«Τα ρευστά περιγράμματα του εαυτού»

Σπύρος Λ. Βρεττός, Ένας αόριστος άνθρωπος, εκδ. Γαβριηλίδης, Αθήνα 2016, σ. 158.

Δώδεκα διηγήματα στεγάζονται στo πρώτο πεζογραφικό βιβλίο του ποιητή [1] Σπύρου Λ. Βρεττού Ένας αόριστος άνθρωπος που κυκλοφορεί από τις εκδόσεις Γαβριηλίδη σε μια καλαίσθητη έκδοση της οποίας το εξώφυλλο κοσμεί σχέδιο του Λάμπρου Βρεττού. Δώδεκα ιστορίες τοποθετημένες σε ένα πλαίσιο ρεαλιστικό, σε μια χώρα εν βρασμώ, κατασκευάζονται με τρόπο παιγνιώδη αποκαλύπτοντας τη συγγραφική δεξιοτεχνία στη μεταχείριση των αφηγηματικών τεχνικών.

Ήδη ο τίτλος δημιουργεί έναν ορίζοντα αναγνωστικής προσδοκίας ο οποίος επικεντρώνεται στους ήρωες. Πράγματι, ο κοινός ιστός που συνέχει τις αφηγήσεις είναι αναμφισβήτητα οι χαρακτήρες: από τη μανιακή ρεπόρτερ, τον μικρόσωμο άντρα, τον επίσημο Μάκη, ως τον Νίκο Ουφίτση, από τον κύριο Τ., τη Χαρά Μαγδαληνού και τον Τάκη Τάκιτο ως τον Σπύρο Βόμβη το μυθοπλαστικό σύμπαν της συλλογής απαρτίζεται από αφηγηματικά και δραματικά προσωπεία, τα οποία πασχίζουν να βρουν έναν ρόλο, έναν εαυτό να φορέσουν.

Κύριοι δικαστές, όλα αυτά που θα σας πω δεν θυμάμαι με ακρίβεια πότε έγιναν. Μπορεί και να ’ναι δύο χρόνια. Δύο χρόνια είναι πολύς καιρός ώστε να μην θυμάμαι ακριβώς να σας πω πότε και πως έγινε κάτι. Για σας ένα δύο χρόνια ίσως και να μην είναι τίποτα. Εσείς μιλάτε με χρόνια και όχι με χρόνο. Βάζετε, ας πούμε, για ποινή πέντε δέκα χρόνια και είναι σαν να λέτε δυο τρεις μήνες. Για σας ο χρόνος είναι λέξη και τα χρόνια είναι πάλι λέξη. Δεν είναι χρόνος πραγματικός, δηλώνει στην ομολογία του ο ήρωας του διηγήματος «Η γυναίκα του τρίτου σπιτιού» με τον χρόνο να κινείται μεταξύ πραγματικού και πλασματικού, μεταξύ εσωτερικής και εξωτερικής ροής. Στο ομώνυμο διήγημα της συλλογής ο Άγγελος, το τρίτο πρόσωπο ανάμεσα στην Ουρανία και τον Κώστα, γίνεται μάρτυρας ενός αιματηρού καυγά του ζευγαριού, κατά τον οποίο τραυματίζεται η Ουρανία. Η διαδρομή προς το νοσοκομείο ακολουθείται παράλληλα από το ψυχολογικό και αναστοχαστικό ξετύλιγμα της σκέψης του Άγγελου, ο οποίος παλινδρομεί ανάμεσα στην πραγματικότητα και τη φαντασία: Τώρα ο Άγγελος κλαίει για την Ουρανία. Είναι στο αυτοκίνητο και δεν μπορεί να οδηγήσει. Όσο την φαντάζεται νομίζει πως την αγαπάει. Ίσως και να την αγαπάει. Η φαντασία του είναι ζεστή κι απέξω η πραγματικότητα έχει παγώσει. Σκέφτεται τις φορές που είχε βρεθεί μαζί της στην πόλη, τότε που η Ουρανία αμφέβαλλε για την αγάπη του Κώστα και άρχισε να βλέπει με ξεχωριστή συμπάθεια τον Άγγελο. Τώρα βλέπει τον Κώστα να κατεβαίνει με την Ουρανία και μ’ έναν αστυνομικό. Πηγαίνουν στο αστυνομικό τμήμα για καταθέσεις. Σφίγγονται κι αγαπιούνται. Η Ουρανία αγαπάει τον Άγγελο; Ο Άγγελος αγαπάει την Ουρανία έξω από τη φαντασία του; Η πραγματικότητα υπάρχει; Και ποια είναι;

