frear

Για το μυθιστόρημα του Κώστα Λογαρά, «Τα πουλιά με το μαύρο κολάρο» – γράφει ο Μάριος Μιχαηλίδης

Κώστας Λογαράς, Τα πουλιά με το μαύρο κολάρο, Καστανιώτης, Αθήνα 2017.

Είναι φορές που ο έντεχνος λόγος, είτε με την ποιητική είτε με την πεζογραφική του εκδοχή, προκαλεί πρωτόγνωρη έκπληξη, αμηχανία, μαζί και ταραχή, γιατί φτάνει σε σημείο θαυμαστής ‒μυθοπλαστικής γλωσσικής, εκφραστικής‒ πληρότητας. Τότε, εύλογα διερωτάται κανείς, αφού παρακάμψει το τετριμμένο που θέλει το συγγραφέα να έχει βρεθεί σε μια πολύ καλή στιγμή, τι να είναι αυτό ή αυτά που συνεργούν, ώστε να φτάνει κανείς σε ένα τέτοιο αποτέλεσμα.

Το πρόσφατο βιβλίο του Κώστα Λογαρά πείθει ότι τίποτε δε γίνεται στην τύχη. Αντίθετα, χρειάζεται μόχθος πολύς, δοκιμασία ακόμη και πόνος. Η μακρά πορεία του συγγραφέα με τη φιλολογική κατάρτιση, τη μεγάλη αναγνωστική εμπειρία και την ασκημένη λογοτεχνική ματιά, έχει ήδη αφήσει εξαιρετικής ποιότητας αποτυπώματα, τόσο στην ποίηση όσο και στην πεζογραφία.

Το μυθιστόρημα Τα πουλιά με το μαύρο κολάρο (Καστανιώτης, 2017) είναι μια καίρια επιτομή των δίσεκτων καιρών που εδώ και χρόνια διανύουμε ως άτομα και ως κοινωνία, καμωμένη με εξαίσιας σύλληψης λογοτεχνικά υλικά. Ο συγγραφέας, κατορθώνει να στήσει το σκηνικό και το μυθοπλαστικό μέρος του μυθιστορήματός του με την τεχνική που θέλει το έλασσον να ανάγεται στο μείζον στο οποίο και οργανικά ανήκει. Ειδικότερα, η τοπιογραφία της Πάτρας τη δεκαετία του ’80 και τα συντελούμενα σ’ αυτήν ‒νεοπλουτισμός, εκβιομηχάνιση, ανεργία, φτώχεια, διάλυση του κοινωνικού ιστού‒ φωτίζουν με ενάργεια όλα όσα θα στιγματίσουν τις επόμενες τέσσερις δεκαετίες τη χώρα μας. Επίσης, την ίδια τεχνική διαπιστώνει ο υποψιασμένος αναγνώστης στην ιστορία που συνθέτει το όλον της μυθοπλασίας. Κεντρικό πρόσωπο είναι ο Μαρίνος Τριάντης, η κορυφαία εκδοχή του περιθωριακού ατόμου. Τα όσα ο ίδιος πράττει και βιώνει ως “ιδανικός” φορέας του Κακού, αντανακλούν τα πάθη και τα παθήματα της ελληνικής κοινωνίας, τη φθίνουσα πορεία και τη σήψη, όπου με βεβαιότητα την οδήγησαν οι επιλογές της τότε ανερχόμενης πολιτικής και οικονομικής τάξης. Και αυτό, χωρίς ποτέ κανείς να αρνηθεί τα ψευδεπίγραφα επίχειρα της όποιας συμμετοχής του στο μεγάλο φαγοπότι.

Δύσκολο το εγχείρημα του Λογαρά, αλλά επιτυχημένο. Η πολιτική πραγματικότητα υπάρχει στο έργο όχι ως διάκοσμος, αλλά ως ένα λειτουργικό φόντο που μέσα σ’ αυτό εκτυλίσσεται ο κεντρικός μύθος και φωτίζονται οι επιμέρους πτυχές του. Το πιο σημαντικό όμως είναι ότι συγγραφέας ενορχηστρώνει έτσι τα πράγματα, ώστε ο αναγνώστης να αισθάνεται ότι βρίσκεται σε ένα όλον που το διαμορφώνουν εκατέρωθεν αλληλεπιδράσεις. Η πολιτική πραγματικότητα προβάλλει τη νοσηρή της πλευρά στο ήθος και τη δράση των προσώπων και, αντιστρόφως, οι επιλογές και η όλη συμπεριφορά των προσώπων αποτυπώνονται πάνω σ’ αυτήν την πραγματικότητα.

