frear

Διονύσης Μουσμούτης: Ούγκο Φόσκολο Ιστορικά και βιογραφικά Παραλειπόμενα

γράφει η Ανθούλα Δανιήλ

Διονύσης Μουσμούτης
Ούγκο Φόσκολο
Ιστορικά και βιογραφικά Παραλειπόμενα
Εκδ. Τρίμορφο, 2010

Του κάκου Φράγκο θέλουν να σε κάμουνε/ που είσ’ Έλληνας τα Μνήματα φωνάζουνε

Με το παραπάνω επίγραμμα ο Αντώνιος Μαρτελάος υπαινίσσεται  ότι το έργο του ποιητή Ούγκο Φόσκολο (1778-1827)  I sepolcri – Τα μνήματα -είναι ελληνικής έμπνευσης, όπως και ο ίδιος είναι ελληνικής καταγωγής.

O Διονύσης Μουσμούτης στο βιβλίο του Ούγκο Φόσκολο, Ιστορικά και βιογραφικά Παραλειπόμενα περιλαμβάνει οχτώ μελετήματα, στα οποία με συστηματική, εξονυχιστική έρευνα των πηγών μας δίνει πληροφορίες για την οικογένεια, την καταγωγή, τις απόπειρες συγγραφής τεκμηριωμένης βιογραφίας του ποιητή, τη μετάφραση των Τάφων στα ελληνικά και τη στάση της λογοτεχνικής Αριστεράς του Μεσοπολέμου. Φυσικά παραθέτει πλούσια βιβλιογραφία, δημοσιεύματα στον αθηναϊκό Τύπο  του 1927 -έτος θανάτου του ποιητή- βοηθητικό υλικό, γκραβούρες σκίτσα, πορτρέτα.

Συγκεκριμένα. Οι  πρόγονοι του Ούγκο Φόσκολο ήρθαν από την  Κρήτη.  Ο ποιητής αναφέρει ότι ανήκει στον οίκο των ευγενών Foscolo, αν και πολλοί βιογράφοι το αμφισβητούν. Ο παππούς Φόσκολο, καθώς και ο πατέρας γεννήθηκαν στην Κέρκυρα και σπούδασαν ιατρική. Ο Ούγκο γεννήθηκε στη Ζάκυνθο. Η οικογένεια γνώρισε πολλές περιπέτειες (μετακινήσεις, ασθένειες, αυτοκτονίες  και οικονομικά προβλήματα).

Μετά το θάνατο του ποιητή έγιναν πολλές απόπειρες για τη συγγραφή μιας τεκμηριωμένης βιογραφίας του, αλλά από εκείνες που έγιναν καμία δεν ικανοποίησε τους ενδιαφερόμενους και όσοι επιφανείς υποσχέθηκαν να γράψουν, τελικά, δεν έγραψαν.  Αρχικά, ο φίλος του ποιητή Μικέλε Λεόνι εξέδωσε μια βιογραφία, η οποία όμως δυσαρέστησε τον νεότερο αδελφό του ποιητή Τζούλιο, γιατί, κατά την άποψή του, διαστρέβλωνε την αλήθεια. Η φίλη του ποιητή Κουρίνα Μοτσένι-Ματζότι, η «Dona gentile», όπως την αποκαλούσε ο Ούγκο, ενδιαφερόταν επίσης για μια βιογραφία του ποιητή, του οποίου  κατείχε το  αρχείο και είχε στενή αδελφική σχέση με τον Τζούλιο. Η Ματζότι παραχώρησε πληροφορίες και αρχειακό υλικό στον Τζουζέππε Πέκκιο,  φίλο του ποιητή, όμως και πάλι η βιογραφία δεν την ικανοποίησε ούτε και τον Τζούλιο, οποίος  βρήκε υπερβολές και  διαστρέβλωση πληροφοριών που εξέθεταν τον ποιητή και την οικογένεια. Να τονιστεί εδώ ότι  ο  Τζούλιο φρόντιζε  να δοξαστεί η ζωή του αδελφού του και να πιστοποιήσει με κάθε κόστος την ευγενή καταγωγή.  Όμως ούτε ο Τζούλιο ούτε ο Ούγκο ήταν πάντα ειλικρινείς σχετικά με την οικογένειά τους, λέει ο Μουσμούτης.

