Κακά τα ψέματα! ακόμη και στη Γαλλία είναι λίγοι αυτοί που διαβάζουν σήμερα ποίηση. Ακόμη πιο λίγοι είναι εκείνοι που έχουν τη διάθεση και την υπομονή να σκύψουν σε έργα ποιητών του 17ου αιώνα, τότε που η γαλλική ποίηση ήταν μόνο για πρακτικούς σκοπούς, αφού μια φιλοφρόνηση ή μια πρόσκληση σε γεύμα γινόταν πάντα – ή σχεδόν πάντα – με στίχους. Δεν έχουν λοιπόν άδικο αυτοί που υποστηρίζουν πως αυτή η περίοδος της γαλλικής ποίησης, καθώς και εκείνη του 18ου αιώνα ως τη στιγμή που κάνει την εμφάνισή του στα γράμματα ο André Chénier θέλουν γερό στομάχι για να διαβαστούν και να χωνευτούν. Όταν όμως η ποίηση αυτή έχει πηγή έμπνευσης την αρχαία Ελλάδα, τότε τα πράγματα αλλάζουν, κι αν όχι για τους Γάλλους, τουλάχιστον για μας.

Ο Βολταίρος — ο Καρλομάγνος αυτός του γαλλικού διαφωτισμού, που ασχολήθηκε με όλα τα είδη του λόγου και σφράγισε με το πνευματικό του έργο όλο τον 18ο αιώνα— έγραψε ένα στιλπνό βιβλίο για τη βασιλεία του Λουδοβίκου ΙΔ΄. Στο ιστορικό αυτό έργο που έχει τίτλο Ο αιώνας του Λουδοβίκου ΙΔ΄(Le siècle de Louis XIV), εκτός από τα πολιτικά και κοινωνικά γεγονότα που αναφέρει, αφιερώνει και κάμποσες σελίδες στην πνευματική ζωή της εποχής. Έτσι ονόματα όπως του Boileau, του Bossuet, του La Fontaine, του Molière, του Fénelon,του Corneille, του Racine, ονόματα δηλαδή πολύ γνωστά σε αυτούς που ασχολούνται με τη γαλλική φιλολογία, αλλά και άλλα ίσως λιγότερο γνωστά, όπως του Jean- Francois- Paul de Condi, που είναι περισσότερο γνωστός ως Cardinal de Retz, ή του Charles Perrault — του οποίου όλοι, λίγο ή πολύ, ακούσαμε ή διαβάσαμε τα όμορφα παραμύθια, χωρίς ποτέ να ρωτήσουμε ποιος έγραψε αυτές τις όμορφες ιστορίες, όπως εκείνη, αν θυμάμαι καλά, με τον Παπουτσωμένο γάτο ή την άλλη με την Κοκκινοσκουφίτσα — παρελαύνουν στις σελίδες αυτού του ωραίου βιβλίου που έγραψε ο Βολταίρος για την πιο λαμπρή περίοδο της γαλλικής μοναρχίας.

Μέσα στο δάσος αυτών των λογοτεχνικών ονομάτων, μου τράβηξε την προσοχή το όνομα ή καλύτερα οι στίχοι ενός τελείως αγνώστου ποιητή, του Alexandre Lainé ή Lainez, για τον οποίο ο Βολταίρος το μόνο που είχε να μας πει είναι ότι πρόκειται για έναν ποιητή περίεργο (singulier)και ότι από το έργο του ξεχώρισε μόνο λίγους στίχους τους οποίους παραθέτει. Στους στίχους αυτούς ο Lainé αναφέρεται σε ένα μεγάλο ζωγράφο της ελληνικής αρχαιότητας, τον Απελλή από την Έφεσο, που έζησε στις αυλές του Φιλίππου Β΄και του Μεγάλου Αλεξάνδρου. Ο σπουδαίος και ξακουστός αυτός καλλιτέχνης, που ήταν φίλος του Μεγάλου Αλεξάνδρου και δημιουργός του φημισμένου πορτρέτου του Μακεδόνα στρατηλάτη, εργάστηκε αρκετό καιρό και στην Αθήνα. Ανάμεσα στις ζωγραφικές δημιουργίες της περιόδου αυτής είναι και ο περίφημος πίνακας της Αναδυομένης Αφροδίτης . Σ΄αυτό το φημισμένο πορτρέτο της θεάς στηρίζεται η ποιητική ιδέα του Lainé. Αφορμή όμως για το ποίημα στάθηκε η μαντάμ Μαρτέλ από της οποίας την ομορφιά, όπως δείχνουν οι στίχοι, ο ποιητής γοητεύτηκε. Ποια όμως ήταν αυτή η όμορφη Martél; Ο Βολταίρος δεν μας λέει τίποτα. Ένα όμως είναι βέβαιο: αν ο Charles Martél, o ένδοξος πρόγονός της, δεν είχε σταματήσει τους Άραβες στο Poitiers, σίγουρα η ωραία Martél θα πλούτιζε και θα κοσμούσε το χαρέμι του χαλίφη. Ας δούμε τώρα, σε δική μου απόδοση, τους στίχους που άρεσαν στον Βολταίρο και τους έβαλε στο βιβλίο του. Και αυτοί οι στίχοι είναι , όπως το συνήθιζαν τότε, ένα κομπλιμάν σε γυναίκα:

