Στους καλλιτεχνικούς θησαυρούς του Λούβρου ανήκει και ένα από τα πιο γνωστά και πιο αντιπροσωπευτικά έργα του Ευγένιου Ντελακρουά (1798-1863), Η Ελευθερία οδηγεί τον λαό. Φιλοτεχνήθηκε την ίδια χρονιά με το ιστορικό γεγονός που απεικονίζει, το 1830. Δεν έχουμε καμία αμφιβολία γι’ αυτό, αφού ο ίδιος ο καλλιτέχνης φρόντισε να σημειώσει τη χρονολογία πάνω στο έργο του. Πρέπει ακόμη να τονίσουμε ότι υπάρχει κάποια ενοχή, ένας λόγος προσωπικός που συνδέει στενά αυτό το έργο με τον δημιουργό του. Πράγματι, είναι γνωστό ότι ο κορυφαίος αυτός ζωγράφος του γαλλικού ρομαντισμού ένιωθε τύψεις που δεν είχε λάβει μέρος στην Ιουλιανή Επανάσταση. Σε μια επιστολή που έστειλε στον αδελφό του Κάρολο από το Παρίσι, τον Οκτώβριο του 1830, λίγους μήνες δηλαδή μετά την Ιουλιανή Επανάσταση, λέει ο καλλιτέχνης μεταξύ άλλων τα εξής: «Όσο για την πλήξη μου, μπορώ να γλιτώνω απ’ αυτή εργαζόμενος. Έχω αρχίσει ένα σύγχρονο θέμα, ένα οδόφραγμα (barricade). Κι αν εγώ δεν αγωνίστηκα για την πατρίδα μου, τουλάχιστον μπορώ ν’ αγωνίζομαι ζωγραφίζοντας γι’ αυτήν» (1). Και σαν να μην έφτανε ότι χάρισε στην τέχνη και στην πατρίδα του ένα μεγάλης αξίας έργο με θέμα την Ιουλιανή Επανάσταση, έδωσε, λένε μερικοί μελετητές του έργου του, τα δικά του χαρακτηριστικά στη μορφή τού επαναστάτη με το ψηλό καπέλο, για να συνδέει, θα ’λεγε κανείς, ακόμη πιο πολύ τον εαυτό του με αυτή την επανάσταση (2).

Η Ιουλιανή Επανάσταση ξέσπασε όταν ο Κάρολος ο Ι΄ δημοσίευσε τέσσερα διατάγματα, τα γνωστά ως Ιουλιανά διατάγματα, με τα οποία επεδίωκε να καταπνίξει την ελευθερία του γαλλικού λαού. Με το πρώτο διάταγμα καταργούσε την ελευθερία του τύπου, με το δεύτερο διέλυε τη Βουλή και με τα άλλα δύο έφερνε τροποποιήσεις στο σύστημα της ψηφοφορίας (3). Πράγματι, στις 27 Ιουλίου ισχυρή δύναμη αστυνομικών πήγε στα τυπογραφεία της εφημερίδας Le Temps που βρίσκονταν στη rue Richelieu, για να τα καταστρέψει. Εκεί τους αντιμετώπισαν με πέτρες τυπογράφοι που τους είχαν απολύσει. Στη σύγκρουση αυτή ένας πυροβολισμός που ρίχτηκε από την παράταξη των αστυνομικών σκότωσε έναν από τους διαδηλωτές. Αυτό προκάλεσε την οργή των διαδηλωτών και τους έκανε να φωνάζουν: «Εκδίκηση, εκδίκηση!». Ένα οδόφραγμα, το πρώτο ίσως της επανάστασης, υψώθηκε τότε στη rue Richelieu, ενώ στρατιωτικές δυνάμεις του βασιλιά άρχισαν να κινούνται προς την πλατεία Ομονοίας, τη Νέα Γέφυρα και τα ανάκτορα του Κεραμεικού (4).

Από παράσταση των “Αθλίων” στο Queens Theatre του Λονδίνου.

