείς πλέον γράμματα με τον παραδοσιακό τρόπο, γιατί οι άνθρωποι δεν χρειάζονται πια τελετουργίες. Ο δυτικός πολιτισμός με τη μαζική κουλτούρα και τη λατρεία στην νεανικότητα, που τον χαρακτηρίζει, μοιάζει με έναν έφηβο γεμάτο ακμή: Δεν έχει προχωρήσει πέρα από την συγκέντρωση εντυπώσεων, την αμφισβήτηση και την επαναστατικότητα.

Όταν ήμουν παιδί, αναρωτιόμουν κατά τη διάρκεια της κυριακάτικης λειτουργίας, πόση ποσότητα αγιασμού θα ήταν αρκετή για να με καθαρίσει από τις αμαρτίες μου. Αναρωτιόμουν επίσης για το αν η τελετουργία του αγιασμού ήταν αποτελεσματική, στην περίπτωση που κάποιος βρισκόταν εκτός εμβέλειας ραντίσματος του ιερέα. Σήμερα, αυτά τα ερωτήματα όχι μόνο δεν μου φαίνονται αφελή σε ό,τι αφορά την υλική και αισθησιακή διάσταση του τελετουργικού, αλλά πραγματικά φτάνουν στον βαθμό μιας υπαρξιακής πρόκλησης. Αφού, αν ο αγιασμός αποτελεί μόνο μια συμβολική χειρονομία, τότε γιατί θα πρέπει να πηγαίνει κανείς στην εκκλησία; Σε τελική ανάλυση, ο Θεός είναι παντού όπως ένα επαρκές και αποτελεσματικό Wi-Fi, και εγώ μπορώ να συνδεθώ μαζί του χωρίς να πρέπει να χρησιμοποιήσω το καλώδιο ενός ιδρύματος, χωρίς κωδικό πρόσβασης ή αποδοχή παράλογων όρων χρήσης.

Το τελετουργικό προϋποθέτει μια μεταβολή, τη μετάβαση από μια κατάσταση σε μιαν άλλη, από το «τότε» στο «τώρα», έχει άρα σταδιακά εξελικτικό χαρακτήρα: χρειάζεται χρόνο. Ο σημερινός άνθρωπος δεν χρειάζεται τελετουργίες, γιατί είναι εγκαταστημένος στο παρόν, όπου –αντί να εξελίσσεται– πολλαπλασιάζεται, πληθαίνει εσωτερικά, κατακερματίζεται σε λειτουργικές ταυτότητες προσαρμοσμένες σε συγκεκριμένες περιστάσεις και καθήκοντα. Στις σύγχρονες κοινωνίες το τελετουργικό γίνεται αντιληπτό ως ο αντίποδας της εμπειρίας, ως συνώνυμο της καθυστέρησης, της δεισιδαιμονίας, του πάθους και της πλήξης. Εξάλλου, ένα οικογενειακό δείπνο, ένας εορτασμός έναρξης του σχολικού έτους, η Θεία Λειτουργία ή μια παράσταση όπερας αποτελούν από εφηβική σκοπιά αλλόκοτα, χωρίς νόημα και πληκτικά γεγονότα: ένα θέατρο.

Κρίση της μεταφυσικής

Η ετυμολογία της λέξης «τελετουργία» (Σ.τ.μ: «Ritual» στο πρωτότυπο) από την άλλη, αναφέρεται σε κάτι εντελώς διαφορετικό. Προέρχεται από τη λατινική «ritualis», που με τη σειρά της είναι συναφής με την λέξη «ritus», την ιεροτελεστία, η οποία πάλι προσομοιάζει με τις λέξεις «έθιμο», «τελετή», αλλά και «ήθος» ή «συνήθεια». Η έννοια «συνήθεια» φαίνεται να είναι ήδη πολύ κοντά στην έννοια «εμπειρία». Η σχέση μεταξύ «τελετουργίας» και «δραστηριότητας» γίνεται ακόμα πιο σαφής μέσω των Σανσκριτικών, όπου η λέξη «kriya» προέρχεται από τη ρίζα «kri», που σημαίνει «κάνω», «εκτελώ», «αντιδρώ».

Τι είναι αυτό που έχει συμβεί στη σκέψη των Δυτικών, ώστε αυτή η σύνδεση να έχει χαθεί; Ως τις πιο σημαντικές αιτίες, θεωρώ την κρίση της μεταφυσικής, την απώλεια της αίσθησης για τη μοναδικότητα, το μυστήριο της ύπαρξης και –παραδόξως– τον γεροντικό μαρασμό του ορθολογισμού που μετά τους Νίτσε και Ντεριντά έχει περιπέσει στην παγίδα του ερμηνευτικού σκεπτικισμού. Η Αποδόμηση είναι μια εφηβική φιλοσοφία, την οποία κάθε αγόρι και κάθε κορίτσι –να θυμάστε, το αγόρι δεν είναι το αντίθετο του κοριτσιού– πρέπει να ξεπεράσει. Όμως, ο μεταμοντέρνος σκεπτικισμός μπορεί να οδηγήσει σε μια ορθολογική μεταφυσική, στην πίστη στο περιεχόμενο του λόγου, ο οποίος υπό αυτήν την έννοια αναγνωρίζει και λατρεύει τον ιερό χώρο της σιωπής.