Η Ματζότι δυσαρεστημένη με τον  Πέκκιο και, θέλοντας να διορθώσει τα λάθη,  απευθύνθηκε στον Αιμίλιο Τυπάλδο, ο οποίος ναι μεν δέχτηκε, αλλά  ούτε εκείνος έγραψε. Εν τω μεταξύ κυκλοφόρησε η βιογραφία  από τον Καρρέρ, που στηρίχτηκε σε ντοκουμέντα και απέφυγε τις συναισθηματικές απολογίες. Ο μεγάλος ιταλός πολιτικός και φιλόσοφος Τζουζέππε Μαντσίνι που θαύμαζε τον Φόσκολο, για τον συνδυασμό της πολιτικής σκέψης με τη λογοτεχνική επιδεξιότητα, είχε εκδηλώσει επίσης την επιθυμία να γράψει, αλλά τελικώς δεν έγραψε. Ούτε και ο  Νικολό Τομαζέο, τήρησε την υπόσχεσή του να γράψει, πράγμα που η Ματζότι θεώρησε προδοσία και χαρακτήρισε τη συμπεριφορά του «άνανδρη, απρεπή και αγενή». Στο ερώτημα, γιατί απέφυγαν να γράψουν τόσοι επιφανείς φίλοι που γνώριζαν καλά τον ποιητή και είχαν στα χέρια τους σημαντικό υλικό, η απάντηση είναι ότι άλλοι  θεώρησαν ότι δεν μπορούσαν να γράψουν κάτι αξιοπρεπές, άλλοι γιατί δεν το επέτρεπε η Βενετία και η λογοκρισία, άλλοι επειδή λόγω του «παρωχημένου … ισχυρού ακαδημαϊσμού αποστρεφόταν το έργο του, τη ζωή και την κοσμοθεωρία του», αλλά  το βασικότερο ίσως ήταν  η «μεγάλη πίεση … του Τζούλιο,  για καθ’ υπαγόρευση δημοσίευση στοιχείων που αφορούσαν το γενεαλογικό τους δέντρο».

Όταν οι Αυστριακοί διαδέχτηκαν τον Ναπολέοντα στην Ιταλία και ο Φόσκολο, πιστός στις φιλελεύθερες ιδέες του, έφυγε για την Αγγλία, στις 11 Σεπτεμβρίου 1816 άρχισε η κατάρρευση. Η ποιητική παραγωγή ελαττώθηκε, τα οικονομικά του δυσκόλεψαν, η ένδεια και οι ταπεινώσεις επέφεραν φθορά στην υγεία του και τον ανάγκασαν να ταπεινωθεί πολύ και να ζήσει στο περιθώριο. Ωστόσο, θέλει να κατεβεί στην Ελλάδα και να πολεμήσει: «Θαρρώ ότι είμαι άξιος  και συμπολεμών και συγγράφων, να ενεργήσω υπέρ λαού ελευθέρου, του οποίου δύναμαι να καυχηθώ ότι είμαι συμπολίτης», «για να συνεισφέρω εις την ευδαιμονίαν και δόξαν της Ελλάδος και να δυνηθώ να δουλεύσω την Πατρίδα». Δεν πρόλαβε όμως γιατί στις 10 Σεπτεμβρίου 1827 πέθανε, στα 49 του χρόνια από υδρωπικία του ήπατος. Τον έθαψαν στο κοιμητήριο του Τσίσγουικ. Η Ζάκυνθος τον πένθησε και ο Διονύσιος Σολωμός εκφώνησε τον επικήδειο, το «Elogio a Ugo Foscolo». Τα οστά του μεταφέρθηκαν με μεγαλοπρεπή πομπή και  ενταφιάστηκαν  στο ιταλικό Πάνθεον, δίπλα στο κενοτάφιο του Δάντη, στη Σάντα Κρότσε, στη Φλωρεντία. Τότε η ελληνική πλευρά κινητοποιήθηκε να πάρει τα οστά στη Ζάκυνθο, αλλά ήταν πλέον αργά.