Η νοσηρή επιθυμία του περιθωριακού Μαρίνου Τριάντη να “συναντηθεί”, σε μια ομοφυλική σχέση ανέλεγκτου πάθους, με ένα εφηβικό είδωλο θανατερής ομορφιάς, τον Στρατή, προδικάζει τα χείριστα που θα συμβούν. Από τη μια είναι ο μοιραίος άνθρωπος που κουβαλά το στίγμα ενός ψυχικά και συναισθηματικά διαλυμένου, αποτυχημένου ατόμου γι αυτό και αδύναμου να ορθοποδήσει, και, από την άλλη, η όψη μιας αμαρτωλής αλλά θέλγουσας εφηβείας. Ο Μαρίνος των παθών και του ηδονικού εκφυλισμού, πιθανότατα πιστεύει ότι η “συνάντηση” με τον Στρατή θα είναι η κορυφαία εκτροπή που τον καλεί να γευτεί τα πρωτόγνωρα θέλγητρά της, και ίσως μια έσχατη ευκαιρία ανάνηψης ή και ένα άλμα που θα καλύψει τον χαμένο χρόνο. Τελικά, η εφηβική γοητεία μεταβάλλεται σε άγγελο που, χωρίς να το αντιλαμβάνεται, ζει και συμπεριφέρεται σαν να επιζητεί ο ίδιος, επίμονα, τον δικό του θάνατο. Η συνάντησή αυτή σταθεί μοιραία και για το θύμα αλλά και για τον θύτη.

Τα τριάντα χρόνια κάθειρξης για τον εκ προμελέτης φόνο είναι μια ακατάσχετη αιμορραγία, ένα αθεράπευτο καρκίνωμα που αποστεώνει το φονιά, αφανίζοντας κάθε ίχνος τεκμηρίου που θα δήλωνε την ανθρώπινη ιδιότητά του. Ο συγγραφέας, με την τεχνική της ανάδρομης αφήγησης, φροντίζει να αναπαραστήσει τα όσα οδήγησαν τον Μαρίνο Τριάντη να κατασφάξει τον Στρατή, τη μεγαλύτερη και πλέον νοσηρή πρόκληση που δοκίμασε ποτέ.

Το χρονικό παρόν του αφηγημένου μύθου αρχίζει από τη στιγμή της αποφυλάκισης του Μαρίνου και συνεχίζεται με τη θλιβερή περιδιάβαση του κεντρικού προσώπου, στα ίδια μέρη, στις ίδιες γειτονιές της Πάτρας. Τρεις ολόκληρες δεκαετίες μετά το φονικό κι αυτός ο βηματισμός του Μαρίνου στη γενέθλια πόλη, μοιάζει σαν μια χωρίς τέλος, για τον ίδιο, τιμωρία, εφόσον αναγκάζεται να επαναβιώνει τα όσα σκληρά και τερατώδη τον έσπρωξαν στη σφαγή του έφηβου Στρατή. Ενός νοσηρά προκλητικού ερωτικού απεικάσματος. Μιας μορφής, εξαρχής προορισμένης να διασείσει τον ετοιμόρροπο ψυχισμό του Μαρίνου μέσα από την ύβρη μιας φονικής αλαζονικής χλεύης.

Τα πρόσωπα του παρελθόντος, οι Σταυροφόροι της σωτηρίας της πόλης από τους ξένους που μιαίνουν την πόλη, ορθώνονται πάλι μπροστά του και ο Μαρίνος βλέπει να ξαναζωντανεύει γύρω του η ναζιστική αποφορά. Όμως, τώρα δεν θα αφεθεί. Η άλλοτε εμπλοκή του στην κάθαρση της πόλης μοιάζει σαν ξεθωριασμένο όνειρο. Αυτό το μείζον της μυθοπλασίας λειτουργεί μεταφορικά και αντανακλά στο σώμα της ελληνικής κοινωνίας και στα όσα η ίδια υπέστη από την πολιτική αγυρτεία που για τρεις και πέραν δεκαετίες κατόρθωσε να την αποπλανήσει, μοιράζοντας απλόχερα στους αφελείς πολλές άτοκες δόσεις ηδονικού εκφαυλισμού.

Η αφήγηση κυριολεκτικά συγκλονίζει τον αναγνώστη.