Στις 28 Ιουλίου οι επαναστάτες γέμισαν τους τοίχους των παρισινών σπιτιών με διάφορα επαναστατικά συνθήματα. Ένα απ’ αυτά έλεγε: «Φίλοι σηκώστε σωρό ως τις στέγες των σπιτιών το λιθόστρωτο των δρόμων»∙ και ένα άλλο: «Στα οδοφράγματα, στα οδοφράγματα! Κόψτε τα δέντρα! Ξεριζώστε το λιθόστρωτο των δρόμων! Οι Βουρβώνοι στην κρεμάλα! Ζήτω ο Λαός!» Και ακόμη ένα: «Το Δημαρχείο (Hotel de Ville) κυριεύτηκε και μια προσωρινή κυβέρνηση σχηματίστηκε. Κάτω οι Βουρβώνοι! Νίκη! Νίκη!» (5). Η επανάσταση είχε αρχίσει. Οι δρόμοι του Παρισιού ήταν γεμάτοι οδοφράγματα. Ένας αυτόπτης μάρτυρας, ο πολύ γνωστός σε μας Σατωβριάνδος, λέει στα Απομνημονεύματα πέραν του τάφου: «Είχαν υψωθεί τέσσερις χιλιάδες οδοφράγματα μέσα στο Παρίσι». Και όλα αυτά έγιναν τη νύχτα της 28ης προς την 29η Ιουλίου. Στις 29 Ιουλίου, βλέποντας ο βασιλιάς τα πράγματα πολύ δύσκολα, απέσυρε τα διατάγματά του και προσπάθησε να βρει τον σωστό δρόμο της συνεννόησης. Ήταν όμως πολύ αργά. Το Παρίσι είχε μεταβληθεί σε ένα πυκνό ρουμάνι από οδοφράγματα και όπως λέει ο Δάντης:

La dirritta via era smarita.

H επανάσταση είχε νικήσει και οι τρεις αυτές μέρες του Ιούλη έμειναν στη γαλλική ιστορία ως ένδοξες. Η Γαλλία απέκτησε μια φιλελεύθερη μοναρχία με την άνοδο στο θρόνο του Λουδοβίκου Φιλίππου, του οποίου ο τρόπος ζωής τον έκανε να μοιάζει περισσότερο με αστό παρά με βασιλιά. Γι’ αυτό και τον αποκαλούσαν le roi des bourgeois. Τέλος δεν είναι τυχαίο ότι ο Λουδοβίκος Φίλιππος αγόρασε τον πίνακα του Ντελακρουά που απαθανάτιζε την επανάσταση που τον έκανε βασιλιά.

Eugène Delacroix

Δεν είναι, ωστόσο, η πρώτη φορά που χρησιμοποιούνται οδοφράγματα σ’ αυτή την πόλη. Πολλές φορές και πολύ πιο πριν από τον 19ο αιώνα ο λαός του Παρισιού, κάθε φορά που ξεσηκωνόταν, έστηνε οδοφράγματα στους παρισινούς δρόμους. Ο Σατωβριάνδος μάλιστα λέει ότι «τα οδοφράγματα είναι χαρακώματα που τα επινόησε ο παρισινός λαός. Τα βρίσκει κανείς σε όλες τις ταραχές: από τον Κάρολο Ε΄ ως τις μέρες μας» (7). Αν είχε βέβαια μελετήσει τον Θουκυδίδη, όπως είχε μελετήσει τον Όμηρο, θα έβλεπε ότι πιο πριν από τους Παρισινούς τα είχαν επινοήσει και χρησιμοποιήσει οι Πλαταιείς εναντίον των Θηβαίων: «αμάξας τε άνευ των υποζυγίων, εις τας οδούς καθίστασαν, ίνα αντί τείχους η» (8). Πάντως η γνώμη του Σατωβριάνδου πρέπει να θεωρηθεί σωστή υπό την έννοια ότι καμία άλλη ευρωπαϊκή πόλη, στις πολιτικές και κοινωνικές ταραχές, δεν είχε χρησιμοποιήσει τόσο συχνά τα οδοφράγματα όσο το Παρίσι. Ακόμη και η γαλλική λέξη barricade (oδοφράγματα) έχει να μας πει κάτι από την ιστορία των οδοφραγμάτων. Πράγματι, αν εξετάσουμε ετυμολογικά τη λέξη, θα δούμε ότι προέρχεται από τη λέξη barrique που σημαίνει βαρέλι. Και τούτο βρίσκει την εξήγησή του στο γεγονός ότι παλιότερα, στην Επανάσταση της Σφενδόνης, για παράδειγμα, τα οδοφράγματα που έφτιαχναν οι επαναστάτες ήταν από βαρέλια (barriques).