Το σπίτι στη Ζάκυνθο βρισκόταν  στη συνοικία της Παναγίας της Οδηγήτριας, σε μια φτωχογειτονιά. Ο Γρηγόριος Ξενόπουλος έχει κάνει μια πολύ ωραία περιγραφή του στα πρώτα του κείμενα.  Το σπίτι αυτό, που κινδύνεψε από κατεδάφιση, το κέρδισε σε δημοπρασία ο Δήμος και  στέγασε τη  Φοσκολική Βιβλιοθήκη, μέχρι που κατέρρευσε από τους ιταλικούς βομβαρδισμούς το 1940. Ο Αντριάνο Μαρκήσιος Κολότσι άνθρωπος με πάρα πολλά ταλέντα,  διπλωμάτης, βουλευτής, μέλος Ακαδημιών, λαμπρός δημοσιογράφος, εξέδιδε το περιοδικό Il 18 Marzo,  πολέμησε και διακρίθηκε για την ανδρεία του, φιλέλληνας από το 1875, περιοδεύοντας στα ελληνικά νησιά, πέρασε από τη Ζάκυνθο όταν γινόταν ο θόρυβος για το σπίτι. Ο Κολότσι προσφέρθηκε να δωρίσει μαρμάρινο ομοίωμα του ποιητή και αναμνηστική πλάκα με σχετική επιγραφή. Σ’ ένα πολύ ενδιαφέρον κείμενό του για τη Ζάκυνθο, έγραψε: «Όπως η Αγία Ελένη για τον Ναπολέοντα, η Καπρέρα για τον Γκαριμπάλντι, η Ζάκυνθος είναι ένα νησί παγκοσμίου φήμης μέσω του Ούγκο  Φόσκολο, του αθάνατου ποιητή των Sepolcri… Πήγα να δω το φτωχικό χαμόσπιτο… Εκεί γεννήθηκε ο Νικολό Φόσκολο, γνωστός στον κόσμο με το όνομα Ούγκο, στις 7 Φεβρουαρίου 1778, όπως εγώ ο ίδιος επαλήθευσα στα εκκλησιαστικά μητρώα της Ζακύνθου… η φτώχεια αυτού του οικοδομήματος είναι απόδειξη της οικονομικής στενότητας που αντιμετώπιζε η οικογένεια του μεγάλου ποιητή.

 Ο Αντώνιος Μανούσος γεννήθηκε στην Κέρκυρα, ήταν αγωνιστής πρωτοπόρος και άνθρωπος του θεάτρου, με δράση και ανησυχίες που ξεπερνούν την εποχή του, με σπουδές στην Ιόνιο Ακαδημία και σε πόλεις της Ιταλίας, ενστερνίστηκε τις ιδέες του Risorgimento, συναναστράφηκε με ηγετικές επαναστατικές προσωπικότητες της Ιταλίας, επέστρεψε στην Ελλάδα και ασχολήθηκε με το θέατρο και ως ηθοποιός και ως διδάκτωρ της δραματικής τέχνης. Στον Μανούσο αποδίδεται μια μετάφραση των Τάφων.  Οι Τάφοι είναι ποίημα πατριωτικό και αναφέρονται στο ναπολεόντειο διάταγμα του  Σαιν Κλου (1804)  σύμφωνα με το οποίο απαγορευόταν να θάβονται οι νεκροί μέσα στις εκκλησίες. Το ποίημα αγαπήθηκε λόγω του πατριωτικού του χαρακτήρα και των φιλελεύθερων ιδεών της εποχής του. Ο Τζουζέππε Γκαριμπάλντι ετοιμοθάνατος το είχε κάτω από το μαξιλάρι του και  απάγγελε στίχους.

Στα ελληνικά οι Τάφοι μεταφράστηκαν από τον Αλέξανδρο Σούτσο (δώδεκα στίχοι στο έργο του Εξόριστος), τον Ματθαίο Γεώργιο Κάλλο, τον Ζαλοκώστα, Μάτεσι, Μαβίλη,  Δικταίο και πάρα πολλούς  λιγότερο γνωστούς. Ανάμεσα σ’ αυτούς πρέπει να είναι  και η λανθάνουσα μετάφραση του Μανούσου για την οποία δεν βρήκε εκδότη. Από άλλες πληροφορίες συνάγεται ότι η μετάφραση έγινε περί το 1886 με αφορμή ποιητικό διαγωνισμό από το περιοδικό Ο ποιητικός Ανθών,   με αφορμή το σπίτι του ποιητή.