Η σταδιακή αποτύπωση της εσωτερικής επικράτειας των χαρακτήρων και η καταγραφή της νοητικής τους διεργασίας είναι μία από τις ιδιαιτερότητες των διηγημάτων, η οποία επιτυγχάνεται κυρίως με την τεχνική του ελεύθερου πλάγιου λόγου. Ένας αφηγητής τρίτου προσώπου αναλαμβάνει να αποδώσει τον μύχιο εαυτό των ηρώων, οι οποίοι αποκαλύπτουν συνειδητές ή ημισυνείδητες σκέψεις, προσδοκίες, αναμνήσεις αλλά και προβολές συναισθημάτων. Τα δυσδιάκριτα όρια ανάμεσα στο πραγματικό, το ονειρικό και το άχρονο καταλύονται για να σχολιάσουν με τρόπο αλληγορικό τις ανομολόγητες πτυχές της ανθρώπινης συνείδησης. Επιπλέον, οι ιστορίες φωτίζονται πολλαπλά μέσα από τη διαπλοκή των αφηγηματικών εστιάσεων και επιπέδων υπενθυμίζοντας τη σχετικότητα όχι μόνο της λογοτεχνικής, αλλά και της ανθρώπινης συνθήκης. Για να θυμηθούμε το τελευταίο και πολύ ευρηματικό διήγημα της συλλογής με τίτλο «Τάκης…Τι Τάκης, ρε γαμώτο;», στο οποίο ένας επίδοξος συγγραφέας ξεκινά να γράφει δίνοντας κυριολεκτικά την αφηγηματική σκυτάλη σε άλλα πρόσωπα, δημιουργώντας ένα παιγνιώδες αφηγηματικό αποτέλεσμα μέσα από την εναλλαγή της οπτικής γωνίας.

Η κατάλυση της βεβαιότητας, η παραμόρφωση της πραγματικότητας και η διασάλευση της λογικής συνοχής αποδίδονται με ύφος σαρκαστικό και τεχνάσματα ειρωνικά. Απόρροια των παραπάνω χαρακτηριστικών, το στοιχείο του παράδοξου και του κλειστοφοβικού που αναδεικνύεται και αναπτύσσεται συνομιλώντας με το καρυωτακικό αλλά, κυρίως, το καφκικό διακείμενο: Από το πρωί που ξύπνησε ο Κ. ήθελε να νιώσει καφκικά. Αν όχι να μεταμορφωθεί σε σκαθάρι, να του συμβεί κάτι πρωτόγνωρο που να του σφίγγει τη ζωή, να τον γεμίζει άγχος τι άλλο φοβερό θα ακολουθούσε. Ήθελε λοιπόν να του συμβεί κάτι σαν αυτό που συνέβη στον Κ., τον ήρωας της Δίκης του Κάφκα. Να κατηγορηθεί χωρίς να φταίει και να προσπαθεί μάταια να ξεμπλέξει, ή τέλος πάντων κάτι τέτοιο. Περίεργα πράγματα που συμβαίνουν στους ανθρώπους όταν ξυπνούν! Ιδίως όταν ξυπνούν μετά από μαρτυρική νύχτα γεμάτη εφιάλτες. Ήθελε λοιπόν να δει τον βασικό του εφιάλτη να πραγματοποιείται.