Μολονότι το οδόφραγμα, όπως είδαμε, χρησιμοποιήθηκε και σε άλλες εποχές, μόνο στο 19ο αιώνα θα παίξει έναν ρόλο τόσο σημαντικό στην κοινωνική και πολιτική ζωή του Παρισιού, ώστε όχι μόνο θ’ αποτελέσει το σύνθημα και την αμυντική τακτική κάθε επανάστασης ή ακόμη και τη λέξη που η σημασία της μπορεί, όπως είδαμε στο απόσπασμα του γράμματος του Ντελακρουά πιο πάνω, να σημαίνει την ίδια την επανάσταση, αλλά και ένα από τα κύρια χαρακτηριστικά τού ίδιου του αιώνα. Πράγματι, το να μιλάει κανείς σήμερα για οδοφράγματα είναι σχεδόν σαν να μιλάει αποκλειστικά για τις πολιτικές και κοινωνικές ταραχές του 19ου αιώνα –τόσο έντονη ήταν η παρουσία τους μέσα σ’ αυτόν τον αιώνα, τόσο μεγάλος ο ρόλος τους στις κοινωνικές και πολιτικές εξελίξεις αυτής της εποχής. Δεν είναι λοιπόν καθόλου παράξενο ότι επηρέασαν την τέχνη και τη λογοτεχνία αυτού του αιώνα.

Ο πίνακας του Honoré-Victorin Daumier.

Στη ζωγραφική τα οδοφράγματα θα γνωρίσουν την καλλιτεχνική τους αποθέωση στα έργα δυο μεγάλων δημιουργών, του Ντελακρουά (Επανάσταση του 1830) και του Ντομιέ (Επανάσταση του 1848). Στο μυθιστόρημα θα πλουτίσουν τους Αθλίους του Βίκτωρος Ουγκώ με μερικές από τις ωραιότερες σελίδες που γράφτηκαν στον 19ου αιώνα, και στη θεατρική σκηνή θα γνωρίσουν το θρίαμβο της επικαιρότητας με τα Οδοφράγματα του Βιτέ. Οι Άθλιοι, που είδαν το φως της δημοσιότητας το 1862, ενώ ήταν στη σκέψη και στις σημειώσεις του συγγραφέα από το 1845, είναι από μιαν άποψη και ένα μυθιστόρημα οδοφραγμάτων. Και λέγοντας έτσι εννοώ ότι κανένας συγγραφέας του 19ου αιώνα δεν περιγράφει στο έργο του τα οδοφράγματα με τόσες λεπτομέρειες και τόση λογοτεχνική δύναμη όσο ο Ουγκώ στους Αθλίους (10). Και επειδή η γνώμη μου μόνη της δεν μπορεί να πείσει, παραθέτω ένα απόσπασμα από τους Αθλίους: «Από τι ήταν καμωμένο αυτό το οδόφραγμα; Από χαλάσματα τριών σπιτιών με έξι ορόφους, που κατεδαφίστηκαν επίτηδες, έλεγαν οι μεν. Από την περίσσεια όλης της οργής, έλεγαν οι δε. Είχε τη θλιβερή όψη όλων των κτισμάτων του μίσους: ερείπιο. Μπορούσαν να πουν: ποιος το γκρέμισε; Ήταν ο αυτοσχεδιασμός του αναβρασμού. Μπρος! Αυτή την πόρτα! Και τα κάγκελα! Και το προστέγασμα! Και το περβάζι! Και το σπασμένο μαγκάλι! Και το ραγισμένο τσουκάλι! Δώστε τα όλα! Ρίξτε τα όλα εδώ!

