frear

Για τους «Μονούς Λόγους» του Αντώνη Ζέρβα – γράφει η Ανθούλα Δανιήλ

Αντώνης Ζέρβας, Μονοί Λόγοι, Περισπωμένη, Αθήνα 2017.

Τι σημαίνει σήμερα να είσαι Έλληνας και να εκφράζεσαι στα Ελληνικά; Αυτό το ερώτημα απασχολεί τον συγγραφέα Αντώνη Ζέρβα που έγραφε και δημοσίευε στα Ελληνικά και έζησε στο γραφειοκρατικό κέντρο της Ευρώπης, στις Βρυξέλλες όλα τα χρόνια της δημιουργικής του πορείας. Πάντως ό,τι και να σημαίνει, τίποτα δεν τελειώνει εκεί και πολλά ακολουθούν, και εξίσου σημαντικά, εδώ.

Το ερώτημα που θέτει ο συγγραφέας στο παρόν βιβλίο του, με τον τίτλο Μονοί Λόγοι, έχει σχέση με το αντιστάθμισμα της προχωρημένης ηλικία κατά Πλάτωνα. Ποιο είναι αυτό και ποιο το κατώφλι του γήρατος, πότε αρχίζει; Τι σχέση έχει η ηδονή με την ηλικία;

Ο Καβάφης, εναντίον Πλάτωνα, αντιστρέφει το νόημα της λέξης «ανδρείος» (Ανδρείοι της ηδονής), «αντιστρέφει … όλη την ελληνοχριστιανική παράδοση» και θεωρεί τη διαστροφή «πηγή μεγαλείου» (Απόσπασμα Ζ΄, Σημειώματα Ποιητικής Ηθικής (13-2-1902). Η διαστροφή «δεν είναι βιωματικής τάξεως αλλά πνευματικής», λέει ο Ζέρβας. «Διαστρέφει το κοινώς αποδεκτό, ώστε να ξυπνήσει αυτό που υπνώττει στη λήθη». Ο Πλάτων όμως «ανδρείον» εννοεί εκείνον που αντιστέκεται στην ηδονή. Γιατί «ηδονή είναι ο διάβολος, το κακό, η αμαρτία, η τρέλα, και κατά συνέπεια πρέπει να εξοβελισθή από κάθε ευνομούμενη πολιτεία».

Κατά τον Πλάτωνα, η αποδέσμευση από τα δεινά του σώματος ελευθερώνει το πνεύμα για να μεγαλουργήσει. Κατά τον Καβάφη όμως η ηδονή όχι μόνο εμπνέει, αλλά και μπορεί να αποτελέσει μέθοδο συνειδητοποιήσεως της αλλοτριωμένης ζωής που αποτελεί η κοινωνική επιτυχία με όλα τα υποστηρίγματά της· οικογένεια, σταδιοδρομία, ευπορία, φιλίες κ.λ.π. Με την «ηδονή» κοινό παρονομαστή θα καταλήξουμε στο σώμα. Θεμέλιο της σοφίας, με ή χωρίς ηδονή, είναι το φθαρτό σώμα.

[Το κατώφλι του γήρατος, όπως το ήθελαν οι αρχαίοι, ήταν στα πενήντα πέντε. Η επιστήμη σήμερα το επεξέτεινε. Μας έδωσε περισσότερο χρόνο για να διαβάσουμε, να μάθουμε, να γευτούμε, να απογοητευτούμε, να συνειδητοποιήσουμε τι χάσαμε και τι κερδίσαμε].

Το βιβλίο αποτελείται από τον Πρόλογο, δεκαέξι δοκίμια-ομιλίες, τριάντα ένα άρθρα και επιφυλλίδες, τρεις συνομιλίες, Επίλογο κι ένα αξιολογότατο Παράρτημα. Βιβλίο ογκώδες και τόσο μεστό που η συστηματική του μελέτη απαιτεί πολύ χρόνο. Ας πούμε ότι απαιτεί όλον τον χρόνο, από το κατώφλι του γήρατος και μέχρι πέρατος, βαθιά στο μέλλον.

Εκ των πραγμάτων, για την παρούσα περίσταση, θα αρκεστώ σε μερικά μόνο κείμενα για να δείξω τη γραφή και τη σκέψη του Ζέρβα.

