frear

Για τη συλλογή κριτικών κειμένων του Θεοδόση Πυλαρινού για τον Αντώνη Φωστιέρη – γράφει η Ανθούλα Δανιήλ

Θεοδόσης Πυλαρινός, Αντώνης Φωστιέρης. Κριτικά Κείμενα, εκδ. Αιγαίον, Λευκωσία 2017.

Ο Θεοδόσης Πυλαρινός, με το βιβλίο του Αντώνης Φωστιέρης. Κριτικά Κείμενα, συνεχίζει την επιτυχημένη συνεργασία του στη σειρά Λογοτεχνική Κριτική, στην οποία οι προηγούμενες μελέτες του ήταν για τον Θανάση Βαλτινό, τον Κυριάκο Χαραλαμπίδη και τον Γιώργο Μαρκόπουλο.

Ο Αντώνης Φωστιέρης είναι ένας από τους νεότερους και σημαντικότερους εκπροσώπους της Γενιάς του ’70, με έκδηλα τα χαρακτηριστικά της στη γραφή του, πράγμα που τεκμηριώνει ο πολυσέλιδος αυτός τόμος, στον οποίο συγκεντρώνεται η κριτική αποτίμηση από τους ομοτέχνους του, αλλά και πανεπιστημιακούς καθηγητές και συνιστά μεγίστη απόδειξη της αξίας του έργου του και της ξεχωριστής θέσης του στη Γενιά του.

Ο Πυλαρινός στην συστηματική του Εισαγωγή μας δίνει πολλές και χρήσιμες πληροφορίες για τη ζωή και το έργο του ποιητή όπως ότι ο Φωστιέρης κατάγεται από την Αμοργό αλλά μεγάλωσε και σπούδασε στην Αθήνα. Η νησιωτική του ρίζα, από τη μία, και η ζωή του στην Αθήνα, από την άλλη, διέπλασαν τον χαρακτήρα του και επηρέασαν, η κάθε μία με τον τρόπο της, την ποιητική του γραφή. Πρώτος στη Νομική της Αθήνας το 1971, υπότροφος του Ιδρύματος Κρατικών Υποτροφιών, πήρε με άριστα το πτυχίο το 1976, έκανε μεταπτυχιακές σπουδές στην Ιστορία του Δικαίου στο Παρίσι, με υποτροφία του γαλλικού κράτους. Και, ενώ με τέτοια εφόδια θα μπορούσε να διεκδικήσει ακαδημαϊκή καριέρα, εκείνος προτίμησε να καταθέσει όλες τις γνώσεις που είχε αποκομίσει από τις σπουδές του και την εγγενή ευαισθησία του στην Ποίηση.

Η ποιητική του κλίση άρχισε να διαφαίνεται από τα παιδικά του χρόνια, με διάφορα δημοσιεύματα, αλλά το βάπτισμα του πυρός έλαβε με τη συλλογή Το Μεγάλο Ταξίδι, με το οποίο έγινε ενθουσιαστικά δεκτός στην ποιητική οικογένεια. Ο Παναγιώτης Κανελλόπουλος και ο Τάκης Παπατσώνης έγραψαν εγκωμιαστικά για το Ταξίδι. Ο πρώτος θαύμασε την «εμπειρία» του Μεγάλου Ταξιδιού και το νεαρό της ηλικίας – ήταν δεκαοχτώ ετών – και ο δεύτερος το θεώρησε «υπεράξιο» για να βραβευτεί.

Πολλές ποιητικές συλλογές του Φωστιέρη καθώς και μεμονωμένα ποιήματά του έχουν μεταφραστεί κι εγκωμιαστεί στο εξωτερικό, για την ουσία αλλά και για την όμορφη, αν και απαιτητική, ελληνική γλώσσα των κειμένων του. Ποιήματά του έχουν βραβευτεί, μελοποιηθεί και συμπεριληφθεί σε σχολικά βιβλία.

Πέραν της Ποίησης, αξιολογότατη είναι και η εκδοτική δραστηριότητα του Φωστιέρη. Αρχικά εξέδωσε το περιοδικό Νέα Ποίηση, όπου παρουσίασε γνωστούς ποιητές, αλλά κυρίως νέους και νέες τάσεις, αρχή που συνάδει και με τον τίτλο του περιοδικού. Αργότερα, με συνεκδότη του τον Θανάση Νιάρχο εξέδωσε το περιοδικό η Λέξη, που βραβεύτηκε με το Α΄ Κρατικό Βραβείο Περιοδικού το 2008 και κυκλοφόρησε από το 1981 έως το 2010. Τα διακόσια πέντε τεύχη, που εκδόθηκαν με πολυσέλιδα αφιερώματα, συνιστούν άθλο για τα ελληνικά δεδομένα και «άτυπη λογοτεχνική εγκυκλοπαίδεια», κατά την κρίση του Πυλαρινού. Παράλληλα, οι δύο συνεργάτες, σε εκπομπή τους στο Τρίτο πρόγραμμα της ΕΡΤ, συνομίλησαν με ποιητές, καλλιτέχνες και άλλους πνευματικούς ανθρώπους, σε περισσότερες από εκατό εκπομπές.