Σπρώξτε, γκρεμίστε, ξεπατώστε, αναποδογυρίστε, σωροβαλιάστε τα όλα! Ήταν η συνεργασία του λιθόστρωτου, της πέτρας των οικοδομών, του δοκαριού, της σιδεριάς, της πατσαβούρας, των βγαλμένων πλακακιών, της ξεχαρβαλωμένης καρέκλας, του κοτσανιού των κραμβολάχανων, του κουρελιού, του ξεφτιδιού και της κατάρας». (11)

Μολονότι ο Ουγκώ αναφέρεται στο μυθιστόρημά του στις επαναστάσεις του 1830 και του 1848, η επανάσταση που διάλεξε, για να διηγηθεί την επαναστατική δράση των ηρώων του, είναι εκείνη του 1832. Δεν ξέρουμε γιατί προτίμησε αυτή την επανάσταση. Ίσως για να μη συσχετίσει ο αναγνώστης την επανάσταση του βιβλίου του με την Επανάσταση του 1830 και τον πίνακα του Ντελακρουά. Και αυτή η γνώμη δεν πρέπει να είναι πολύ μακριά από την αλήθεια. Ξεκινώντας από αυτά τα ωραία λόγια που λέει για τις επαναστάσεις: «Όπως οι πυρκαγιές φωτίζουν όλη την πόλη, όμοια και οι επαναστάσεις φωτίζουν το ανθρώπινο γένος», η σκέψη μου πάει στον Ενζολορά. Πράγματι, στον πίνακα του Ντελακρουά ο επαναστάτης με το τουφέκι στα χέρια και τα χαρακτηριστικά, όπως ισχυρίζονται μερικοί, του ζωγράφου, έτσι όπως στέκεται όρθιος επάνω στο οδόφραγμα, θυμίζει πολύ τον Ενζολορά. «Ο Ενζολορά» λέει ο Ουγκώ «που έστεκε ορθός στην κορυφή του οδοφράγματος με το τουφέκι στο χέρι, σήκωσε το ωραίο σοβαρό του κεφάλι» (12). Δύσκολα θα μπορούσε να πει κανείς με επιχειρήματα ότι εκείνη τη στιγμή που έγραφε δεν είχε ο Ουγκώ στη σκέψη του τον πίνακα του Ντελάκρουά. Εκείνο όμως που περισσότερο απ’ όλα μας βεβαιώνει ότι έχουμε σ’ αυτό τον πίνακα μια σελίδα του Ουγκώ είναι το χαμίνι με τα δυο πιστόλια στα χέρια. Όποιος το βλέπει αμέσως θυμάται το χαμίνι του Ουγκώ, τον Γαβριά, που κρατάει κι αυτός πιστόλι στην επανάσταση του 1832. Και εδώ μπορούμε να πούμε, με μεγάλη πιθανότητα, πως αν δεν υπήρχε ο πίνακας του Ντελακρουά, δεν θα υπήρχε και ο Γαβριάς στους Αθλίους. Κανείς βέβαια δεν μπορεί να ξέρει τι είχε μέσα στη σκέψη του ο Ουγκώ, όταν έγραφε τις θαυμάσιες εκείνες σελίδες για την επανάσταση του 1832 στην εξορία που ζούσε. Υπάρχει όμως ένας λόγος που κάνει τον Ουγκώ να αποφεύγει στο βιβλίο του και τον παραμικρό υπαινιγμό για τον Ντελακρουά, ενώ αντιθέτως βρίσκει τρόπο, αν όχι ν’ αναφερθεί, τουλάχιστον να κάνει έναν υπαινιγμό στη Μέδουσα του Ζερικώ που είναι πλάι στον Ντελακρουά το δεύτερο μεγάλο όνομα στη ζωγραφική του Γαλλικού ρομαντισμού (13). Και ο λόγος που αποφεύγει ν’ αναφερθεί στον Ντελακρουά είναι ότι οι σχέσεις τους ήταν αρκετά ψυχρές. Και αυτό, όπως λένε εκείνοι του στενού τους κύκλου, οφείλεται κυρίως στον ιδιόρρυθμο και κλειστό χαρακτήρα του Ντελακρουά.