Ο εκλατινισμός του ελληνικού πολιτισμού μπορεί ίσως να δικαιολογήσει και την αφετηρία αποτυχίας της τελετουργίας και της εμπειρίας. Η ελληνική λέξη «λόγος» δεν σήμαινε μόνο «λογισμός» –«νους», δηλαδή– αλλά και «λέξη». Η λατινική λέξη «ratio» διαρρηγνύει αυτήν την ενότητα. Αν η ομιλία αποτελεί ένα είδος τελετουργικού ανάκλησης σκέψεων, τότε υπάρχει η πιθανότητα αυτή η μνήμη να μεταβληθεί εκ νέου σε δράση. Πρόκειται μάλλον για ένα ηθικό και διανοητικό –άρα ορθολογικό– ερώτημα, το οποίο μας αφορά όλους ως μια οδηγία στην φιλοσοφία, η οποία έχει βεβαίως δικαίωμα να μιλά πολλές γλώσσες.

Υπάρχει μια ταινία του Ίνγκμαρ Μπέργκμαν με τίτλο Φως τον Χειμώνα, η οποία καταθέτει πολλά περισσότερα για τον ρόλο του τελετουργικού στην πίστη από πολλούς άλλους χοντρούς τόμους γραμμένους από θεολόγους. Μεταξύ των δύο εκκλησιαστικών λειτουργιών, του όρθρου και του εσπερινού, οι οποίες αποτελούν το «συνθετικό πλαίσιο του δράματος», ο πάστορας Τόμας συνειδητοποιεί, ότι στη ζωή του δεν υπάρχει Θεός. Αυτό συμβαίνει αμέσως μετά την ανάγνωση ενός γράμματος της πρώην ερωμένης του Μάρτα, η οποία –επειδή δεν μπορεί πλέον να αντέξει την ψυχρότητά του– τού γράφει: «Ποτέ δεν πείστηκα για την πίστη σου […]. Μου μοιάζει θολή, ασαφής και νευρωτική, τρομακτικά υπερφορτωμένη με συναισθηματισμούς, πρωτόγονη. Ένα κυρίως δεν μπόρεσα ποτέ να καταλάβω: εκείνη την περίεργη αδιαφορία σου για τον Ιησού».

Ο πάστορας βιώνει μια «μηδενιστική στιγμή». Όμως δεν αποφασίζει να επιστρέψει στη Μάρτα, αλλά ούτε και να εγκαταλείψει τα ιερατικά του καθήκοντα: Το βράδυ φορά και πάλι το επιτραχήλιο και τελεί τη λειτουργία με ανέκφραστο, παγερό πρόσωπο. Αισθάνεται το κενό της απώλειας του Θεού, ωστόσο παραμένει πιστός στο τελετουργικό. Εκείνη η στιγμή είναι η πρώτη φορά που η α-πιστία του είναι ειλικρινής: επειδή είναι παράλογη και στρέφεται εναντίον του. Το μόνο που ο Τόμας είναι σε θέση να κάνει, είναι αυτή η τήρηση του τελετουργικού. Αυτός είναι ο δικός του Γολγοθάς: το κουβάλημα της απιστίας.

Ένας έφηβος δεν έχει τη δυνατότητα να επεξεργαστεί νοητικά και να αφομοιώσει μια τελετουργία, γιατί διαθέτει υπερβολικά λίγη υπομονή και ταπεινότητα. Ένα μη αφομοιωμένο τελετουργικό αποκόπτεται από τις πηγές του. Κατ’ αυτόν τον τρόπο, στο πέρασμα των αιώνων αποκολλήθηκε η τέχνη από τη θρησκεία, ώστε να μεταβληθεί στον 20ό και 21ο αιώνα σε Design και διασκέδαση. Η τελετουργία, στον δυτικό κόσμο, έχει διαιρεθεί σε δύο γαλαξίες: τον πνευματικό, ο οποίος από την περίοδο του Διαφωτισμού και μετά υπόκειται σε μια κατάρρευση, και τον υλικό, ο οποίος εξελίσσεται προς την κατεύθυνση της καθαρής φόρμας και του σόου. Η αξία της κάθαρσης που μπορεί να μας προσφέρει ένα σόου είναι όση ακριβώς και το αντίτιμο του εισιτήριου που πληρώσαμε για να μπούμε. Μπορεί να πάει κανείς με μακό μπλουζάκι σε μια κηδεία ή σε μια παράσταση όπερας; Είναι δυνατόν σε κάποιον –εφόσον βεβαίως έχει την ανάγκη– να προσευχηθεί μακριά από την κοινότητα ή χωρίς τελετουργικό; Ναι, μπορεί. Κατά τον ίδιο τρόπο που κάποιος μπορεί να είναι επίσης εξαιρετικός μάγειρας και χωρίς κουζίνα. Μέχρι κάποιο σημείο.

Ένα τελετουργικό, που έχει αφομοιωθεί, μεταβάλλεται σε μια δραστηριότητα με πραγματικές συνέπειες. Όπως ένα οικογενειακό γεύμα, όπως οι ημέρες του Πάσχα ή ένα γράμμα την ημέρα του Αγίου Βαλεντίνου. Η κατανόηση όμως αυτού του πράγματος, σημαίνει ότι κάποιος έχει ενηλικιωθεί.

***

[Ο Tadeusz Dabrowski γεννήθηκε το 1979 και είναι μια από τις πιο σημαντικές ποιητικές φωνές της σύγχρονης Πολωνίας. Το κείμενο δημοσιεύθηκε στην ελβετική εφημερίδα Neue Zürcher Zeitung, 20.04.2019. Ζωγραφική: Michael Triegel.] 

Πρόσθεσε το Φρέαρ στη λίστα του feed.ly: μία από τις καλύτερες επιλογές για την ανάγνωση feeds μέσω RSS.

follow us in feedly

Twitter

Πρόσθεσε το Φρέαρ στη λίστα του feed.ly: μία από τις καλύτερες επιλογές για την ανάγνωση feeds μέσω RSS.

follow us in feedly