Συνεχίζοντας ο σημαντικός μελετητής της Γενιάς του ’70 την εργασία του κάνει λόγο για την «πρωτοτυπία του έργου του Φωστιέρη που είναι αδιαμφισβήτητη, «από την ειδολογική έως τη γλωσσική μορφή του καθώς και το θεωρητικό της έρμα»· η ποίηση και τα Γράμματα είναι η πρώτη του μέριμνα, γράφει. Στις πηγές του συγκαταλέγονται τα πάντα· από την Παλαιά Διαθήκη, τους Προσωκρατικούς φιλοσόφους, τους νεότερους νεορομαντικούς και υπερρεαλιστές ποιητές, τη γαλλική ποιητική παράδοση του Ζυλ Λαφόργκ και, κυρίως, του Μπωντλέρ.

Τα κριτικά σημειώματα θα τα βρούμε με χρονολογική σειρά, οπότε μπορούμε να ελέγξουμε την αποτίμηση του έργου του ποιητή εξελικτικά, και να τα παραβάλλουμε με τα ανθολογημένα ποιήματα που εμπεριέχονται στον τόμο. Ο Πυλαρινός προσπάθησε με την πλούσια επιλογή του να δώσει δείγμα της πολύπλευρης ποίησης του Φωστιέρη, να επιβεβαιώσει και να εξηγήσει τις κριτικές. Από τις κριτικές προηγούνται οι πολύπλευρες σφαιρικές και ακολουθούν οι ειδικές ανά συλλογή. Λόγω του καινοτόμου και ρηξικέλευθου πνεύματος του ποιητή, ήταν αναμενόμενο να ασχοληθούν πολλοί μαζί του και να επισημάνουν την ανανέωση που έφερνε· το νέο που κόμισε στην τέχνη η γραφή του. Τα συμπεράσματα, πολλά και σημαντικά, αφορούν την ανανέωση, σε μορφή και περιεχόμενο, τη σταδιακή ωριμότητα, τη στοχαστική διάθεση, την πυκνότητα, αρμονία και συγκίνηση.

Στο Μεγάλο Ταξίδι, που είναι και η προδρομική συλλογή του Φωστιέρη, οι κριτικοί διακρίνουν μια μελέτη θανάτου ως σκοτεινό έρωτα, την αμετάκλητη τύχη του ανθρώπου, την απώλεια, «την οποία αντιμάχεται αναδομώντας ένα στείρο παρελθόν και οικοδομώντας ένα σκοτεινό και ασφαλώς ασύλληπτο μέλλον… με τεχνικές και γλώσσα συμφωνικά συνεργαζόμενες». Ο Πυλαρινός «απανθίζοντας ποικιλώνυμες κρίσεις» για την ποίηση του Φωστιέρη καταθέτει χαρακτηρισμούς από τους οποίους επιλέγω: εξανθρωπιστική, στοχαστική, φιλοσοφικά αμφισβητησιακή, εκφραστική του άρρητου, διαυγής και αποφθεγματική, ρεαλιστική, πραγματιστική, χρησμώδης, προφητική. Ως προς τα τεχνικά διακρίνει: αυστηρή δομή, τεχνική τελειότητα, ασυνήθη εικονοποιΐα κι ακόμα ποικιλότροπη αποτύπωση των αντιθέτων, όπου το αγγελικό και δαιμονικό, το Καλό και το Κακό, ο έρως και ο θάνατος συγκρούονται αλλά μαρτυρούν και την ενότητά τους.

Στη συνέχεια, αναφέρεται σε κάθε συλλογή ξεχωριστά – οι συλλογές είναι περισσότερες από δέκα- όπου τονίζει ότι ο ποιητής «Ήταν έτοιμος από καιρό».

Ο Σκοτεινός Έρωτας και η Ποίηση μες στην Ποίηση είναι δύο συλλογές που κυκλοφόρησαν σε έναν τόμο αδικώντας, όμως, με τη συστέγασή τους, η μία την άλλη. Ωστόσο, οι δύο συλλογές συνδέονταν ως προς τις παράλληλες αναζητήσεις, την κοινή αγωνία και την ίδια ποιητική αφόρμηση. Ο Φωστιέρης δεν αναλώθηκε στην καταγγελία της πρόσφατης πραγματικότητας, αλλά ασχολήθηκε με «την επισήμανση του ενιαίου και αδιάσπαστου πνεύματος που διαπερνά το γήινο Εδώ και το αχειροποίητο Εκεί». Για τον Σκοτεινό Έρωτα ο Πυλαρινός γράφει πως ο Φωστιέρης «καθολικεύει τα πάθη του εγώ, επεκτείνοντας σε νέες εκδοχές το δυϊστικό μοτίβο ζωής-θανάτου», ενώ στην Ποίηση μες στην Ποίηση ασχολείται με την αμφισβήτηση της επίγειας πραγματικότητας συλλήβδην και δεν εστιάζει στην ιστορική ή επικαιρική εκδοχή της. Η ενότητα αυτή κλείνει με το σχόλιο του Νίκου Σπάνια, ο οποίος χαρακτηρίζει τον Φωστιέρη ως τον πιο εκρηκτικό και συνάμα τον πιο αδρά φιλοσοφικό ποιητή της δεκαετίας του ’70-’80.