Παρ’ όλ’ αυτά υπάρχουν μερικά σημεία στο βιβλίο του Ουγκώ, όπως το επεισόδιο του τουφεκιού, για παράδειγμα, που δείχνει, χωρίς και να το αποδεικνύει βέβαια, πως ο Ουγκώ, την ώρα που έγραφε αυτές τις σελίδες, είχε στη σκέψη του το χαμίνι του Ντελακρουά. Θα έλεγε μάλιστα κανείς πως έχει κάνει τόσο βαθιά εντύπωση αυτό το χαμίνι στον Ουγκώ, ώστε, χωρίς να φαίνεται ότι το καταλαβαίνει, προσπαθεί με το επεισόδιο αυτό να οδηγήσει τη σκέψη μας εκεί ακριβώς που πήγε η δική του, στην Ιουλιανή Επανάσταση, ή πιο συγκεκριμένα στο χαμίνι του Ντελακρουά. Πράγματι, στο επεισόδιο αυτό ο Γαβριάς λέει ξεκάθαρα πως είχε λάβει μέρος και στην Ιουλιανή Επανάσταση. Παραθέτω το σχετικό απόσπασμα από τους Αθλίους: «Ωστόσο ήταν φουρκισμένος με το χωρίς λύκο πιστόλι του. Πήγαινε απ’ τον ένα στον άλλο ζητώντας:
‒ Ένα τουφέκι θέλω! Θέλω τουφέκι! Γιατί δε μου δίνουν τουφέκι;
‒ Τουφέκι για σένα! είπε ο Κομπεφέρ.
‒ Μπα! Γιατί όχι; ανταπάντησε ο Γαβριάς. Σάμπως δεν είχα ένα στα 1830, όταν τα ’χαμε βάλει με τον Κάρολο Ι΄;

Les Misérables, ταινία του 2012 (σκην. Tom Hooper).

Πέρα όμως από τους συσχετισμούς αυτούς με το μυθιστόρημα του Ουγκώ, υπάρχουν και πράγματα που σε αυτό τον πίνακα αποκτούν μια άλλη σημασία πλάι στην παλιά που είχαν. Έτσι η τρίχρωμη σημαία που βαστάει η Ελευθερία ξεστήθωτη, ξυπόλυτη και φορώντας τον σκούφο της δημοκρατίας συμβολίζει, θα έλεγα, εδώ όχι μόνο την ελευθερία, την ισότητα και την αδελφότητα της μεγάλης Γαλλικής Επανάστασης, αλλά και τις τρείς ένδοξες ημέρες της Ιουλιανής Επανάστασης, les trois glorieuses, όπως τις λένε με εθνική υπερηφάνεια οι Γάλλοι. Κοιτάζοντας τώρα στο βάθος του πίνακα και βλέποντας να ξεχωρίζουν μέσα απ’ τους καπνούς της μάχης και πάνω απ’ τις στέγες των παρισινών σπιτιών οι πύργοι της Παναγίας των Παρισίων, θυμάμαι όχι πια τον καμπούρη κωδωνοκρούστη του Ουγκώ, αλλά τα προφητικά λόγια που είπε ο Σατωβριάνδος, μόλις έμαθε για τα διατάγματα που είχε υπογράψει ο βασιλέας Κάρολος Ι΄: «Ακόμη μια κυβέρνηση που ρίχνεται στο κενό από τους πύργους του καθεδρικού ναού της Παναγίας».