Ένα δεύτερο πολύ χαρακτηριστικό πρόσωπο της μυθοπλασίας είναι ο Λεωνίδας, ο δοσμένος στην τέχνη της ζωγραφικής Λεό, ο άνθρωπος που βιώνει τα ανθρώπινα μέσα από την τέχνη του. Αναγνωρίζει τον αβυσσαλέο ψυχισμό του Μαρίνου και μέσα σ’ αυτόν αποκαλύπτει μια “μεγαλοπρέπεια” που μόνο η τέχνη μπορεί να αναγνωρίσει. Γιατί η τέχνη κινείται έξω από τον οδοστρωτήρα των συμβατικών κανόνων που διαμορφώνουν ισοπεδωτικά πανομοιότυπους χαρακτήρες και, υπό ορισμένες συνθήκες, εκκολάπτουν τον τέλειο πολίτη της ολοκληρωτικής εξουσίας. Φυσικά, η τέχνη δεν δικαιώνει κανένα φονιά. Μπορεί, όμως, είτε με το λόγο είτε με το χρωστήρα να αναδείξει πτυχές και να “ερμηνεύσει” ακόμη και τα πιο ανεξερεύνητα μέρη της ψυχής.

Κλασικό παραδείγματα παραδείγματα τέτοιας συμπεριφοράς από την πλευρά της τέχνης είναι το έργο του Ντοστογιέφσκι Έγκλημα και τιμωρία, όπου ο φοιτητής Ρασκόλνικοφ φτάνει στο έγκλημα, σκοτώνοντας μια γριά τοκογλύφο και την αδελφή της. Και αυτό, θέλοντας να αλλάξει την κοινωνία ξεπερνώντας τα όρια που η ίδια θέτει. Και ενώ εκείνος αναγνωρίζει την ενοχή του, ο Μαρίνος αποξενωμένος καθώς είναι από κάθε μορφή και έκφραση ηθικής, μισεί θανάσιμα εκείνο που τον θέλγει και αφού σκοτώσει τον Στρατή, δεν μεταμελείται αλλά αυτοκτονεί.

Ο ζωγράφος Λεό είναι ο μόνος που υπερασπίζεται τον Μαρίνο, χωρίς να δικαιολογεί το έγκλημα που διέπραξε. Η παρουσία του ως μάρτυρα υπεράσπισης και ο λόγος του στο δικαστήριο, αποτελούν την κορυφαία στιγμή του μυθιστορήματος. Όχι γιατί τα άλλα μέρη υστερούν, αλλά γιατί ο συγγραφέας αναθέτει στην τέχνη να μιλήσει και να καταδείξει τη δική της υπεροχή απέναντι στη στυγνή και άκαμπτη λογική της κοινωνίας που σταθμίζει τα πράγματα και αποφαίνεται για όλους και για όλα με τη δική της συνταγή. Αυτήν που κατατείνει στη διαμόρφωση του «ιδανικού πολίτη της ολοκληρωτικής εξουσίας (…) του ανθρώπου που δεν μπορεί να κάνει το διαχωρισμό μεταξύ γεγονότος και μύθου, μεταξύ αληθινού και ψεύτικου.»

Αυτό το απόσπασμα από το βιβλίο της Γερμανοεβραίας Χάνα Άρεντ, Το ολοκληρωτικό σύστημα, επέλεξε ο Κώστας Λογαράς ως μότο του βιβλίου, γεγονός που αποκαλύπτει την πρόθεσή του: να συνδέσει οργανικά τον μύθο με τις πολιτικές συνθήκες και να δείξει ότι αυτές ευθύνονται για τα συμπτώματα της κοινωνικής νοσηρότητας, του ολοκληρωτισμού και της ηθικής σήψης. Και η πρόθεση επαληθεύθηκε. Το μυθιστόρημα Τα πουλιά με το μαύρο κολάρο δικαιωματικά παίρνει τη θέση που του ανήκει στα σύγχρονα αφηγήματα, μιας ανανεωμένης γραφής τόσο στη φόρμα όσο και στη γραφή.

[Πρώτη δημοσίευση στο ηλεκτρονικό Φρέαρ. Φωτογραφία: Βerenice Abbott.]

Δείτε τα περιεχόμενα της έντυπης έκδοσης εδώ.

Πρόσθεσε το Φρέαρ στη λίστα του feed.ly: μία από τις καλύτερες επιλογές για την ανάγνωση feeds μέσω RSS.

follow us in feedly

Twitter

Πρόσθεσε το Φρέαρ στη λίστα του feed.ly: μία από τις καλύτερες επιλογές για την ανάγνωση feeds μέσω RSS.

follow us in feedly