Κατά τον ίδιο τρόπο συνεχίζεται και η μελέτη – παρουσίαση και των άλλων συλλογών, στις οποίες κυριαρχεί άλλοτε η μορφή του διαβόλου ως η άλλη μορφή των πραγμάτων, η παντοκρατορία του θανάτου ως ταξίδι αλληγορικό προς το Τίποτα, η θέση της ποίησης και «η σημασία της στην επίγεια διαμονή», η «αόρατη πραγματικότητα» και η «ουσία των πραγμάτων. Ο στίχοι του Φωστιέρη είναι απλοί, φιλικοί, εύληπτοι.

Οι ξενόγλωσσες κριτικές φαίνονται σαν φυσική συνέπεια για μιαν ποίηση που υπερβαίνει εγγενώς τα ελληνικά σύνορα, έχει οικουμενικό περιεχόμενο και γενικότερο ενδιαφέρον. Τέλος, οι ξενόγλωσσες μεταφράσεις έγιναν post res, δηλαδή, όταν τα έργα είχαν ήδη κάνει τη διαδρομή τους στην Ελλάδα.

Στους ανθολογούμενους πάμπολλους κριτικούς συμπεριλαμβάνονται ο καθηγητής Μ.Γ. Μερακλής που γράφει για τη «Σφαιρική Θεώρηση της ποίησης του Αντώνη Φωστιέρη», ο Αλέξης Ζήρας για «τη χτυπητή αντίθεση μεταξύ του τραγικού νοήματος της ζωής και του ήρεμα διαπιστωμένου … αναπόδραστού της», ο Τάκης Μενδράκος για τον γεμάτο περίσκεψη λόγο που δεν εγκαταλείπει ποτέ το λυρικό του ένδυμα. Ο Τίτος Πατρίκιος λέει ότι «η ποίηση ανήκει σε όλους». Ο Κώστας Γεωργουσόπουλος κάνει λόγο για «γραφή ασεβείας». Ο Γιάννης Βαρβέρης μας ενημερώνει: «Είναι στο βάθος και τον ακούω που τραγουδά». Ο Γιώργος Βέης εφιστά την προσοχή: «Ποίηση: η βασιλική οδός της οντολογικής μας χειραφέτησης». Ο Γιώργος Μαρκόπουλος μιλάει για τις «πολύτιμες μνήμες της ποίησης», εννοείται του Φωστιέρη. Ο Βασίλης Βασιλικός καταθέτει «μερικές σημείωσεις», ο Γιάννης Κουβαράς μιλάει «εφ’ όλης της ύλης και αντιύλης», ο Νιάρχος για τη «σκοτεινή αντίφαση». Ο αριθμός των κριτικών είναι αμέτρητος.

Από τις μεταφρασμένες ανθολογώ δειγματοληπτικά τα ονόματα των Γιώργου Δανιήλ, Μισέλ Φάις, Πίτερ Μπίαν. Μάλιστα, αρκετοί είναι εκείνοι που επανέρχονται με νέα κριτική, πράγμα που σημαίνει πως οι μελετητές περιμένουν με ενδιαφέρον κάθε φορά τη νεότερη δουλειά του ποιητή.

Ο Φωστιέρης δεν χρησιμοποιεί την ποίηση για προσωπικές εξομολογήσεις, αλλά για να εκφράσει τον βαθύ του στοχασμό και τις υπαρξιακές του αναζητήσεις. Αυτός ο στοχασμός, διατυπωμένος με ωραία γλώσσα-έκφραση κάνει γοητευτική την πρόσληψη των νοημάτων της ποίησής του. Παράλληλα, η μελέτη του Πυλαρινού αναδεικνύεται ως η κριτική των κριτικών, εφόσον μιλά εφ’ όλης της ύλης, πρωτογενούς έργου και κριτικών σημειωμάτων. Τέλος, η γλώσσα του Πυλαρινού, παρά την επιστημονική εκδοχή της, αναδεικνύεται σε γοητευτική επίσης, διακρινόμενη και αυτή με τη σειρά της για την καίρια και σπάνια λέξη, σύνταξη, νόημα και ουσία, χαρακτηριστικά, τα οποία κεντρίζουν το ενδιαφέρον του αποδέκτη, του απλού αναγνώστη ή του ενδιαφερόμενου ερευνητή.

[Πρώτη δημοσίευση στο ηλεκτρονικό Φρέαρ. Δείτε τα περιεχόμενα της έντυπης έκδοσης εδώ.]

Πρόσθεσε το Φρέαρ στη λίστα του feed.ly: μία από τις καλύτερες επιλογές για την ανάγνωση feeds μέσω RSS.

follow us in feedly

Twitter

Πρόσθεσε το Φρέαρ στη λίστα του feed.ly: μία από τις καλύτερες επιλογές για την ανάγνωση feeds μέσω RSS.

follow us in feedly