Hans Fallada
Και Τώρα, Ανθρωπάκο;
Μετάφραση, Ιωάννα Αβραμίδου
Εισαγωγή, Κώστας Κουτσουρέλης
Επίμετρο, Herbert Schwenk
ΕΚ. Gutenberg, 2017

Το μυθιστόρημα του Hans Fallada Και Τώρα, Ανθρωπάκο; ανήκει στην κατηγορία των μυθιστορημάτων ενηλικίωσης, μεταφέρθηκε με επιτυχία στον κινηματογράφο, με τον τίτλο kleiner man was nun?, και έκανε διάσημο΄τον δημιουργό του, μόνο που εδώ ο συγγραφέας δεν  μας μιλάει για την μεταμόρφωση αλλά για την παραμόρφωση του ήρωά του μέσα στις κοινωνικοπολιτικές συνθήκες που τον υποχρεώνουν να πιεστεί για να καταφέρει να επιζήσει.

Ο συγγραφέας Hans Fallada ή Ρούντολφ Ντίτσεν, όπως είναι το πραγματικό όνομά του, επέλεξε ένα ψευδώνυμο για να προστατέψει την οικογένειά τους από αυτά που επρόκειτο να πει στα μυθιστορήματά του. Ξεκίνησε τη δυστυχισμένη ζωή του σε μια οικογένεια που δεν είχε τα μέσα και τα φόντα να προσφέρει στο παιδί της την αίσθηση της ασφάλειας και της ευτυχίας. Έτσι γρήγορα αναγκάστηκε να βγει στους δρόμους και να αμφισβητήσει  τις αξίες του αστικού κόσμου, αλλά και τον ίδιο του τον εαυτό. Παιδί με «αστασία», ευεξαψία και υπερκινητικότητα, αϋπνίες, φαντασιώσεις, κατάθλιψη, ακηδία και τάσεις φυγής. Η άνοδος του πατέρα στην δικαστική ιεραρχία είχε ως συνέπεια τις συνεχείς μετακινήσεις, από τόπου εις τόπον και από σχολείου εις σχολείον. Στο Γυμνάσιο «Πρίγκιψ Ερρίκος», ανάμεσα σε γιους στρατιωτικών, υπέστη καψώνια και κακουχίες για να πει μετά ότι «Απ’ το σημερινό σχολείο βγαίνεις είτε κακούργος είτε ανισόρροπος». Στα αναγνώσματά του συγκαταλέγονται και ο Όσκαρ Ουάιλντ και ο Φρίντριχ Νίτσε. Τα χρόνια της αναζήτησής του τα ονομάζει χρόνια της πείνας, χρόνια του λύκου, χρόνια που οι γιοι στρέφονται κατά των γονιών τους. Το ερώτημα εις εαυτόν: «Και τώρα, Ρούντολφ Ντίτσεν;», όπως και το ερώτημα στον τίτλο του παρόντος βιβλίου θα τον συνοδεύει πάντα. Πάντα ανάμεσα στην αστική τακτοποίηση που θεωρεί ξεπεσμό και  στην άρνησή της. Η προειδοποίηση προς την σύζυγό του να μην περιμένει τίποτα από αυτόν ούτε χρήματα ούτε παιδιά, φωτογραφίζει τον ήρωα του βιβλίου του. Αυτοβιογραφικά στοιχεία όμως  εμφανίζονται και στα άλλα βιβλία του, όπως στο Ο νεαρός Γκόντεσαλ. Ο εθισμός στη μορφίνη του χάρισε λίγες στιγμές γλυκές αλλά πολύ περισσότερες πικρές μετά, όπως φαίνεται και στον Εφιάλτη.

Ναρκωτικά, φυλακίσεις, πτώση και μεγαλύτερη πτώση είναι η πορεία του. Τελικά απόκτησε έναν γιο, αργότερα μια κόρη, το 1932 θα γράψει το  Και Τώρα, Ανθρωπάκο;  Ένα μυθιστόρημα, με επανερχόμενο το ερώτημα, το οποίο ποτέ δεν απαντήθηκε, αλλά που του έφερε μεγάλη επιτυχία και χρήμα, σπαταλημένο όμως για την ικανοποίηση των παλιών του παθών του. Γράφει, χωρίζει, χάνει φίλους, προχωράει και καταρρέει στις 5 Φεβρουαρίου 1947, όταν πολλοί μικροί θάνατοι αθροίστηκαν   στον ένα  «μεγάλο θάνατο».

Το έργο Και Τώρα, Ανθρωπάκο;  με το σαρκαστικό αδιατύπωτο ερώτημα, σαν χάσκον ερώτημα που δεν περιμένει απάντηση, μιλάει για τον λογιστή  Γιοχάνες Πίνεμπεργκ, τον «Μικρό» όπως τον αποκαλεί η Εμα, και την αγαπημένη του Έμα, πωλήτρια, το «Μανάρι», όπως την αποκαλεί αυτός. Οι δυο τους θα αποκτήσουν παιδί και αυτή είναι μια δυσάρεστη έκπληξη αφού το αφεντικό του τον θέλει για γαμπρό του. Στο ερώτημα του αφεντικού στους τρεις υπαλλήλους του, «ποιον νομίζεις ότι πρέπει να διώξω» και οι τρεις,  με προτροπή του Πίνεμπεργκ, απαντούν ότι  αν απολυθεί ένας θα φύγουν όλοι.  Σαν τους Τρεις σωματοφύλακες «Ένας για όλους και όλοι για έναν». Αυτό βεβαίως δεν γίνεται και ο Πίνεμπεργκ φεύγει, έχοντας παντρευτεί κρυφά την Έμα για να διασφαλίσει τη δουλειά που, τελικά, δε διασφάλισε. Η μετακόμιση κοντά στη μητέρα του, αμφιβόλου ηθικής,  η οποία τον φιλοξενεί έναντι οικονομικού αντιτίμου και προσωπικής εργασίας που θα καταβάλει η Έμα, αποδεικνύεται ολέθρια.