Όπως είπα πιο και πάνω ο πίνακας του Ντελακρουά αγοράστηκε από τον βασιλέα Λουδοβίκο Φίλιππο, για να πλουτίσει τη βασιλική συλλογή στο παλάτι του Λουξεμβούργου. Από τότε και όσο ζούσε ο Ντελακρουά, ο πίνακας αυτός ‒που η φήμη του τον είχε κάνει σύμβολο όχι μόνο της Ιουλιανής Επανάστασης, αλλά και κάθε μεταγενέστερης επανάστασης‒ ξαναπαρουσιάστηκε στο παρισινό κοινό στις ταραγμένες μέρες του 1848 και αργότερα, με τη συγκατάθεση του Ναπολέοντα Γ΄, στην Παγκόσμια εμπορική έκθεση του 1855 που έγινε στο Παρίσι. Καταλαβαίνει λοιπόν κανείς ότι ο πίνακας αυτός του Ντελακρουά όχι μόνο έχει για θέμα του την Ιουλιανή Επανάσταση, αλλά και ότι είναι ένα έργο τέχνης που σφράγισε κυριολεκτικά τον 19ο αιώνα.

ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ

1) Giuseppe Marchiori, Delacroix: The life and work of the artist illustrated with 80 colour plates, translated by Pearl Sanders, edition Thames and Hudson, London 1969, p. 33.
2) Στη σειρά Οι μεγάλοι όλων των εποχών, τόμος Ντελακρουά, εκδ. Χ. Φυτράκης και Σία, Αθήνα 1966,σ.19.
3) André Maurois, Ιστορία της Γαλλίας, μτφρ. Κοσμάς Πολίτης, εκδ. Όμηρος, σ. 365.
4) Héron de Villefosse, Histoire de Paris, éditions Bernard Grasset, Paris, 1955, p. 333.
5) Ό.π. σελ. 333.
6) F. R. de Chateaumbriand, Mémoires d’ Outre- Tombe, éditions Gallimard, Paris,1951, livr.33, ch. 5, 119.
7) Ό.π. livr. 33, ch. 3, p. 119.
8) Θουκυδίδης, Πελοποννησιακός πόλεμος, βιβλ. Β΄, κεφ. 3.
9) Ο Ζωρζ Πεγέ λέει μάλιστα ότι το Οδόφραγμα ή Οι ταραχές του Ντωμιέ μπορεί να θεωρηθεί «αντίστοιχο με το Η Ελευθερία οδηγεί τον λαό του Ντελακρουά (1830). Ζωρζ Πεγέ, Η ζωγραφική στον 19ο αιώνα, μτφρ. Αλκ. Χαραλαμπίδη, εκδ. Νεφέλη, Αθήνα, 1984, σ. 57.
10) Μπορεί να το βεβαιώσει κανείς αυτό συγκρίνοντας, για παράδειγμα, τις σελίδες του Ουγκώ με εκείνες του Αλεξάνδρου Δουμά στο βιβλίο του Μετά είκοσι έτη, όπου περιγράφονται τα οδοφράγματα της Επανάστασης της Σφενδόνης.
11) Βίκτωρ Ουγκώ, Οι Άθλιοι, μτφρ. Γ. Κοτζιούλα, εκδ. Δαρεμά, Αθήνα, τ. ΙΙ, μερ. Ε΄, βιβλ. 1, κεφ. 1,σ. 403.
12) Ό.π. τ.Ι Ι,μερ. Ε΄, βιβλ. 12, κεφ. 3, σ. 338.
13) Ό.π. τ. ΙΙ, μερ. Ε΄, βιβλ. 1, κεφ. 2, σ.409.
14) Arnold Hauser, Κοινωνική ιστορία της τέχνης, μτφρ. Τάκης Κονδύλης, εκδ. Κάλβος, Αθήνα 1970, σ. 281.
15) Ό.π. Οι Άθλιοι, τ. ΙΙ , μερ. Δ, βιβλ. 12, κεφ. 4, σ. 341.
16) Ό.π. Maurois, σ. 363.