Κείμενο πρώτο. «Γράμματα προς τον Δόκτορα Φερντιέρ» του Αντονέν Αρτώ (1896-1948), από το δημόσιο ψυχιατρείο Ροντέζ. Να λοιπόν που έναν σημαντικός ποιητής πέρασε τη ζωή του στα ψυχιατρεία και πέθανε από καρκίνο στα 52 του, λίγο πριν δρασκελίσει το κατώφλι. Ένας ποιητής με μεγάλη θρησκευτική πίστη, με πολιτική δραστηριότητα, με εμμονές, μυθομανίες για θρησκευτικές καταδιώξεις, δηλητηριάσεις, μαγικές επεμβάσεις, ο οποίος μας άφησε πλην των Απάντων του και τις επιστολές του όπου, γράφει ο Ζέρβας, «καταβάλλει κάθε δυνατή προσπάθεια για να μην ξαναβουλιάξη μέσα στη σκληρή πραγματικότητα του ψυχιατρείου… αντιδρά και αντιστέκεται, όταν η θεραπευτική αγωγή τείνει να φράξη τον πνευματικό του ορίζοντα». Παρακαλεί τον αρχίατρο «να τον απαλλάξει από τη δοκιμασία των ηλεκτροσόκ» και βεβαιώνει ότι «ζει προσωπικώς τις προηγούμενες ζωές του». «Δεν είμαι άρρωστος, έχω συνείδηση», φωνάζει, «Οι μυστικές καταστάσεις του ποιητή δεν είναι παραλήρημα, δρ Φερντιέρ. Είναι η βάση της ποίησής μου». Ο ευγενικός Φερντιέρ γνώριζε ότι με το ένα έπρεπε να πληρώσει το άλλο και ο Ζέρβας θέτει το καίριο ερώτημα: «Πόσο αρκεί η ψυχιατρική επιστήμη για να χαράξει κανείς τη διαχωριστική γραμμή μεταξύ παράνοιας και μυστικής εμπειρίας;» (σαν καταρράκτης έρχεται στη μνήμη ο Γεώργιος Βιζυηνός, ο Ρώμος Φιλύρας, ο Μιχαήλ Μητσάκης και ο συγκλονισμός τους από τη στέρηση της έκφρασης και την ποινή της ψυχικής φίμωσης και σωματικής δέσμευσης).

Στο κείμενο για τον Ζήσιμο Λορεντζάτο, αφού κάνει τη διάκριση ανάμεσα στον ήρωα και στον σοφό –ο Ήρωας επιδιώκει το απόλυτο μέσα στο σχετικό και ο σοφός σκέφτεται το σχετικό με γνώμονα το απόλυτο– θα πει: «Ο νέος που λάτρευε τον Ήρωα στο πρόσωπο του Λορεντζάτου και αψηφούσε τους σοφούς είναι σήμερα 53 ετών. Ό,τι και να κάνη, οδεύει προς το τέρμα. Τίποτε δεν μπορεί να τον βαυκαλίση πια. Έγινε ό,τι ήταν να γίνη» (στα 52 ο Αρτώ, στα 53 ο Λορεντζάτος. Και ο Καβάφης: «Τα εβδομήντα τρία χρόνια να φοβάται» χρησμοδοτούσε το μαντείο. «Είχε καιρόν ακόμη να χαρεί./ Τριάντα χρονώ είναι/… Aυτά ο Νέρων. Και στην Ισπανία ο Γάλβας/ κρυφά το στράτευμά του συναθροίζει και το ασκεί,/ ο γέροντας ο εβδομήντα τριώ χρονώ». Ο Λορεντζάτος –«είναι νωρίς για να με καταλάβουν», έλεγε– ξεπέρασε κατά πολύ και Νέρωνα και Γάλβα κι άγγιξε το κατώφλι των ενενήντα, ελπίζοντας).

Ο χώρος δεν μου αρκεί, φεύγει, όπως η Αττική οδός που σε πάει «σε ένα τέταρτο στο αεροδρόμιο», «ξεχνώντας ότι αυτό το τοπίο οικοδομούσε το άκτιστο ιερό». «Βαδίζουμε στον δρόμο του αδιαφοροποίητου, προς την άκρα ομοιότητα». «Χωρίς Θεό είναι αδύνατο για τον άνθρωπο να αποφύγη την τελειωτική του μετάλλαξη σε ‘‘πράγμα’’». «Ο νεώτερος άνθρωπος εν γένει είναι βλάκας», «Ο Φλωμπέρ είδε πρώτος ότι μοίρα του ανθρώπου, δηλαδή του αστού … είναι η υποταγή του στο πράγμα». Και συνεχίζω κορφολογώντας: Για τα «Cantos» του Πάουντ, γράφει ότι «μοιάζουν με ‘‘καλλιτεχνική ανωμαλία’’». «Κατά τον Μπωντλαίρ σκοπός της ποίησης είναι η ομορφιά, όχι η αλήθεια». «Τα μεγάλα έργα κρίνονται από την επίδρασή τους». «Τα πάντα κρίνονται εκ του μέλλοντος», η κατάβαση του Οδυσσέα στον Άδη είναι η «συνάντηση παρόντος και παρελθόντος ενόψει του μέλλοντος». «Μόνο ο δυτικός πολιτισμός μπορεί να σώσει τον άνθρωπο από τον δυτικό πολιτισμό που μετέβαλε τη γη σε κόλαση».