Ο «Μικρός» βρίσκει δουλειά, υπό το άγρυπνο μάτι του αφεντικού και του καταδότη συναδέλφου, με την απόλυση επικρεμάμενη σαν δαμόκλεια σπάθη. Χάνει τη δουλειά, μένει άνεργος, αναλαμβάνει τις δουλειές του σπιτιού και την ανατροφή του «μπόμπιρα» του γιου του, ενώ η γυναίκα του μαντάρει κάλτσες και εσώρουχα για να ζήσουν. Σύμφωνα με τον συγγραφέα αυτό είναι συνηθισμένο στη Γερμανία τη δεκαετία του 30. «Ο Πίνεμπεργκ είναι ενήλικας, κανονικός άνθρωπος, κανονικά ήσυχος, κανονικά φοβητσιάρης». Αλλά τα χρόνια που πέρασαν από πάνω του, τα χρόνια «της φτώχειας και του φόβου της απόλυσης, της αναξιοπρεπούς μεταχείρισης από τ’ αφεντικά, της εξάντλησης, δεν πέρασαν άδικα: στα όνειρά  του αποτραβιέται έρποντας μέσα στη γη, στο μάρσιπο, στη μήτρα, στην αγκαλιά της μητέρας, όπου κανείς δε μπορεί να του κάνει τίποτα, όπου δε χρειάζεται να φοβάται τίποτα».

Οι ήρωες του Φαλάντα δεν είναι σαν τους ήρωες του Μπαλζάκ, του Σταντάλ, του Φλωμπέρ. Ο Πίνεμπεργκ δεν είναι καιροσκόπος που ζητά την άνοδο στην κοινωνική ιεραρχία, όπως οι ήρωες έργων των παραπάνω Γάλλων συγγραφέων. Είναι άνθρωπος που απλώς αγωνίζεται να επιβιώσει, σε έναν κόσμο που μαστίζεται από την οικονομική κρίση, λίγο πριν από την αναρρίχηση του Εθνικοσοσιαλισμού στην εξουσία, όπου η μόνη άνοδος και φιλοδοξία είναι η «γυμνή επιβίωση». Ο Φαλάντα  δίνει μια λεπτομερή περιγραφή των συνθηκών διαβίωσης των μισθωτών εργαζομένων. Δείχνει  επίσης τους ρόλους των συνδικαλιστικών οργανώσεων, των κυβερνητικών ιδρυμάτων και την έλλειψη  στην αγορά εργασίας, πράγμα που οδηγεί άτομα της ίδιας κατηγορίας  να στρέφονται ο ένας εναντίον του άλλου αποκαλύπτοντας  τη χειρότερη πλευρά του χαρακτήρα τους. Και αυτός είναι ο κόσμος τον οποίο, με μοντέλο τον Πίνεμπεργκ, αναπαράγει ο Φαλάντα στα έργα του. Ένα από τα ταξίδια  του στο Βερολίνο, μάλιστα,  καταλήγει σε φιάσκο, γιατί με την περιθωριακή του εμφάνιση, αναγκάζει την αστυνομία να τον απομακρύνει με τη βία από την Φρηντριχστράσσε, στην οποία βρίσκεται η αγορά ενδυμάτων.

Ο πολιτικοποιημένος Πίνεμπεργκ έχει την ισχυρή αίσθηση ότι «το σύστημα» είναι στημένο  εναντίον τους, καθώς και  έναντι  όλων των εργαζομένων των χαμηλών στρωμάτων». Στο πολιτικό σύστημα και στην  ηγεσία του κράτους δεν έχει καμιά εμπιστοσύνη. Και παρά τι κάποιες αντισημιτικές απόψεις, ούτε αυτός ούτε το Μανάρι  φαίνεται να  κατηγορούν τους Εβραίους για τις οικονομικές δυσκολίες και τον ολοένα αυξανόμενο αριθμό ανέργων. Το «Μανάρι», μάλιστα, είναι το αντίβαρο στην απελπισία του Πίνεμπεργκ που ελπίζει ότι όλα κάποια στιγμή θα φτιάξουν. Η αγάπη τους έχει σημασία πάνω από όλα: «Εμένα μπορείς να με κοιτάς όμως! Πάντα! Πάντα! Είσαι μαζί μου, έχουμε ο ένας τον άλλον. Είμαστε δύο!»

Το βιβλίο Και τώρα ανθρωπάκο;  Είναι μια  πολύ ανθρώπινη, συγκινητική  και συναρπαστική ιστορία, δοσμένη σε ωραίο  νοελληνικό λόγο.