Και ποια είναι η στάση της Αριστεράς του Μεσοπολέμου;  Το 1927 είναι έτος κατά το οποίο εκδίδονται σημαντικά έργα των Σικελιανού, Βάρναλη, Καζαντζάκη, Καρυωτάκη. Επανεκδίδονται επίσης, οι  Ωδές του Κάλβου και τα  Ανέκδοτα έργα του Σολωμού. Τον Ιούλιο του ίδιου έτους έλληνες υπουργοί πήγαν στη Ρώμη να ζητήσουν από την ιταλική κυβέρνηση να συνδράμει στη λήψη δανείου, το οποίο και έλαβαν από τις ΗΠΑ, Μ. Βρετανία και Ιταλία. Η υποδοχή ήταν ενθουσιώδης και στην Ελλάδα η κυβέρνηση ετοιμαζόταν για τον  εορτασμό της εκατονταετηρίδας. Στην οργανωτική επιτροπή συμμετείχαν προσωπικότητες και από την κοινωνία της Ζακύνθου. Οι δύο χώρες αποφάσισαν να συνεορτάσουν τον Νοέμβριο με τη συμμετοχή υπουργών, πρέσβεων, πανεπιστημιακών καθηγητών, ανθρώπων των γραμμάτων και δημοσιογράφους. Οι τελετές έγιναν σε κλίμα ενθουσιαστικό με τον ποιητή Ούγκο Φόσκολο συνδετικό κρίκο. Η Αριστερά όμως είδε πίσω από τον λαμπρό εορτασμό την επίδειξη δύναμης της φασιστικής Ιταλίας, ενώ στον Ριζοσπάστη της 27ης Νοεμβρίου 1927 ο Ν.Κ. (Νίκος Κατηφόρης) δέχεται επίθεση από τον Πέτρο Πικρό που, καταπέλτης εναντίον του ποιητή, αμφισβητεί την όποια αξία του, θεωρεί ότι αγνόησε τα κινήματα του λαού, ότι είναι τυχοδιώκτης πράκτορας του Ναπολέοντα, του Λουδοβίκου και του Τσάρου. Η διαμάχη συνεχίστηκε και ο Κατηφόρης αντεπιτίθεται και  θέτει ερώτημα αν «ο Πικρός ως αυθεντία της Αριστεράς… εκπροσωπεί σχεδόν επίσημα το κόμμα στο φιλολογικό επίπεδο». Έτσι για πολιτικούς λόγους Σολωμός, Ζαλοκώστας, Βαλαωρίτης, Σικελιανός θα αποκατασταθούν αργότερα, ενώ ο Κάλβος είχε γίνει εξ αρχής δεκτός. Εν γένει η Αριστερά κρίνει τη λογοτεχνική αξία με πολιτικά κριτήρια.

Θα έλεγα, κλείνοντας αυτό το κείμενο, ότι ο Διονύσης Μουσμούτης προσέφερε πολλά στο θέμα του Φώσκολου, του οποίου φώτισε και ανέδειξε από πολλές πλευρές την προσωπικότητα, καθώς και όλη την κοινωνικοπολιτική κατάσταση της Ζακύνθου, Ελλάδας και  Ευρώπης, δείχνοντας και πόσο συμβάλλει η  περιρρέουσα ατμόσφαιρα στη γέννηση ενός έργου αλλά και στην κριτική του

Πρόσθεσε το Φρέαρ στη λίστα του feed.ly: μία από τις καλύτερες επιλογές για την ανάγνωση feeds μέσω RSS.

follow us in feedly

Twitter

Πρόσθεσε το Φρέαρ στη λίστα του feed.ly: μία από τις καλύτερες επιλογές για την ανάγνωση feeds μέσω RSS.

follow us in feedly