Για τον Ανδρέα Εμπειρίκο γράφει πως «υπερβαίνει τον Σουρρεαλισμό και αποβαίνει ένας από τους σπουδαιότερους ποιητές της νεοελληνικής». Η ηδονή του «εννοεί να διορθώσει τον ενοχικό χαρακτήρα που έχει στον Καβάφη» και να συγχωνεύσει την κορύφωση της στιγμής με το γίγνεσθαι. Το ποίημά του «Ο δρόμος» «θα στέκη πάντα όρθιο σε κάθε ανθολογία παγκόσμιας ποίησης» (ο αναγνώστης μπορεί να το απολαύσει στο ίντερνετ από τον ίδιο τον Εμπειρίκο»).

Για την Μελανθώ, μια νουβέλα του Χρίστου Δάλκου, για τον οποίο η λογοτεχνία «ήταν πάρεργο φωτοβόλο», έχει πολλά να πει και όχι μόνο για τη νουβέλα, αλλά και τις γλωσσικές του μελέτες και προτάσεις, όπου «οι λέξεις μεταμορφώνονται σε πρόσωπα και παίρνουν σάρκα και οστά». Με αφορμή τη νουβέλα, ο Ζέρβας θα κάνει ολόκληρη μελέτη πάνω στον Όμηρο· θα μιλήσει για την μητριαρχία, για την αλήθεια του ομηρικού κόσμου, τη σκληρότητα και την ωμή βία, που «είναι απόδειξη αξίας» του ήρωα, τα κληρονομικά δικαιώματα και άλλα που έχουμε αφήσει στην αφάνεια, μαζί και «το ζήτημα του γυναικείου λόγου».

Παρατηρώντας αυτά τα αποθησαυρίσματα από τις μεστές σελίδες του βιβλίου, ανακαλύπτουμε ότι οι Μονοί Λόγοι δεν είναι μόνο Λόγοι περί Τέχνης, αλλά είναι και περί πολιτισμού και ιστορίας και φιλοσοφίας και πολιτικής, εν ευρεία εννοία. Κι ενώ ο Ζέρβας φαίνεται ότι μιλάει για άλλους, στην ουσία μιλάει για τον εαυτό του, για τα γραπτά του, για τον πνευματικό καημό του. Σαν μια άδηλη και πολύ ενδιαφέρουσα αυτοβιογραφία, είναι το βιβλίο. «Ο τόνος της φωνής δείχνει την αλήθεια του προσώπου» γράφει, και νομίζουμε πως τον ακούμε να μιλάει. Ακούμε την κρυφή ειρωνεία, την κατασταλαγμένη απαισιοδοξία, την εκ των ων ουκ άνευ αντινομία, διαβάζουμε την ιδιάζουσα ελληνική γλώσσα που εμμένει στους εξωτερικούς δείκτες μιας αριστοκρατικής καταγωγής – το πολυτονικό της, την υποτακτική, το πνεύμα με όλες τις έννοιες- την φανερή σαφήνεια και την αφανή υποδήλωση· την ωραία ελληνική λαλιά.

Όπως λέει ο Φλωμπέρ, Η Μαντάμ Μποβαρύ είμαι εγώ και ο Buffon Le style c’est l’homme même (Το ύφος είναι ο άνθρωπος), μπορεί κι ο Ζέρβας να πει: τα γραπτά μου είμαι εγώ, η γοητεία μου και η σφραγίδα μου.

[Πρώτη δημοσίευση στο ηλεκτρονικό Φρέαρ.]

Δείτε τα περιεχόμενα της έντυπης έκδοσης εδώ.

Πρόσθεσε το Φρέαρ στη λίστα του feed.ly: μία από τις καλύτερες επιλογές για την ανάγνωση feeds μέσω RSS.

follow us in feedly

Twitter

Πρόσθεσε το Φρέαρ στη λίστα του feed.ly: μία από τις καλύτερες επιλογές για την ανάγνωση feeds μέσω RSS.

follow us in feedly