Ήταν μια μέρα που εκεί, στις ακροποταμιές της,
τον Ποσειδώνα έπρεπε η Αθήνα να τιμήσει.
Κι είδε ο Απελλής απ΄το νερό να βγαίνουν κοπελιές της
κι έπαιρνε κάτι κάθε μιας , για να φιλοτεχνήσει
της Αφροδίτης τη μορφή , κι ασύγκριτη να μένει.
Αν έβλεπε όμως τη Μαρτέλ , τη χιλιολατρεμένη,
μία θ΄αρκούσε τη θεά πιστά να ζωγραφίσει.

Εκείνο που μου κάνει εντύπωση εδώ και στάθηκε η κύρια αφορμή γι΄αυτό το σημείωμα είναι πως αυτοί οι λίγοι στίχοι δείχνουν έναν ποιητή που διέθετε μια αρκετά καλή, κλασική παιδεία. Πράγματι, όσα λέγονται σ΄αυτούς τους στίχους δεν είναι πέρα για πέρα φανταστικά. Είναι και πράγματα που αναφέρουν και αρχαίοι συγγραφείς. Ο Πλούταρχος, επί παραδείγματι, μας βεβαιώνει ότι κάθε μήνα, την όγδοη μέρα, οι Αθηναίοι τιμούσαν τον Ποσειδώνα (« και γαρ Ποσειδώνα ταις ογδόαις τιμώσι» Θησεύς,36 ). Αλλά και σχετικά με την αναζήτηση του μοντέλου, όπου στηρίζεται η ποιητική ιδέα του Lainé, υπάρχει μια παράδοση που λέει ότι ο Απελλής είδε μια μέρα τη Φρύνη, την πιο όμορφη εταίρα στο «Κλεινόν άστυ», να λούζεται στα νερά της Ελευσίνας και θαμπώθηκε από την ομορφιά της. Ύστερα απ΄αυτό ήταν πολύ φυσικό να θελήσει να την πάρει ως μοντέλο για το πορτρέτο της θεάς του έρωτα. Ο Θρύλος όμως και η δόξα αυτής της εταίρας δεν τελειώνει με τον Απελλή. Ο Πραξιτέλης, ο μεγάλος αυτός Αθηναίος γλύπτης και δημιουργός του περίφημου αγάλματος του Ερμή στο μουσείο της Ολυμπίας, ήταν εραστής της υπέροχης για το κάλλος της αυτής εταίρας από της Θεσπιές και τη χρησιμοποίησε ως μοντέλο για το ονομαστό άγαλμα της Κνιδίας Αφροδίτης, που παρουσίαζε τη θεά γυμνή την ώρα που έπαιρνε το λουτρό της. Δεν πρέπει να παραλείψουμε και το περιστατικό με τον Αθηναίο ρήτορα Δειμάδη, ο οποίος, για να πετύχει την αθώωσή της από την κατηγορία νέων θεοτήτων στην Αθήνα, τράβηξε κατά τη διάρκεια της δίκης τον χιτώνα της εκπάγλου καλλονής εταίρας και θάμπωσε όλο το δικαστήριο με τη σπάνια ομορφιά του σώματός της. Το τέχνασμα του ρήτορα επέτυχε και η υπέροχη Φρύνη από τις Θεσπιές αθωώθηκε.

Για τον Ιλισό ο Παυσανίας λέει ότι στις όχθες του ποταμού υπήρχε βωμός των Ιλισιάδων μουσών, ενώ σε άλλες φιλολογικές πηγές, όπως ο Φαίδρος, όπου ο Πλάτων, που βρίσκει την ευκαιρία να περιγράψει την παριλίσια τοποθεσία ως αθηναϊκή Εδέμ, μας λέει ακόμη ότι εκεί υπάρχει ένα ιερό, το οποίο, σύμφωνα με τη γνώμη του Σωκράτη, είναι ιερό «νυμφών τινών και Αχελώου». Όσο για τα νερά του Ιλισού, στον ίδιο διάλογο, λέει ο Πλάτων ότι είναι «χαρίεντα και καθαρά και διαφανή». Ύστερα από όσα είπαμε εδώ, δεν είναι δύσκολο, νομίζω, για τη φαντασία του αρχαιογνώστη ποιητή να βλέπει τα κορίτσια της αρχαίας Αθήνας να λούζονται σαν νύμφες στα ιερά νερά του Ιλισού την ημέρα που η πόλη τιμούσε τον Ποσειδώνα, και την Πανέμορφη Μαρτέλ να παίρνει τη θέση τής Φρύνης στην καρδιά του Απελλή και να γίνεται το μοντέλο για το πορτρέτο τής θεάς του έρωτα.