Το βιβλίο εγείρει ζητήματα υπαρξιακής αξίωσης και μέτρου κάθε ανθρώπινης ζωής, όπως ο έρωτας, ο θάνατος, η ματαιοδοξία αλλά και η αλληλεγγύη. Οι άνθρωποι αναμετρώνται με τα πάθη και τις δυνατότητές τους σ’ ένα κόσμο που παραπαίει και διαστρεβλώνει κάθε ηθικό υπόλειμμα και κάθε ανησυχία. Η υπονομευτική στόχευση κάθε ιστορίας συνυφαίνεται με τον σαρκασμό και την ειρωνεία απέναντι σε κάθε στέρεα σύμβαση. Ως εκ τούτου, αναδεικνύεται η αδήριτη ανάγκη του να πιστεύεις σε κάτι και να περιβάλλεσαι από αυτό, όπως ο ήρωας που επιδιώκει να φωτογραφίζεται ανάμεσα σε επισήμους κατασκευάζοντας το κάδρο της δικής του αξίωσης, δίνοντας αυτοβούλως τον επίσημο χαρακτήρα στην απλή κι αθόρυβη ζωή του: Ο επίσημος. Έτσι αυτοαποκαλείται. Ο ένας τοίχος του ισόγειου σπιτιού έχει γίνει κατά τους τελευταίους μήνες μόνιμο εκθετήριο τέτοιων απαθανατισμένων υπέροχων στιγμών.[…] Αυτός ο τοίχος είχε γίνει το πέλαγος της ευτυχίας του.

Οι χαρακτήρες υποστασιοποιούνται μέσα από την πάλη αυτοπροσδιορισμού και ετεροπροσδιορισμού καθιστώντας τα περιγράμματά τους ασαφή, ρευστά και αόριστα, ενώ η έννοια των ορίων, των συνόρων και των διαχωριστικών γραμμών ανασημασιοδοτείται τόσο σε πραγματικό όσο και σε μεταφορικό επίπεδο. Αναδυόμενοι μέσα από ένα σκηνικό κοινωνικής αναλγησίας και πολιτισμικής δυσπραγίας, όλοι οι αόριστοι άνθρωποι της συλλογής αναμετρώνται με τα ένστικτα και τις ψευδαισθήσεις τους μέσα από μια προσπάθεια αναζήτησης της ταυτότητάς τους.

Συνομιλώντας σε πολλά σημεία με το ποιητικό έργο του Βρεττού, ο Αόριστος άνθρωπος με γλώσσα δωρική και ευθύβολη, με ύφος υπαινικτικό και περιεκτικό διερευνά το ατομικό και το ιδιωτικό μέσα σ’ ένα συλλογικό πλαίσιο· ιχνηλατεί τις βαθύτερες όψεις της ανθρώπινης συνθήκης και της καλλιτεχνικής ψευδαίσθησης εγγράφοντας την υπαρξιακή αγωνία στο εφήμερο, το καθημερινό και το ανέφικτο με βασικό όχημα την ειρωνεία, καταδεικνύοντας με αυτόν τον τρόπο την ευφυή μυθοπλαστική ευρηματικότητα του συγγραφέα στο πρώτο του πεζογραφικό βιβλίο.

1. Ο Σπύρος Λ. Βρεττός, σημαντικός ποιητής της γενιάς του ’80, εκτός από το πλούσιο ποιητικό του έργο, έχει εκδώσει τα εξής βιβλία δοκιμίων: Κώστας Καρυωτάκης: Το εγκώμιο της φυγής (Γαβριηλίδης, 2006) και Μια κάποια λύσις: 3+1 δοκίμια για τον Κ.Π. Καβάφη (Poema, 2015).

[Πρώτη δημοσίευση στο ηλεκτρονικό Φρέαρ.]